Sonaty i partity na skrzypce solo (; BWV 1000–1006) – sześć wieloczęściowych barokowych kompozycji na skrzypce solo Johanna Sebastiana Bacha z 1. połowy XVIII wieku, uznawane za jedno z najważniejszych dzieł na ten instrument w historii muzyki.

Geneza Bach był synem skrzypka i bardzo wcześnie nauczył się grać na skrzypcach, które były jego pierwszym instrumentem, zarabiał grą na tymże instrumencie i można domniemywać, że był znakomitym skrzypkiem. Muzycznymi inspiracjami Bacha mogły być dzieła (Suity na skrzypce solo z 1683 roku i Partity na skrzypce solo z 1696 roku; pracował na dworze w Weimarze, gdzie zmarł w 1705 roku), Heinricha Ignaza Bibera (Sonaty Misteryjne) i Johanna Jakoba Walthera.

Nie wiadomo, dla kogo Bach napisał to dzieło, możliwi adresaci to: Johann Georg Pisendel (który zresztą mógł bezpośrednio wpłynąć na twórczość Bacha), i Joseph Spieß; zdaniem utwór został napisany dla któregoś ze skrzypków kapeli księcia Leopolda. Mógł być stworzony w celach dydaktyki gry na skrzypcach (za wyłącznie taki był przez długi czas traktowany), jako że występują w nim wszelkie możliwe trudności techniczne.

Dzieło powstało prawdopodobnie w Köthen, gdzie Bach przebywał na dworze księcia Leopolda od 1717 roku. Poszczególne części utworu powstały po sobie w niedługich odstępach czasowych, prawdopodobnie w latach 1718–1719, ewentualnie w latach 1716–1717. Możliwe, że Bach pracował nad nim jeszcze w Weimarze, gdzie częściej grał na skrzypcach (przebywał tamże w latach 1708–1717). Oryginalna nazwa utworu ( Libro Primo) oznacza, że w wykonaniu należy pominąć basso continuo. Data powstania utworu nie jest znana, jednak na podstawie zachowanego autografu można przypuszczać, że kompozycje zostały napisane około 1720 roku, z tego roku pochodzi autograf w postaci czystopisu, przygotowała go Anna Magdalena Bach. Tenże autograf odkrył , który wpisał na pierwszej stronie rękopisu następującą uwagę: To przez Jana Sebastiana Bacha własnoręcznie napisane, znakomite dzieło znalazłem wśród starych, dla sklepiku z masłem przeznaczonych papierów, w spuściźnie po pianiście nazwiskiem Palschau w Petersburgu w 1814 roku. Style pisma Bacha i jego żony były bardzo podobne, stąd pomyłka znalazcy.

Kolejny odpis autorstwa Anny Magdaleny pochodzi z okresu lipskiego Bacha (1723–1750); w jednym zeszycie pomieszczono Sonaty i partity oraz Suity na wiolonczelę solo, karta tytułowa wypisana po francusku brzmiała: Pars I. Violino Solo, Senza Basso, composée par. Sr. Jean Seb. Bach. Pars II. Violoncello Solo, Senza Basso, composée par Sr. J. S. Bach. Maître de la Chapelle et Directeur de la Musique à Leipsic. Ecrite par Madame Bachen, Son Epouse. Nazwa Libro primo może sugerować, że istniała niezachowana dziś część druga dzieła, ale może też po prostu odnosić się jak we wspomnianym rękopisie do Suit na wiolonczelę solo.

Zachowało się jeszcze kilka innych rękopisów dzieła, w tym jeden z rozbieżnościami i wariantami autorstwa Johanna Petera Kellnera.

Jedyną znaną wersją Sonat i partit była do początku XX wieku kopia rękopisu autorstwa Anny Magdaleny Bach. Rękopis autorstwa samego Bacha odkryto na początku XX wieku, jest on przechowywany w Bibliotece Państwowej w Berlinie (wcześniej nazywanej Królewską Biblioteką) i stanowi wyjątkowy przykład bachowskiej kaligrafii muzycznej.

Budowa mały|Rękopis Adagia z I Sonaty Tytuły poszczególnych części zapisano w oryginale po włosku (być może w hołdzie dla Włoch będących ojczyzną skrzypiec). Adagio Fuga Allegro Siciliana Presto Grave Fuga Andante Allegro Adagio Fuga Largo Allegro assai Allemanda Double Corrente Double Presto Sarabande Double Tempo di Borea Double Allemanda Corrente Sarabanda Giga Ciaccona Preludio Loure Gavotte en Rondeau Menuet I Menuet II Bourrée Gigue (Źródło tabeli:)

Dzieło stanowi kulminacyjny punkt polifonicznego komponowania na instrument smyczkowy. Zastosowane środki przypominają lutniową technikę kompozytorską Denisa Gaultiera. Polifoniczne wielodźwięki można uznać za kontynuację niemieckich tradycji skrzypcowych Heinricha Ignaza Bibera czy Johanna Jakoba Walthera, aczkolwiek Bacha nie interesowała np. skordatura obecna w kompozycjach Bibera czy muzyka ilustracyjna obecna u Walthera.

Dzieło składa się z trzech sonat przypominających włoskie sonaty da chiesa (kościelne) i trzech sonat (partit) kameralnych, przypominających włoskie sonaty da camera (sonaty kameralne). Trzy czteroczęściowe sonaty o identycznej strukturze odpowiadające schematowi sonaty da chiesa (wolno-szybko-wolno-szybko) występują na przemian z trzema wieloczęściowymi partitami (suitami tanecznymi, w autografie nazywanymi Partia) o nietypowej budowie, zróżnicowanej i niekonwencjonalnej. Ta naprzemienność według może sugerować chęć złączenia sacrum z profanum. Pomimo daleko posuniętych stylizacji pojedyncze utwory zachowały jednak taneczny charakter.

W kompozycjach zachodzą interesujące zależności numeryczne: całość ma 2400 taktów, które przy odpowiednim podzieleniu układają się w proporcjach 1600:800, a 32 części można podzielić w proporcjach 5:3. Chaconne stanowiąca centralną kompozycję cyklu składa się z 32 wariacji, pojawia się na 21. miejscu (7 × 3), co przypomina datę urodzin Bacha (21 marca), a także może kojarzyć się z 21 chorałami z .

uważał, że dzieło jest skończone i nie wymaga dodawania akompaniamentu, co zresztą wynika wprost z jego oryginalnego tytułu.

Pierwsze dwie części sonat stanowią improwizatorskie preludia i rozbudowane fugi, gdzie polifonia przeplata się z jednogłosowymi pasażami. Części trzecie są spokojniejsze, natomiast szybkie części czwarte odpowiadają binarnej i symetrycznej strukturze suit, brak w nich obecnych w innych częściach wielodźwięków. Charakterystyczną cechą dzieła są dłuższe pasaże i rozbudowane akordy (wielodźwięki), wymagające współbrzmienia wszystkich czterech strun skrzypiec. Charakterystyczne w teksturze dzieła są elementy stylu brisé. Dwie pierwsze partity wykazują cechy włoskiego stylu kompozytorskiego, lecz formy taneczne z III Partity są pochodzenia francuskiego.

I Sonata g-moll Jej nastrój jest melancholijny i nostalgiczny. Smutne Adagio przypomina stylistycznie północną fantastykę. Siciliana z I Sonaty jest jedyną ściśle taneczną częścią z całego zbioru.

Sonata zawiera najkrótszą Fugę z całego cyklu. Bach lub ktoś inny transkrybował Fugę g-moll z I Sonaty na organy (transpozycja do d-moll; BWV 539) oraz na lutnię solo (zachowana we francuskiej tabulaturze lutniowej nieznanego autora w oryginalnej tonacji). Johannes Brahms opracował dwie transkrypcje końcowej części I Sonaty na fortepian, w obu dopisał dodatkowe głosy.

I Partita h-moll Jej nastrój jest energiczny, a zarazem formalny. I Partita h-moll składa się z czterech części: Allemanda-Corrente-Sarabande-Tempo di Borea; każda z nich zawiera wariację (double) zazwyczaj w szybszym tempie. W Allemandzie zastosowano punktowany rytm melodii, utwór przypomina stylistycznie północną fantastykę.

II Sonata a-moll Jej nastrój można określić jako tęskny. Grave przypomina stylistycznie północną fantastykę (stylus phantasticus).

Bardzo trudna wykonawczo Fuga a-moll z II Sonaty jest oparta na dwutaktowym temacie, który stopniowo znajduje kulminację w postaci połączenia tematu z jego inwersją, a finalne rozwinięcie znajduje w serii trzydziestodwójek.

II Sonata została transkrybowana na klawesyn i transponowana do tonacji d-moll (BWV 964), nie wiadomo jednak, czy jest to transkrypcja autorstwa Bacha.

II Partita d-moll mały|Początkowe takty Chaconny d-moll, rękopis mały|Motyw ostinato z Chaconny d-moll Najpopularniejsza II Partita d-moll składa się w pięciu części. Interesująca interpretacyjnie jest jednogłosowa Giga. Partita jest zbudowana jak w konwencjonalnej sekwencji allemande–sarabanda–courante–gigue, ale kończy ją monumentalna (wykonanie zajmuje około 15 minut), dramatyczna i nowatorska formalnie Ciaccona (Chaconne) d-moll, która opiera się na połączonych basach pierwszego i drugiego typu chaconne (ośmiotaktowe ostinato), w rytmie sarabandy. Jest to najdłuższa część całego cyklu.

Jej temat jest synkopowany, partie jednogłosowe przeplatają się z częściami polifonicznymi. Chaconne składa się z serii 32 (lub 64) kunsztownych wariacji w tonacji D-dur, które są oparte na stałych figurach rytmiczno-melodycznych, a dokładnie na czterotaktowej frazie o otwartym zakończeniu zbudowanej na opadającym tetrachordzie. Zgrupowane wariacje poprzez przejście do części jednogłosowej tworzą następnie dużą trzyczęściową formę, gdzie dwie sekcje molowe otaczają centralny pasaż durowy, a dyszkant z basem tworzą całość tematyczną. Główny temat ulega przekształceniu pod względem melodycznym, akordowym i polifonicznym, w tym z wykorzystaniem arpeggia i bariolage’u. Albert Schweitzer o Chaconnie napisał, że [w]ydaje się, jakby ból walczył tu z radością, spotykając się w końcu w głębokiej rezygnacji. Chaconne doczekała się m.in. transkrypcji na fortepian przez Ferruccio Busoniego, który jednogłosowe wariacje „wzbogacił” poprzez dodanie akordów.

III Sonata C-dur Jej nastrój można określić jako kontemplacyjny. Adagio z III Sonaty ewokuje spokojny nastrój, co kontrastuje z imponującą, trudną technicznie Fugą opartą na melodii chorału Komm heiliger Geist, Herre Gott, temat pochodzi natomiast z gregoriańskiej antyfony Veni Sancte Spiritus; sprawia ona wrażenie utworu skomponowanego na organy. Temat pojawia się siedmiokrotnie (w proporcjach 4+3), po raz drugi w postaci stretta, a po raz trzeci w postaci inwersji, polifoniczna kulminacja jest mocno zgęszczona. Fuga stanowi punkt kulminacyjny Sonat i jest najdłuższą fugą, skomponowaną przez Bacha (354 takty).

Adagio z III Sonaty zostało transkrybowane na klawesyn i transponowane o kwartę niżej do tonacji G-dur (BWV 968).

III Partita E-dur Żywiołowa i radosna III Partita składa się z siedmiu części, z czego tylko jedna to forma oparta na tańcu – gigue, w zamian pojawia się jako pierwsze długie preludium i lżejsze formy po Sarabande. Druga część to spokojne Loure. Gavotte z dopiskiem en rondeau oznacza, że taneczna melodia kilkakrotnie powraca w krótkich epizodach. Klasyczne w formie, aczkolwiek nieco dostojniejsze niż zazwyczaj Menuety I i II poprzedzają żywe bourrée i pełne energii gigue.

III Partita została przetranskrybowana przez Bacha na nieokreślony chordofon szarpany, najpewniej na lutnię pod nazwą Suita E-dur (BWV 1006a). Preludium z III Partity Bach wykorzystał w opracowaniu orkiestrowym jako sinfonię w kantacie Wir danken dir, Gott, wir danken dir (BWV 29) oraz w weselnej kantacie Herr Gott, Beherrscher aller Dinge (BWV 120a), gdzie partia solowych skrzypiec jest oddana na organach (parodia).

Recepcja mały|Strona tytułowa Tre Sonate z wydania N. Simrocka Bardzo prawdopodobne, że kompozycje były grywane na dworze w Köthen. Syn autora, Carl Philipp Emanuel Bach, napisał, że jeden z najwybitniejszych skrzypków powiedział mi pewnego dnia, że nie widział niczego lepszego aby zostać dobrym skrzypkiem […] niż te utwory na skrzypce solo. Możliwe, że Bach nigdy nie wykonał publicznie swojego dzieła. Grał je z pewnością prywatnie, o czym zaświadczył jego uczeń Johann Friedrich Agricola: często sam je grał na klawikordzie i dodawał tyle harmonii, ile uznawał za konieczne. Za życia autora i po jego śmierci utwór funkcjonował jedynie w postaci rękopiśmiennej.

Pierwsza drukiem ukazała się Fuga z II Sonaty, wydał ją w Paryżu w 1798 roku w pracy L’art du violon. Pełne drukowane wydanie dzieła ukazało się w 1802 roku u Nikolausa Simrocka w Bonn. Ukazało się około 50 edycji dzieła (faksymile autografu wydano nakładem w 1950 roku).