SMS Undine – niemiecki krążownik lekki (konstrukcyjnie krążownik pancernopokładowy, klasyfikowany jako mały krążownik – niem. ) z początku XX wieku, jedna z 10 zbudowanych jednostek typu Gazelle. Okręt miał wyporność pełną 3112 ton i osiągał prędkość 21,5 węzła, a jego główne uzbrojenie stanowiło 10 dział kalibru 10,5 cm i dwie wyrzutnie torped kalibru 45 cm.
Krążownik został zwodowany 11 grudnia 1902 roku w stoczni Howaldtswerke w Kilonii, a 5 stycznia 1904 roku wcielono go do służby w Kaiserliche Marine. Nazwa jednostki pochodziła od mitologicznych boginek Ondyn; był drugim okrętem w niemieckiej flocie o tej nazwie. SMS „Undine” służył na Morzu Północnym i Bałtyckim, biorąc udział w I wojnie światowej. Okręt został zatopiony 7 listopada 1915 roku na Bałtyku przez brytyjski okręt podwodny HMS E19.
Projekt i budowa mały|lewo|alt=Wodowanie krążownika Undine w 1902 roku|Wodowanie krążownika „Undine” w 1902 roku Objęcie tronu Cesarstwa Niemieckiego przez Wilhelma II w 1888 roku spowodowało początek rozbudowy floty wojennej, niezbędnej do zdobycia i utrzymania zamorskich posiadłości. Oprócz budowy floty liniowej, mającej w przyszłości stanowić zagrożenie dla Royal Navy, potrzebna była rozbudowa sił lekkich, których zadaniem była służba patrolowa na wodach metropolii oraz reprezentowanie niemieckiej bandery oraz obrona interesów Cesarstwa w koloniach. Do końca lat 80. XIX wieku rolę tę spełniały korwety o napędzie parowo-żaglowym, kanonierki i awiza. W latach 90. XIX wieku zbudowano nowe jednostki przeznaczone zarówno do służby kolonialnej, jak też współdziałania z flotą krajową, którymi były IV klasy typu , krążownik III klasy oraz awiza i . Na bazie tego ostatniego okrętu w latach 1895–1896 w biurze konstrukcyjnym Urzędu Marynarki Rzeszy opracowano projekt nowoczesnych krążowników IV klasy zdolnych do operacji z flotą liniową i do służby kolonialnej, o nieco powiększonej wyporności, prędkości 20 węzłów i uzbrojeniu porównywalnym z o wiele droższym „Gefionem”, zaakceptowany przez kierownictwo Kaiserliche Marine. W uchwalonej w 1898 roku przez Reichstag ustawie morskiej zagwarantowano środki na budowę czterech krążowników IV klasy, nazwanych od pierwszego okrętu typem Gazelle, powiększając ich liczbę do 10 po przyjęciu w 1900 roku drugiej ustawy morskiej (łącznie 50 mln marek do wykorzystania w latach 1897–1904). 1 kwietnia 1898 roku zmieniono klasyfikację krążowników IV klasy na małe krążowniki (niem. ). Trzy ostatnie okręty, określane też jako typ Frauenlob, zamówione 1 kwietnia 1901 roku jako małe krążowniki G, H i J, zostały nieco zmodyfikowane w stosunku do poprzedników. Przede wszystkim poszerzono ich kadłub o 0,5 metra, zwiększono maksymalny zapas paliwa i podzielono maszynownię wzdłużną grodzią na dwa przedziały.
Krążownik został zamówiony pod tymczasową nazwą „Kleiner Kreuzer J”. Zbudowany został w stoczni Howaldtswerke w Kilonii pod numerem stoczniowym 390, będąc jedyną jednostką typu Gazelle powstałą w tej stoczni. Stępkę krążownika położono 28 września 1901 roku, a ceremonia wodowania i chrztu odbyła się 11 grudnia 1902 roku, w obecności prezydenta Stowarzyszenia Floty Niemieckiej (niem. Flottenverein) (matką chrzestną została jego żona, księżna Rosa zu Salm-Horstmar). Stowarzyszenie Floty Niemieckiej objęło przez to patronat nad okrętem. Jego nazwa pochodziła od mitologicznych żywiołaków wody, boginek Ondyn. Koszt budowy okrętu wyniósł 4 653 000 marek.
Dane techniczne Charakterystyka ogólna Okręty typu Gazelle były małymi krążownikami o sylwetce podobnej do poprzedników („Hela” i „Gefion”), różniąc się od tego ostatniego dwoma wysokimi kominami zamiast trzech. Kadłub o poprzeczno-wzdłużnym układzie wiązań podzielony był za pomocą 11 grodzi na 12 przedziałów wodoszczelnych, a dno podwójne obejmowało 46% jego długości. Krążownik miał taranowy, zaokrąglony dziób, połączone pomostami podwyższone pokłady dziobowy i rufowy, dwa maszty, prosty kil i dwie stępki boczne oraz krążowniczą rufę. W odróżnieniu od prototypowego „Gazelle” pomost bojowy z opancerzonym znajdowały się między przednim masztem a pierwszym kominem. Zapasowe stanowisko dowodzenia znajdowało się za drugim masztem.
Długość całkowita okrętu wynosiła 105 metrów (104,4 metra na wodnicy), szerokość 12,4 metra i zanurzenie od 4,81 metra na dziobie do 5,63 metra na rufie. Wyporność normalna (konstrukcyjna) wynosiła 2706 ton, a pełna 3112 ton.
Załoga jednostki składała się z 256 oficerów, podoficerów i marynarzy. Kabiny podoficerskie, oficerskie i dowódcy znajdowały się w części rufowej, a kubryk marynarzy na dziobie; umywalnie marynarzy znajdowały się na śródokręciu za nadburciami.
Urządzenia napędowe i pomocnicze Okręt był napędzany przez umieszczone w dwóch maszynowniach dwie trzycylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania wyprodukowane w macierzystej stoczni, które poruszały poprzez wały napędowe dwie trójłopatowe śruby napędowe o średnicy 3,5 metra każda. Para o ciśnieniu roboczym 15 at dostarczana była przez dziewięć kotłów wodnorurkowych Marinekessel (wyprodukowanych przez zakłady A.G. Germania z Berlina), o łącznej powierzchni grzewczej 2300 m², wyposażonych łącznie w 18 palenisk, zainstalowanych w dwóch kotłowniach. Kotły były opalane węglem, którego normalny zapas wynosił 380, a maksymalny 700 ton.
Nominalna moc siłowni wynosiła 8000 KM przy 165 obr./min, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 21,5 węzła. Zasięg wynosił 4400 mil morskich przy prędkości 12 węzłów. Na rufie znajdował się pojedynczy półzrównoważony ster.
Energia elektryczna (prąd stały o napięciu 110 V) wytwarzana była przez trzy prądnice napędzane silnikami Diesla o łącznej mocy 110 kW.
Uzbrojenie Główne uzbrojenie krążownika składało się z 10 pojedynczych szybkostrzelnych dział kalibru 10,5 cm SK C/97 L/40. Dwa działa zostały umieszczone obok siebie na pokładzie dziobowym, dwa w identycznej konfiguracji na pokładzie rufowym, a pozostałe sześć zainstalowano w sponsonach na śródokręciu (wszystkie osłonięte pancernymi maskami). Masa działa wynosiła 1750 kg, a jego długość całkowita 4,475 metra; długość samej lufy wynosiła 4,2 metra, a jej masa 1555 kg. Działa wykorzystywały pociski przeciwpancerne i burzące o masie od 14,25 do 18,2 kg wystrzeliwane za pomocą ładunków miotających o masie 3,18 kg. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +30°, a maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością wylotową od 690 do 840 m/s pocisku wynosiła 12 200 metrów. Kąt ostrzału ośmiu dział mogących strzelać w kierunku dziobu i rufy wynosił 150°, a dwóch dział umieszczonych centralnie na śródokręciu 120°. Zapas amunicji wynosił 1500 sztuk (czyli 150 pocisków na działo).
Artyleria małokalibrowa składała się początkowo z 10–14 pięciolufowych działek rotacyjnych kalibru 3,7 cm Hotchkiss M1873. W późniejszym czasie zostały zastąpione taką samą liczbą pojedynczych szybkostrzelnych dział Kruppa kalibru 5 cm L/40. Masa działa z lawetą wynosiła 280 kg, a długość lufy 2 metry. Działa wykorzystywały pociski o masie 1,75 kg, wystrzeliwane z prędkością wylotową 655 m/s na maksymalną odległość 6200 metrów (przy kącie podniesienia lufy 20°).
Broń torpedową stanowiły dwie pojedyncze podwodne wyrzutnie kalibru 450 mm umieszczone na wysokości przedniego masztu z każdej burty, z łącznym zapasem pięciu torped. Używane początkowo torpedy typu C45/91S miały długość 5,1 metra, masę 550 kg (w tym głowica bojowa 197 kg trotylu), a ich zasięg wynosił 500 metrów przy prędkości 33,5 węzła i 1200 metrów przy prędkości 27 węzłów.
Do kierowania ogniem artyleryjskim służyły dwa dalmierze, umieszczone nad głównym i zapasowym stanowiskiem dowodzenia.
Opancerzenie Podstawowym elementem pancerza był wykonany z dwóch warstw zwykłej stali i jednej warstwy stali Kruppa pokład pancerny o grubości maksymalnej 25 mm na dziobie i rufie oraz 20 mm na śródokręciu, a jego skosy miały grubość 50 mm (zrębnice 80 mm stali Kruppa). Maski dział kalibru 10,5 cm miały grubość 50 mm, a wieża dowodzenia chroniona była płytami o grubości od 20 do 80 mm (maski i wieża wykonane były ze stali Kruppa). Niezatapialność jednostki starano się powiększyć poprzez wypełnienie przestrzeni między poszczególnymi pomieszczeniami i elementami konstrukcyjnymi korkiem.
Wyposażenie Jako środki ratownicze i komunikacyjne okręt miał na wyposażeniu barkas z napędem parowym, pinasę, dwa kutry, dwa jole i łódź ratunkową (dinghy). Wyposażenie do walki nocnej stanowiły dwa reflektory, umieszczone na platformach na przednim i tylnym maszcie.
Malowanie Podczas służby na wodach metropolii okręt pomalowany był według wprowadzonego w 1896 roku schematu numer 96: kadłub w kolorze szarym; pokład, nadbudówki, maszty, kominy oraz działa z maskami w kolorze jasnoszarym, a ornamenty dziobowe i rufowe w kolorze żółtym.
Służba SMS „Undine” został wcielony do prób w Kaiserliche Marine 5 stycznia 1904 roku. Pierwszym dowódcą okrętu został mianowany kmdr ppor. (niem. Korvettenkapitän) Karl Schaumann. Podczas „Undine” osiągnął prędkość 21,5 węzła przy przeciążeniu maszyn do 8696 KM (przy 163 obr./min). Na okręcie testowano również żyrokompas skonstruowany przez dra Anschütz-Kämpfe, który jednak nie działał prawidłowo (trafił do użytku dopiero w 1912 roku, po jego ulepszeniu). Po zakończeniu etapu prób morskich, 23 marca „Undine” został przeniesiony do bazy floty w Wilhelmshaven, lecz już 30 marca został tam wycofany do rezerwy.
10 stycznia 1905 roku krążownik, dowodzony przez kmdra ppor. Georga Scheida został reaktywowany do służby w Zespole Okrętów Szkolnych i Doświadczalnych (niem. Verband der Schul- und Versuchsschiffe), w którym zastąpił korwetę . 4 lutego jednostka przepłynęła do Kilonii, a w dniach 7–19 maja uczestniczyła w ćwiczeniach Zespołu Okrętów Szkolnych i Doświadczalnych (pod dowództwem kontradmirała ), przeprowadzonych na wodach między wyspami Als a Rugią. Między 1 a 7 sierpnia okręt wraz z krążownikami „Prinz Adalbert” i „Nymphe” wziął udział w nocnych manewrach, które polegały na odpieraniu pozorowanego ataku holowanych przez krążowniki lekkie torpedowców przez krążownik pancerny (ćwiczenia odbyły się w obecności cesarza Wilhelma II). We wrześniu nastąpiła zmiana dowódcy jednostki – kmdra ppor. Georga Scheida zastąpił kmdr ppor. . Od 8 do 12 października okręty Zespołu przeprowadziły w pobliżu Helgolandu strzelania artyleryjskie oraz nocne manewry z jednostkami 4. Szkolnej Flotylli Niszczycieli (niem. Großen Torpedoboote). Podczas kolejnych ćwiczeń z okrętami 4. Flotylli, 17 listopada „Undine” staranował niszczyciel S 126, przecinając go na dwie części po zderzeniu w okolicy śródokręcia (rufowa część została staranowana także przez S 127). W wyniku kolizji śmierć poniosło 33 członków załogi zatopionego niszczyciela, a uszkodzony S 127 został odholowany przez krążownik do Kilonii.
Od 3 maja do 9 sierpnia 1906 roku krążownik przebywał w stoczni w Wilhelmshaven, przechodząc naprawę uszkodzonego w kolizji dziobu, a po jej zakończeniu uczestniczył w manewrach i ćwiczeniach Zespołu. Między 10 a 27 lutego 1907 roku okręt ponownie był remontowany w Kaiserliche Werft, a następnie został włączony do , uczestnicząc w jej składzie w dniach 25 sierpnia – 8 września w jesiennych manewrach Hochseeflotte. W październiku nowym dowódcą krążownika został kmdr ppor. Wilhelm Freiherr von Meerscheidt-Hüllessem.
Od 29 stycznia do 27 marca 1908 roku „Undine” przechodził zimową konserwację i naprawy, po zakończeniu których został przeniesiony do nowo utworzonej morskiej Szkoły Artylerii w Sonderburgu, uczestnicząc w rutynowych ćwiczeniach. W kwietniu 1909 roku dowództwo okrętu objął kmdr ppor. . W tym roku krążownik uczestniczył w letnim rejsie na Morzu Północnym, zawijając też w lipcu do Larvik i powracając następnie do Sonderburga (była to jedyna zagraniczna wizyta SMS „Undine”). Między 29 sierpnia a 11 września krążownik w składzie 3. Grupy Rozpoznawczej uczestniczył w jesiennych manewrach Hochseeflotte.