thumb|Tłumy na Placu św. Marka podczas karnawału w 2015 roku Karnawał w Wenecji (wł. Carnevale di Venezia, wen. Carneval de Venèsia) – karnawał świętowany w Wenecji we Włoszech, słynący przede wszystkim z niezwykłych masek i kolorowych kostiumów, maskarad, a także ulicznych pokazów i jarmarków, ekskluzywnych balów, przedstawień teatralnych i muzycznych, parad, w których biorą udział wenecjanie i turyści. W czasie trwania karnawału w historycznym centrum miasta przechadzają się osoby przebrane w karnawałowe stroje i z maskami na twarzy. Obchody odbywają się od końca XI wieku, rozkwit przypadł na XVII i XVIII wiek, a w obecnej formie karnawał jest obchodzony od 1979 roku.

Historia thumb|Karnawałowe pokazy na , XVII wiek thumb|Spektakl z bykami caccia dei tori thumb|Ludzkie piramidy tworzone przez siłaczy, złożone z kilku pięter – jeden z tradycyjnych karnawałowych popisów atletyczno-akrobatycznych nazywany „pokazem siły Herkulesa” (Le Forze d’Ercole)

Dokładna geneza świętowania karnawału nie jest znana. Badania wskazują, że tradycja ta została zapoczątkowana na długo przed naszą erą. W Europie odbywały się różne imprezy karnawałowe, których opisy zachowały się w historii. Jednak nie wszędzie w Europie imprezy karnawałowe były tak samo popularne. Najentuzjastyczniej karnawał był obchodzony w krajach europejskich graniczących z basenem Morza Śródziemnego: Francji (Montpellier), Hiszpanii (Barcelona, Sewilla) i Włoszech (Rzym, Neapol, Florencja, Wenecja). Mniej popularne były jego obchody w krajach Europy Środkowej. W Europie Północnej nie stanowił ważnego wydarzenia. W czasie karnawału noszono maski, przebrania, tańczono, śpiewano, bez umiaru jedzono, pito, rozluźniano rygory dotyczące zachowań seksualnych, miały miejsce także akty przemocy i agresji podczas pozorowanych bitew i zawodów. Zabawy, przedstawienia czy rytuały karnawałowe odbywały się w miejscach publicznych – na ulicach i placach w centrum miasta. Mieszkańcy byli jednocześnie uczestnikami i widzami.

Prekursorem weneckiego karnawału było rzymskie święto Saturnaliów, które z kolei było połączeniem jeszcze starszych uroczystości.

Historia karnawału w Wenecji sięga końca XI wieku, choć pierwsza historyczna wzmianka pochodzi już z 1094 roku z dokumentu sygnowanego przez dożę Faliera, który gwarantował prawo do obchodzenia karnawału – łac. carnis laxatio – w okresie poprzedzającym wielki post, lecz dopiero zwycięstwo Republiki Weneckiej pod rządami doży Michiela nad patriarchą Akwilei w 1162 roku zapoczątkowało jedną z głównych karnawałowych tradycji. Po odbiciu Grado Ulrich II, jego dwunastu głównych wasali i setki jego żołnierzy zostało pojmanych i sprowadzonych do Wenecji. Po interwencji papieża w sprawie zawarcia pokoju więźniowie zostali uwolnieni w zamian za coroczną daninę dla Republiki Weneckiej w postaci 1 byka, 12 świń i 300 bochenków chleba. Ceremonia publicznego zarzynania byka i świń (symbolizujących odpowiednio Ulricha i jego wasali) w celu upamiętnienia zwycięstwa, odbywająca się każdego roku w dniu poprzedzającym tłusty czwartek na placu św. Marka, stała się tradycją i przetrwała jako element karnawału przez następne setki lat. Brali w niej udział wszyscy mieszkańcy, racząc się uroczystym posiłkiem i ciesząc z muzyki, tańców i pokazów akrobatycznych. Krwawego rytuału zaniechano około 1520 roku.

thumb|upright=0.8|left|XVII-wieczna akwaforta przedstawiająca pięciu mężczyzn z twarzami zakrytymi maską, stojących przed budynkiem, z którego pięć kobiet spogląda na nich z okien; mężczyźni trzymają w rękach jajka (ovi odoriferi) lub kosze z jajkami i rzucają nimi w kierunku kobiet Jedną z dawnych tradycji weneckiego karnawału było rzucanie perfumowanymi jajkami ovi odoriferi, czyli skorupkami jajek wypełnionymi pachnącą wodą różaną, przez młodych zamaskowanych mężczyzn wyrażających w ten sposób podziw wobec kobiet. Handlarze sprzedawali różne rodzaje perfumowanych jajek. Początkowo ovi odoriferi były rzucane przed domami adorowanych kobiet, ale wkrótce perfumowanymi jajkami zaczęto też obrzucać same kobiety i widzów. Zdarzało się też, że jajka wypełniano atramentem lub innymi szkodliwymi substancjami. W 1268 roku władze Wenecji zakazały rzucania perfumowanymi jajkami przez mężczyzn ukrywających swoje twarze za maskami. Była to zarazem pierwsza udokumentowana wzmianka o noszeniu masek podczas karnawału. 12 lutego 1339 roku publicznie zostały potępione wykroczenia popełnione przez osoby z maską na twarzy.

thumb|XVIII-wieczny lokal do gier hazardowych w Wenecji thumb|Bankierzy i klienci w ridotto W 1296 roku karnawał został uznany za oficjalne święto przez – zgromadzenie decyzyjne Republiki Weneckiej. Dekretem senatu ostatni dzień przed wielkim postem stał się świętem publicznym.

Karnawał w Wenecji nie był spontanicznym żywiołowym zjawiskiem, lecz wymagał wcześniejszych planów i przygotowań. Układany był scenariusz, wybierani aktorzy-uczestnicy, a poszczególne zdarzenia były koordynowane. Jego organizacja została sformalizowana już około 1400 roku. Powołano wtedy komitet organizacyjny Compagnie della Calza, w skład którego wchodzili młodzi weneccy arystokraci. W 1549 roku Rada Dziesięciu zleciła pieczę nad obchodami karnawałowymi specjalnemu wydziałowi zarządu miasta do spraw uroczystości państwowych Magistratura degli Ufficiali alle Rason Vechie.

W średniowieczu karnawał w Wenecji, będącej wówczas ważnym i zamożnym centrum handlowym i kulturalnym, przyciągał przybyszów z całej Europy i spoza niej. Weneckie karnawałowe uliczne zabawy, bale maskowe i jarmarki przyczyniły się do pojawienia się zaimprowizowanych występów ulicznych w maskach, które później stały się znane jako komedia del arte. Wraz ze wzrostem popularności karnawał zaczął także przyciągać coraz więcej osób mających złe intencje i szczególnie nocą dochodziło do popełniania przestępstw. Władze miasta wydawały szereg zakazów, np. w 1458 roku zabroniono mężczyznom przebierać się za kobiety w celu wejścia do żeńskich klasztorów. Wydano jeszcze wiele innych zakazów dotyczących noszenia masek, które jednak były powszechnie łamane.

Widzowie mogli oglądać śmiałków biorących udział w walce na pięści lub na kije, podczas której walczące grupy starały się zrzucić przeciwnika z mostu nad kanałem. Pierwsze wzmianki o tego typu zawodach toczących się na mostach pochodzą z 1421 roku. Bitwy te zostały zakazane na początku XVIII wieku z powodu licznych rannych.

Na placu zamienionym w arenę odbywały się walki między bykami i wielkimi psami, tzw. pogromy byków caccia dei tori. Trenowaniem psów do walki zajmowali się cavacani, zaś utrzymywaniem w ryzach byków trudnili się tiratori. Najpierw rozwścieczano byki biciem, kopniakami i głośnymi dźwiękami, następnie w grupach wpuszczano do areny po 3 lub 4 psy, które gryzły byki po bokach, uszach i jądrach. Celem było wyczerpanie byków i powalenie ich na ziemię. W przypadku niepowodzenia, psy i ich opiekunowie zostawali stratowani, ranni lub wzięci przez byka na rogi. Obojętnie jak zakończyła się walka, to ostatecznie byki były zabijane, np. ucinano im głowy.

Przed Pałacem Dożów miał miejsce spektakl fajerwerkowy. Od około 1524 roku budowano w tym celu specjalną drewnianą malowaną konstrukcję o kształcie wieży, która przypominała z wyglądu warownię Friuli zdobytą przez Wenecjan w 1420 roku. Obok ustawiano dwa podesty, na których tańczono moreskę.

Po uiszczeniu opłaty każda osoba z maską na twarzy mogła wziąć udział w balu maskowym zorganizowanym w domu, pałacu czy ogrodzie pod gołym niebem. Oprócz tego typu publicznych zabaw odbywały się także bale maskowe przeznaczone wyłącznie dla zaproszonych gości. Wokół placu św. Marka, gdzie odbywała się większość karnawałowych atrakcji, stały jarmarczne kramy, w których sprzedawano łakocie, medykamenty i „cudowne” eliksiry.

W XVII wieku zabawy karnawałowe zaczynały się nieoficjalnie już w październiku, były przerywane w połowie listopada i ponownie uroczyście inaugurowane 26 grudnia, lecz największe nasilenie uroczystości miało miejsce na kilka dni przed Popielcem – we wtorek na placu św. Marka spotykali się wszyscy wenecjanie z maskami na twarzy i obsypywali się masowo małymi gipsowymi kuleczkami, które sprzedawcy roznosili w dużych koszach. Na zakończenie palono na stosie kukłę pajaca Pagliaccio, będącego wenecką personifikacją karnawału. Po wybiciu północy, z kościoła San Francesco della Vigna, rozlegała się postna sygnaturka oznajmiająca nadejście środy popielcowej i wzywająca uczestników karnawału do pokuty.

Rozkwit karnawału przypadł na XVII i XVIII wiek. W XVIII wieku weneckiemu karnawałowi udało się przejąć od karnawału w Rzymie wiodącą pozycję wśród włoskich uroczystości karnawałowych. Dzięki zakryciu twarzy, zmienionemu przez maskę głosowi i przebraniu Wenecja podczas karnawału była uważana za idealne miejsce do bycia incognito i do ucieczki od zasad moralnych, w tym pozwolenia sobie na ekscesy seksualne. Karnawał przyciągał przyjezdnych i stał się źródłem dochodów. W 1701 roku karnawał w Wenecji odwiedziło 30 tysięcy gości. Przedstawiciele różnych stanów społecznych bawili się razem.

thumb|upright=0.8|left|Pokaz nosorożca indyjskiego w Wenecji w 1751 roku Na placu św. Marka miały miejsce występy magów, akrobatów, szarlatanów, atletów, linoskoczków, tancerzy, połykaczy ognia czy żonglerów, odbywały się pokazy fajerwerków i egzotycznych zwierząt oraz przedstawia kukiełkowe i muzyczne. Rozrywki dostarczały latarnie czarnoksięskie. W drugiej połowie XV wieku obchody karnawałowe zwiększyły się i nabrały większego splendoru. Weneccy rzemieślnicy wytwarzali piękne maski i wspaniałe kostiumy karnawałowe już na wiele miesięcy przed rozpoczęciem okresu zabaw. Coraz większą rolę podczas karnawału zaczęły też pełnić przedstawienia teatralne i operowe. Liczne teatry przygotowywały na ten czas jedną sztukę, którą później wielokrotnie odgrywano, a widzowie odwiedzali jeden teatr po drugim. Ówczesne teatry, obok kawiarni, były miejscem spotkań towarzyskich. Na początku XVIII wieku na placu św. Marka było przynajmniej dwanaście kawiarni, w tym otwarta 29 grudnia 1720 roku i w dalszym ciągu istniejąca Caffè Florian, która na początku działalności nosiła nazwę La VeneziaTrionfante.

Bardzo popularne było branie udziału w na ogół prostych grach hazardowych w domach gry nazywanych ridotto. W 1638 roku został otwarty pierwszy legalny tego rodzaju lokal. W 1744 roku w Wenecji było ich przynajmniej 118. Klienci byli zobowiązani do noszenia maski albo przynajmniej wąsów lub peruki, aby ukryć swoją tożsamość. Jedynie pracujący w ridotto bankierzy i krupierzy (wywodzący się z podupadłej arystokracji), którzy siedzieli za stołami z kartami i monetami, byli prawnie zobowiązani do niezakrywania twarzy. W 1774 roku władze miasta zadecydowały o zamknięciu największych publicznych domów gry ze względu na szerzące się uzależnienie od hazardu, prowadzące do zubożenia mieszkańców i zmniejszenia wydajności w pracy.

Karnawał odgrywał też rolę w polityce Republiki Weneckiej. W XV i XVI wieku był wykorzystywany do podkreślenia dominacji i świetności Republiki Weneckiej w stosunku do europejskich konkurentów, zaś w XVII i XVIII wieku służył do ukrycia osłabienia pozycji Republiki Weneckiej na arenie europejskiej.

Ostatni karnawał miał miejsce w 1797 roku. Po zdobyciu Republiki Weneckiej przez Napoleona w 1797 przestały odbywać się zabawy karnawałowe w dawnym stylu. Stan ten utrzymał się pod panowaniem Francji w latach 1805–1814 oraz Austrii w latach 1797–1805, 1815–1848 i 1849–1866. Dozwolony był jedynie formalny bal wiedeński, zaś karnawałowe zabawy miały miejsce na prywatnych przyjęciach.

W XIX wieku obchody karnawału miały miejsce jedynie podczas prywatnych uroczystości i stanowiły okazję do prezentowania twórczości artystycznej. Karnawał utracił swoje dawne znaczenie. W latach 30. XX wieku Benito Mussolini zakazał go całkowicie. Wenecki karnawał odrodził się dopiero w latach 80. XX wieku.

Współczesność thumb|Parada gondoli thumb|Festa delle Marie thumb|Volo dell’Angelo