Michaił Gorbaczow

Michaił Siergiejewicz Gorbaczow, (ur. 2 marca 1931 we wsi Priwolnoje, zm. 30 sierpnia 2022 w Moskwie) – radziecki i rosyjski polityk. Sekretarz Generalny Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (1985–1991) oraz przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR (1988–1989) i przewodniczący Rady Najwyższej ZSRR (1989–1990). Pierwszy i jedyny prezydent ZSRR (1990–1991). Człowiek Roku tygodnika „Time” w 1987 i 1989, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1990.

Życiorys Wczesne lata Urodził się 2 marca 1931 we wsi Priwolnoje w Kraju Stawropolskim. Był synem Rosjanina Siergieja Andriejewicza Gorbaczowa (1909–1976), mechanizatora w miejscowej stacji maszyn i traktorów, oraz Marii Pantielejewnej z domu Gopkało (wzgl. Mariny, 1911–1995), pracownicy kołchozu, z pochodzenia Ukrainki – jej rodzina wywodziła się z Czernihowa. Przy narodzinach nadano mu imię Wiktor, jednakże wkrótce potem podczas chrztu w cerkwi w miejscowości Letnickoje jego dziadek ze strony ojca, współzałożyciel kołchozu w Priwolnoje, Andriej Moisiejewicz Gorbaczow, z niewyjaśnionych przyczyn zmienił imię dziecka na Michaił, które następnie zachowano. W następstwie ataku Niemiec na ZSRR, w sierpniu 1941 ojciec Gorbaczowa został powołany do Armii Czerwonej, gdzie jako dowódca oddziału saperów brał udział w wielu znanych bitwach tzw. wielkiej wojny ojczyźnianej. Pod koniec wojny został raniony odłamkiem w nogę, zaś po niej odznaczono go Medalem „Za Odwagę” i dwoma Orderami Czerwonej Gwiazdy.

Przed pójściem do szkoły podstawowej Michaił Gorbaczow mieszkał głównie u dziadków ze strony matki, Pantieleja i Wasilisy Gopkało. W szkole dobrze się uczył, wykazywał zainteresowanie wiedzą i nowościami. Uczestniczył również w szkolnych występach artystycznych. Od 1946 pracował także jako mechanik w ośrodku mechanizacji (maszynowo-traktorowym). Był uczony przez ojca obsługi kombajnu. W 1949 za pracę wraz z ojcem na kombajnie został nagrodzony Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy.

Ukończył naukę w szkole średniej ze srebrnym medalem zdając maturę w 1950. Podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Moskiewskim im. M.W. Łomonosowa, które ukończył w 1955. Był pierwszym wśród przywódców ZSRR, który ukończył regularne studia uniwersyteckie. W 1952 wstąpił do Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.

Po śmierci Józefa Stalina (5 marca 1953) stał się gorącym zwolennikiem reform destalinizacyjnych przywódcy Związku Radzieckiego Nikity Chruszczowa. thumb|left|Michaił Gorbaczow jako I sekretarz stawropolskiego Komitetu Miejskiego KPZR podczas oficjalnej wizyty we wschodnioniemieckim Golßen w 1966 Po ukończeniu studiów w 1955 kontynuował działalność partyjną w Kraju Stawropolskim. W latach 1958–1962 był I sekretarzem Komsomołu, w latach 1966–1968 I sekretarzem Komitetu Miejskiego KPZR w Stawropolu, a w latach 1970–1978 I sekretarzem Komitetu Krajowego w Stawropolu, gdzie nadzorował budowę Wielkiego Kanału Stawropolskiego. Zaocznie ukończył Stawropolski Instytut Rolniczy, uzyskując dyplom agronoma ekonomisty (ekonomisty rolnego). Od 1962 do 1966 zarządzał stawropolskimi kołchozami i sowchozami, dzięki czemu uznawano go za znawcę radzieckiego rolnictwa. W 1970 został członkiem Komitetu Centralnego. Dzięki poparciu Jurija Andropowa Gorbaczow został w 1978 sekretarzem Komitetu Centralnego do spraw rolnictwa. W 1979 roku wszedł w skład Biura Politycznego KC jako zastępca członka; rok później został regularnym członkiem politbiura.

Przywódca ZSRR Reformy polityczne i gospodarcze w Związku Radzieckim thumb|left|Michaił Gorbaczow jako Sekretarz Generalny KC KPZR podczas przemówienia kończącego XXVII zjazd KPZR, 6 marca 1986 mały|left|Michaił Gorbaczow na XX Zjeździe Komsomołu, 1987 Po śmierci Konstantina Czernienki 11 marca 1985 nadzwyczajne plenum KC wybrało Gorbaczowa na Sekretarza Generalnego KC KPZR. Wybór nowego sekretarza odbył się 4 godziny po ogłoszeniu śmierci Czernienki. Podczas objęcia rządów Gorbaczow miał 54 lata (podczas gdy średnia w Sekretariacie i Biurze Politycznym wynosiła 66 lat). Gorbaczow objął władzę podczas kryzysu gospodarczego w Związku Radzieckim oraz pogorszenia stosunków pomiędzy ZSRR a Zachodem. Będąc zastępcą Jurija Andropowa Gorbaczow opowiadał się za reformami gospodarczymi – oczekiwano, że Gorbaczow będzie kontynuować swoją dotychczasową politykę (według przywódcy Związku Radzieckiego idea reform pojawiła się podczas studiów na Uniwersytecie Moskiewskim).

Nowy sekretarz generalny odciął się od polityki poprzedników (zwłaszcza Leonida Breżniewa). Poszukując szerszego poparcia społecznego wysunął hasło uskorienija („przyspieszenia”), dążąc do przełamania wieloletniej stagnacji odziedziczonej po rządach Breżniewa, która zahamowała rozwój gospodarczy. W 1986 zainicjował politykę pieriestrojki („przebudowy”), która obejmowała modernizację gospodarki, zwiększenie swobód obywatelskich, ograniczenie korupcji i ocieplenie stosunków z Zachodem. W tym samym roku doszło do wybuchu w elektrowni jądrowej w Czarnobylu.

W ramach pieriestrojki Gorbaczow wprowadził głasnost („jawność”), w ramach którego zniesiono cenzurę oraz wycofano z konstytucji zapis o kierowniczej roli KPZR. Głasnost zapoczątkował proces formowania się w Związku Radzieckim narodowościowych społeczeństw obywatelskich. Przywódca KPZR próbował także walczyć z alkoholizmem wśród mieszkańców ZSRR poprzez podniesienie cen wódki. W efekcie wzrosła produkcja samogonu i w konsekwencji niedobór cukru, a spadek dystrybucji alkoholu przyczynił się do spadku dochodów państwa oraz zwiększył niezadowolenie wśród obywateli Związku Radzieckiego. Wszystkie przeprowadzane reformy Gorbaczow przeprowadzał powoli, by nie zniechęcić do siebie konserwatywnej opozycji.

Próba przebudowy gospodarki spotkała się z oporem konserwatywnych działaczy KPZR i biurokratów. Aby dopuścić do podejmowania decyzji w gospodarce także podmioty niepartyjne, zaczął akcentować potrzebę demokratyzacji i otwartości. Na początku 1987 proklamował demokratyzację, mówiąc: „Albo demokracja, albo społeczna inercja i konserwatyzm; nie ma innej drogi, towarzysze”. Decentralizacja procesu decyzyjnego, podnoszenie wydajności i różnicowanie płac spotkały się ze sprzeciwem robotników i konserwatystów. Opór ten skłonił Gorbaczowa do intensyfikacji reform politycznych, dzięki którym mógłby w późniejszym czasie wprowadzić zmiany gospodarcze.

1 października 1988 Gorbaczow został wybrany – urząd ten został wkrótce zniesiony na mocy zmian w konstytucji ZSRR z 1 grudnia 1988. 25 maja 1989 na I Zjeździe Deputowanych Ludowych wybrano go na .

W lutym 1990 polityk poinformował o konieczności utworzenia urzędu prezydenta Związku Radzieckiego i unieważnienia zapisu w konstytucji mówiącego o kierowniczej roli KPZR w państwie. 14 marca 1990 do radzieckiej ustawy zasadniczej wprowadzono poprawki, które znosiły system jednopartyjny i powoływały do życia urząd prezydenta państwa, natomiast 15 marca, na III Zjeździe Deputowanych Ludowych, stosunkiem 1329 głosów za 495 przeciw Gorbaczow został wybrany na prezydenta ZSRR, co oznaczało automatyczną utratę dotychczas sprawowanej funkcji przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR. Na tym samym III zjeździe następcą Gorbaczowa na stanowisku przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR uczyniono Anatolija Łukjanowa. Z kolei podczas zorganizowanego w maju 1990 Zjazdu Deputowanych Ludowych wybrano nowego przewodniczącego Rady Najwyższej Rosyjskiej FSRR – Borisa Jelcyna. Wykorzystujący swą nową pozycję Jelcyn podważał zwierzchnictwo Gorbaczowa i instytucji ogólnozwiązkowych.

Polityka zagraniczna thumb|Ronald Reagan i Michaił Gorbaczow podczas rozmowy na szczycie w Genewie, 1985 thumb|Michaił Gorbaczow z George’em H.W. Bushem i Ronaldem Reaganem w Nowym Jorku (1988) Jeszcze jako członek Biura Politycznego KC KPZR, w grudniu 1984 Michaił Gorbaczow złożył swoją pierwszą wizytę w Londynie. Zrobił wówczas dobre wrażenie na premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher, która powiedziała, że radziecki polityk jest „człowiekiem, z którym można robić interesy”. Duża popularność późniejszego przywódcy Związku Radzieckiego na Zachodzie przerodziła się w „gorbomanię”. Podczas wizyt zagranicznych Gorbaczow zauważył wysoki poziom życia mieszkańców państw kapitalistycznych oraz uświadomił sobie fasadowość radzieckiej propagandy.

Będąc przywódcą ZSRR Gorbaczow starał się przywrócić dobre stosunki swojego państwa z Zachodem. Wraz z prezydentem Stanów Zjednoczonych Ronaldem Reaganem wziął udział w dwóch stanowiących preludium do zakończenia wyścigu zbrojeń szczytach: w dniach 19–20 listopada 1985 i w dniach 11–12 października 1986. Na pierwszym z nich obaj przywódcy oświadczyli, że „wojny nuklearnej nie można wygrać, więc nigdy nie może być toczona”, z kolei na drugim uzgodnili całkowitą eliminację pocisków pośredniego zasięgu posiadanych przez ich kraje w Europie i zapowiedzieli możliwość likwidacji całej broni jądrowej. Bezpośrednim następstwem drugiego ze szczytów było podpisanie w 1987 traktatu o całkowitej likwidacji pocisków rakietowych krótkiego i średniego zasięgu (ang. Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty, INF Treaty).

W 1989 Gorbaczow podjął decyzję o wycofaniu wojsk z Afganistanu, gdzie od dziesięciu lat Związek Radziecki brał udział w wojnie domowej.

Promował koncepcję „Wspólnego Europejskiego Domu”, według której po zakończeniu zimnej wojny ZSRR miał pozostawać pełnoprawnym uczestnikiem gospodarczej, politycznej i kulturalnej współpracy państw europejskich.

Liberalizacja polityczna w Związku Radzieckim ujawniła społeczne niezadowolenie z ustroju komunistycznego, tendencje separatystyczne republik związkowych, a w krajach Układu Warszawskiego stała się bodźcem do wydarzeń tzw. Jesieni Ludów. W 1990 Gorbaczow zgodził się na zjednoczenie Niemiec. Polityka zagraniczna Gorbaczowa cieszyła się powszechną sympatią na świecie.

15 października 1990 otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Komitet noblowski nagrodził go za skuteczne działania mające na celu zakończenie zimnej wojny. Wcześniej, w 1987 i 1989, został uhonorowany przez redakcję tygodnika „Time” tytułem Człowieka Roku za to, że stał za ważnymi wydarzeniami lat 80. XX wieku, a to, co robił miało potencjał kształtowania przyszłości.

W 1991, na kilka miesięcy przed rozpadem ZSRR podpisał z prezydentem USA George’em H.W. Bushem I traktat o redukcji zbrojeń strategicznych (ang. Strategic Arms Reduction Treaty (I), START I), będący następstwem przegranego przez ZSRR wyścigu zbrojeń.

Rozpad Związku Radzieckiego thumb|Zdjęcie z wizyty Gorbaczowa w Wilnie w styczniu 1990. Na zdjęciu przedstawieni są (od lewej do prawej): Kazimira Prunskienė, Raisa Gorbaczowa, Algirdas Brazauskas, Mykolas Burokevičius i Michaił Gorbaczow Po tym jak w grudniu 1989 litewska partia komunistyczna oddzieliła się od KPZR, w styczniu 1990 do stolicy Litwy, Wilna przyjechał Gorbaczow z trzydniową wizytą. Wizyta miała na celu odzyskanie kontroli nad lokalną partią, a także zapobieżenie „efektowi domina”, jaki w pozostałych republikach radzieckich wywołałaby ewentualna secesja Litwy. Na miejscu radziecki przywódca zetknął się z dziesiątkami tysięcy zgromadzonych na ulicach Litwinów, którzy żądali natychmiastowej niepodległości swojego państwa. Później, w 1990 Gorbaczow poparł ogłaszanie przez republiki związkowe (w tym przez Rosję) suwerenności, jednak nie uznał deklaracji niepodległości krajów bałtyckich. Upadek Związku Radzieckiego był wbrew intencjom Gorbaczowa, który pragnął naprawić problemy państwa przy utrzymaniu panującego w nim systemu komunistycznego.