Wielki Pałac Kremlowski () – dawna rezydencja rosyjskich carów na Kremlu moskiewskim, obecnie czynna rezydencja Prezydenta Rosji.
Zbudowany w latach 1838–1849 przez zespół architektów pod przewodnictwem Konstantina Thona, w skład którego wchodzili Nikołaj Cziczagow, Fiodor Richter, Piotr Gierasimow, Władimir Bakiarew, Nikołaj Szochin i inni na zlecenie cara Mikołaja I. Zespół architektoniczny obejmuje także Pałac Tieriemny, Granowitą Pałatę i Zbrojownię, apartamenty i inne budynki – w sumie ponad siedemset pomieszczeń z różnych okresów historycznych od XIV do XX wieku.
W 1918 roku stał się siedzibą rządu sowieckiego, w 1934 roku został częściowo przebudowany. W latach 1994–1999 dokonano jego rekonstrukcji i modernizacji. Obecnie w Wielkim Pałacu Kremlowskim mieszczą się rezydencje Prezydenta Rosji oraz Patriarchy Moskwy i Wszechrusi, a w jego Sali Andriejewskiej od 2000 roku mają też miejsce uroczyste ceremonie zaprzysiężenia prezydenta.
Jest to największy budynek Kremla moskiewskiego, którego monumentalna bryła miała w założeniach podkreślać wielkość i potęgę państwa rosyjskiego.
Historia Wczesne budowle pałacowe thumb|Graficzna rekonstrukcja zespołu Kremla moskiewskiego według projektu Wasilija Bażenowa z XVIII wieku thumb|Granowita Pałata, 2014 thumb|Fasada Pałacu Tieriemnego, 2003 thumb|Kremlowski Pałac Zimowy i cerkiew Jana Chrzciciela w latach 20. XIX wieku
XII–XV wiek Według Siergieja Bartiewa historia budynków pałacowych na Kremlu moskiewskim jest następująca.
W połowie XII wieku pomiędzy cerkwią Narodzenia Jana Chrzciciela a miejscem obecnej Baszty Borowickiej znajdowały się niewielkie drewniane dworki, które służyły za tymczasową rezydencję książąt. W XIII wieku, kiedy Moskwa stała się ośrodkiem odrębnego księstwa, dwór wielkoksiążęcy został przeniesiony na wschód, gdzie zbudowano cerkiew Zbawiciela na Borze. W XIV wieku wielki książę Iwan Kalita (1328–1341) powiększył swój dziedziniec i na miejscu drewnianej cerkwi Zbawiciela wzniósł kamienną katedrę, do której przeniósł klasztor ze wsi Daniłowa.
Za czasów Dymitra Dońskiego (1363–1389) i jego syna Wasilija Dymitrowicza (1390–1425) pałac wielkoksiążęcy wyróżniał się już bogatą dekoracją. Dach nadbrzeżnego teremu został pozłocony, a na dziedzińcu umieszczono pierwszy znany na Rusi zegar.
Książę kazał wybudować kamienny Sobór Zwiastowania „na sieniach” (cerkiew domową), podczas gdy na połowie księżnej znajdowała się kamienna i słynąca cudami cerkiew Narodzenia Bogarodzicy. Położenie tych świątyń wielkoksiążęcych domowych wyznaczało rozmiary ówczesnego pałacu.
Okres państwa moskiewskiego Pałac wielkiego księcia Iwana III, zbudowany na przełomie XV i XVI wieku według projektu włoskich architektów, obejmował Granowitą Pałatę, Środkową Złotą Pałatę, Nabrzeżną Pałatę, Salę Jadalną i inne budynki. Na początku XVII w., za czasów Borysa Godunowa, wzniesiono Pałac Rezerwowy, a za Michaiła Fiodorowicza zbudowano Pałac Tieriemny i Basztę Herbową. W drugiej połowie tego samego stulecia wybudowano pałac carycy Natalii Kiriłłowny, komnaty innych caryc i księżniczek, a na dachu Pałacu Rezerwowego wzniesiono Ogród Nadbrzeżny.
Początek XVIII wieku Po przeniesieniu stolicy z Moskwy do Petersburga w 1712 roku zabudowa Kremla straciła na znaczeniu. Część pomieszczeń zajęły moskiewskie oddziały departamentów rządowych (tzw. kolegia), pozostałe budynki stopniowo niszczały i wielokrotnie płonęły. Za panowania Anny Iwanownej dwór cesarski często przebywał w Moskwie, a zespół pałacowy służył jako miejsce zakwaterowania ich orszaku. W tym okresie obok Zeichhausu, według projektu Bartolomeo Rastrelliego, wzniesiono ciepły, drewniany pałac zimowy – Winter Annenhof. Kiedy w 1730 roku wzniesiono w Lefortowie nowy drewniany pałac letni Annenhof, ciepły pałac został tam przeniesiony.
Pałac Zimowy Rastrellego Za panowania Elżbiety Pietrownej postanowiono wybudować na terenie Kremla nowy pałac, zwany także Pałacem Zimowym, w którym mieścił się dwór carski podczas wizyt władcy w Moskwie. Podczas budowy nowego kompleksu caryca zachowała większość zespołu kremlowskiego, jednak Środkowa Złota i Nadbrzeżna Pałata zostały zburzone. W ich piwnicach pod kierunkiem Bartolomeo Rastrelliego wzniesiono nowy zespół z kamienia w stylu barokowym. Następnie był on kilkakrotnie przebudowywany, jednak jego ogólny stan wciąż był niezadowalający.
Wielki Pałac Kremlowski Bażenowa Za panowania Katarzyny Wielkiej pałac na Kremlu uznano za nieodpowiadający wielkości imperium, choć ogólny zespół architektoniczny był postrzegany jako zabytek historii. W 1759 roku wydano dekret o konserwacji murów i baszt Kremla. Niemniej jednak po dziewięciu latach Wasilij Bażenow zaproponował projekt nowego pałacu, który obejmował wyburzenie niektórych budynków z XV–XVII wieku bez uwzględnienia ich znaczenia historycznego. Pozostała część zabudowy miała zostać połączona w jeden zespół z budynkami nowego pałacu. W szczególności zabudowa obejmowałaby dzwonnicę Iwana Wielkiego i poszczególne budynki placu Soborowego. Według projektu Bażenowa zespół miał zająć cały obszar nadrzeczny i zejść do brzegów rzeki Moskwy. Pod jego kierunkiem wyburzono zrujnowany Sąd Żytny i Pieniężny, Pałac Rezerwowy Borysa Godunowa z Ogrodem Nadbrzeżnym, wszystkie podwórza klasztorne, z wyjątkiem Troickiego, budynek Prikazu, a także starą galerię Zbrojowni kremlowskiej według projektu Dmitrija Uchtomskiego z 1764 roku.
1 czerwca 1773 roku odbyło się uroczyste otwarcie budowy nowego pałacu. Jednak wkrótce po rozpoczęciu prac budowlanych południowa ściana Soboru św. Michała Archanioła pokryła się pęknięciami, a fundamenty świątyni zaczęły się zapadać. Wobec tego wznoszenie dużych budynków na Kremlu uznano za niewłaściwe i zaprzestano prac już w 1775 roku. Renowację murów i wież zaczęto rok później pod kierunkiem architekta Matwieja Kazakowa, a Sobór św. Michała Archanioła wzmocniono przyporami.
Około 1800 roku, według projektu Nikołaja Lwowa, zmodernizowano wnętrza i fasady Kremlowskiego Pałacu Zimowego. Budynek spłonął podczas okupacji Moskwy przez Francuzów w 1812 roku, a w 1817 roku został odrestaurowany w stylu klasycyzmu przez Aleksieja Bakariewa i Iwana Tamanskiego. Projekt przygotował Wasilij Stasow, który sześć lat później dobudował do zespołu dodatkowe piętro.
W 1836 roku przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę renowację pod kierunkiem architekta Fiodora Richtera. Jednakże układ budynków w dalszym ciągu nie odpowiadał potrzebom epoki i uznawany był za przestarzały. Dlatego Mikołaj I powiedział odwiedzającemu Moskwę markizowi Astolphe de Custine: „Pokażemy Państwu nowe dzieła, które tworzymy na Kremlu. Chcę przybliżyć architekturę tych historycznych budowli do współczesności. Pałac jest za mały i stał się dla mnie niewygodny”. Ponadto kompleks uznano za stwarzający zagrożenie pożarowe, gdyż drewniane belki nadbudówki Stasowa stykały się z kominami.
Budowa thumb|left|Portret Mikołaja I na tle pałacu, 1856 thumb|Kierownik budowy baron Lew Bode ze Złotym Medalem „Za budowę Pałacu Kremlowskiego”, lata 50. XIX wieku thumb|Widok na Kreml moskiewski, Maksim Worobiow, 1819 thumb|Widok na Kreml podczas budowy pałacu, 1841–1842 thumb|Widok na Kreml moskiewski, Piotr Wierieszczagin, 1879 Po zwycięstwie w wojnie z Napoleonem w 1812 roku i rozpoczęciu zakrojonego na szeroką skalę projektu Soboru Chrystusa Zbawiciela pałac na Kremlu ponownie przyciągnął uwagę opinii publicznej. Ogromne rozmiary budowanej w pobliżu świątyni uwypukliły potrzebę budowy nowego zespołu pałacowego, symbolizującego odnowienie wizerunku Moskwy i ożywienie jej stołecznych funkcji. Pod tym względem budynek pomyślano jako odpowiadający statusowi pałacu koronacyjnego, a nie tylko rezydencji.
Po pożarze Pałacu Zimowego w Petersburgu w 1837 roku Mikołaj I zlecił Konstantinowi Thonowi opracowanie projektu nowej rezydencji kremlowskiej, która w pełni odpowiadałaby istniejącym normom bezpieczeństwa przeciwpożarowego, w tym posiadała ognioodporne konstrukcje wykonane z żeliwa i żelaza. Rozebrano stary pałac elżbietański, na miejscu którego planowano zbudować nowy zespół, wraz z XVII-wiecznym dziedzińcem stajni i innymi budynkami południowo-wschodniej części twierdzy. W wyniku dalszych przebudów już w połowie XIX wieku panorama Kremla otwierająca się z Kamiennego Mostu uległa znacznej zmianie.
Za wzór stylistyki nowego zespołu przyjęto niezrealizowany projekt Pałacu Kołomienskiego, opracowany w 1836 roku przez Andrieja Stackenschneidera. Nowy zespół o monumentalnych formach miał rozwijać kompozycję Pałacu Tieriemnego i organicznie łączyć się ze historyczną zabudową Kremla. Oprócz Pałacu Tieriemnego, jego cerkwi i Granowitej Pałaty, w skład zespołu wchodzić miały: nowy budynek Apartamentów Wielkich Książąt, częściowo przebudowany budynek stajni, Pałac Rozrywki oraz nowy budynek Zbrojowni kremlowskiej. Początkowo planowano je budować jednocześnie z pałacem jako jeden zespół, jednak w 1842 roku budowę podzielono na dwa etapy.
Ukaz carski z 5 marca 1838 roku stwierdzał, że postanowiono „rozpocząć prace budowlane jeszcze tej wiosny i ukończyć zarówno budynek główny, jak i wszystkie przyległe budynki w ciągu czterech lat”. Przed rozpoczęciem budowy w miejscu planowanego cokołu wmurowano kamień węgielny z napisem: „30 czerwca 1838” („1838 г. июня 30 дня”). Pod cokołem narożnej części kompleksu, w którym planowano zlokalizować siedzibę carską, umieszczono miedzianą tabliczkę z napisem:
Na budowę planowano wydać ponad sześć milionów ówczesnych rubli, z zastrzeżeniem, że przy montażu żelaznych krokwi budżet zostanie zwiększony o milion. W sumie jednak wydano prawie dwanaście milionów rubli, a prace trwały do 1849 roku.
W projektowaniu i budowie pałacu brał udział duży zespół moskiewskich architektów. Kierownictwo prac budowlanych powierzono ober-szambelanowi baronowi Lwowi Bode, który formalnie podlegał księciu Aleksandrowi Urusowi. Głównym architektem był Konstantin Thon, pomagali mu Piotr Gierasimow i Nikołaj Szochin. Od 1843 roku architektem zastępującym Thona w sprawach ogólnych został Fiodor Richter, który był także odpowiedzialny za projektowanie i wystrój wnętrz wraz z Nikołajem Cziczagowem, Władimirem Bakariewem, Piotrem Gerasimowem, Nikołajem Szochinem i Julienem Artarim. Głównym artystą był Fiodor Sołncew. Wiadomo także, że młody Iosif Kaminski odbył staż przy budowie pałacu.
Wznoszenie pałacu rozpoczęto w tym samym czasie, co budowę Soboru Chrystusa Zbawiciela w 1839. Podczas prac wykopaliskowych w pobliżu Soboru Zbawiciela na Borze odkryto pozostałości cmentarza ogrodzonego dębowymi żłobkami oraz ogrodu, który wcześniej znajdował się w pobliżu murów świątyni.
Konstantin Thon zaprojektował lekkie ceglane sklepienia o dużej rozpiętości i metalowe konstrukcje dachowe z kratownic. Pałac Kremlowski stał się pierwszym budynkiem w Imperium Rosyjskim o takiej konstrukcji. Oprócz tradycyjnych materiałów budowlanych architekt zastosował nowatorskie jak na tamte czasy konstrukcje metalowe, cement i beton. Dzięki takiemu podejściu w największej sali pałacu – w Sali Gieorgijewskiej – zamontowano sufit podwieszany. W kopule pałacu zamontowano cztery lukarny, pod którymi umieszczono bijący zegar. Jego dzwony, zabrane z Baszty Troickiej, wyróżniały się czystością dźwięku. Na szczycie kopuły zainstalowano pokryty złotem maszt dla sztandaru cesarskiego. Wokół iglicy zbudowano okrągły taras widokowy z balustradami. Pod przewodnictwem akademika Dmitrija Pieriewoszczikowa i majora Ilji Ilina kopułę połączono z dachem za pomocą metalowych łączników, które służyły jako piorunochrony. Zużyto na nie ponad 110 tysięcy pudów żelaza. Pod przewodnictwem generała inżyniera Nikołaja Amosowa w pałacu zainstalowano kaloryferyczny system grzewczy. W tym celu w piwnicy zamontowano 56 masywnych nagrzewnic, dostarczających gorące powietrze międzyściennymi kanałami grzewczymi do pomieszczeń na wszystkich piętrach. Dodatkowym źródłem ciepła były kominki. W 1842 roku Wielki Pałac Kremlowski połączono przejściem z Soborem Zwiastowania.