Diana (ros. Диана) – rosyjski krążownik z początku XX wieku, jeden z trzech okrętów typu Diana, od którego został nazwany typ. Nazwa pochodziła od rzymskiej bogini łowów Diany. Z konstrukcyjnego punktu widzenia stanowił krążownik pancernopokładowy, a pierwotnie klasyfikowany był jako krążownik I rangi. Okręt zbudowany został w Petersburgu w Rosji, zwodowany w 1899 roku, a wszedł do służby w marynarce wojennej Imperium Rosyjskiego w 1902 roku. Brał udział w walkach pod Port Artur podczas wojny rosyjsko-japońskiej w 1904 roku, w tym bitwie na Morzu Żółtym, po której został internowany do końca wojny w Sajgonie. Po powrocie do Rosji służył do szkolenia, po czym uczestniczył w działaniach I wojny światowej na Bałtyku, w tym walkach w Zatoce Ryskiej. Po rewolucji październikowej w Rosji został przejęty przez bolszewików, lecz w 1918 roku został odstawiony do rezerwy i w 1922 roku złomowany.

Wyporność projektowa okrętu wynosiła 6731 ton. Uzbrojenie składało się początkowo z ośmiu dział kalibru 152 mm i 24 dział kalibru 75 mm, a od 1915 roku z 10 dział kalibru 130 mm. Napęd stanowiły maszyny parowe, pozwalające na osiąganie prędkości 19 węzłów.

Zamówienie i budowa

Daty w kalendarzu juliańskim (starego stylu), po ukośniku w gregoriańskim

W drugiej połowie lat 90. XIX wieku Rosja dostrzegła potrzebę budowy serii nowoczesnych krążowników, z uwagi na zagrożenie ze strony intensywnie rozbudowującej się Cesarskiej Marynarki Niemiec. Projekt powstał w 1895 roku w rosyjskiej stoczni w Petersburgu. Budowa trzech krążowników typu Diana została przewidziana w ramach programu rozbudowy floty z 1895 roku, następnie włączonego do programu budowy okrętów na potrzeby Dalekiego Wschodu. W klasyfikacji rosyjskiej stanowiły krążowniki I rangi, a od września 1907 roku po prostu: krążowniki (ros. kriejsier). 18 listopada 1895 roku Ministerstwo Morskie zdecydowało zlecić budowę dwóch pierwszych okrętów: państwowej stoczni Galernyj Ostrowok w Petersburgu, a później zamówiono jeszcze trzeci. 17 kwietnia 1896 roku car Mikołaj II nadał pierwszej parze nazwy: „Diana” i „Pałłada”. Nazwa „Diana” pochodziła od imienia bogini łowów z mitologii rzymskiej Diany. Za główny (prototypowy) okręt typu była uznawana pierwsza „Pałłada”, ale oficjalnie typ został nazwany Diana.

Po pracach przygotowawczych, stępkę pod budowę położono faktycznie w lipcu 1896 roku. „Diana” była budowana na mniejszej drewnianej pochylni stoczni Galernyj Ostrowok, a jej budową kierował młodszy budowniczy okrętów (odpowiednik podpułkownika) A. Mustafin. Oficjalne uroczyste położenie stępki z udziałem generał-admirała Aleksego, połączone z przytwierdzeniem okolicznościowej srebrnej deski, miało jednak miejsce na wszystkich trzech okrętach dopiero roku, gdy budowa była zaawansowana. „Dianę” zwodowano jako drugą roku; bez obecności cara, który przebywał w Niemczech.

Wyposażanie okrętu trwało dość długo i zostało dodatkowo zakłócone przez pożar drewnianej pochylni z krążownikiem „Witiaź” w stoczni Galernyj Ostrowok 31 maja 1901 roku – stojące obok krążowniki „Diana” i „Pałłada” były zagrożone, lecz zdołano je odholowaćTak według , natomiast pisze tylko o zagrożeniu „Pałłady”.. „Diany” rozpoczęto 10 października 1901 roku, niecały miesiąc po prototypie. Proces ten był długotrwały, także z powodu przerwy zimowej i dalszych usprawnień, i próby uzbrojenia prowadzono koło Kronsztadu dopiero w II połowie sierpnia 1902 roku. Okręt nie osiągnął prędkości projektowej 20 węzłów (podobnie jak pozostałe okręty typu), lecz marynarka go przyjęła bez poprawek pod tym względem w obliczu wzrastającego napięcia w stosunkach z Japonią. Faktycznie osiągnął gotowość do służby po próbach we wrześniu 1902 roku, kiedy rozpoczęto przygotowania do rejsu na Daleki Wschód. Z uwagi na pośpiech, „Diana” została wysłana w rejs bez zamontowanego dodatkowego rurociągu mechanizmów pomocniczych, który został uzupełniony już w Port Artur. Koszt budowy okrętu wynosił 5 727 193 ruble.

Opis

Opis ogólny Projektowa wyporność normalna okrętów wynosiła 6731 ton. Na próbach prędkości „Diana” miała wyporność 6657 ton. W 1916 roku wyporność normalna wynosiła 7050 ton, a pełna 7490 ton. Długość całkowita wszystkich okrętów typu wynosiła 126,8 m, a na linii wodnej 123,75 m. Szerokość maksymalna wynosiła 16,76 m, a zanurzenie projektowe 6,4 m. W 1916 roku zanurzenie normalne wynosiło 7 m, a maksymalne 7,3 m.

Załoga liczyła początkowo etatowo 570 osób, w tym 20 oficerów. Oficerowie tradycyjnie mieli kajuty na pokładzie bateryjnym na rufie. Znajdowała się tam też kajuta dowódcy (na lewej burcie) oraz apartament i gabinet admiralski (na prawej burcie), a na samej rufie salon dowódcy. Marynarze mieli kubryki na pokładzie bateryjnym i spali w hamakach.

Uzbrojenie Stan początkowy thumb|Działo 152 mm bez maski na „Dianie” Uzbrojenie główne okrętów typu Diana pierwotnie stanowiło osiem dział kalibru o długości lufy L/45 (45 kalibrów), w tym po jednym na pokładzie dziobowym i rufowym, a po trzy na pokładzie górnym na każdej z burt. Kąt podniesienia luf wynosił od -6° do +15°, a maksymalna donośność 9800 m. Zapas amunicji wynosił 1414 nabojów (około 176 na lufę). Działa strzelały pociskami o masie 41,4 kg, a szybkostrzelność wynosiła do 5 strzałów na minutę. Działa początkowo nie miały masek ochronnych i taki stan był na „Dianie” podczas wojny rosyjsko-japońskiej.

Uzbrojenie pomocnicze, przeznaczone do zwalczania torpedowców, stanowiły pierwotnie 24 działa kalibru 75 mm L/50 systemu Canet, na pojedynczych podstawach Mellera, z tego 12 w stanowiskach w burtach na pokładzie bateryjnym, a 12 na pokładzie górnym na śródokręciu, za nadburciem (ogółem 12 na każdej burcie). Kąt podniesienia luf wynosił od -10° do +20°, a maksymalna donośność 7000 m. Strzelały pociskami przeciwpancernymi o masie 4,9 kg, a zapas amunicji scalonej obejmował 6240 nabojów (260 na lufę). Szybkostrzelność wynosiła do 10 strzałów na minutę. Dodatkowo początkowo uzbrojenie uzupełniało osiem armat kalibru 37 mm Hotchkiss L/22,8, po dwie na mostku dziobowym i rufowym i cztery na marsie bojowym. Miały donośność 2778 m, a ich maksymalna szybkostrzelność wynosiła do 30 strzałów na minutę. Typowe dla rosyjskich okrętów I rangi uzbrojenie stanowiły wreszcie dwie armaty kalibru 63,5 mm Baranowskiego na lawetach kołowych dla oddziałów desantowych. Do działek kalibru 37 mm zabierano 3600 nabojów, a do armat desantowych 1440.

Okręty typu Diana miały początkowo trzy stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 381 mm, z tego jedną nadwodną, umieszczoną w stewie dziobowej, i dwie podwodne strzelające na każdą z burt. Zapas wynosił osiem torped, w tym dwie dla wyrzutni dziobowej. Ponadto okręty zabierały w komorze minowej wewnątrz kadłuba 35 min, które mogły być stawiane z łodzi okrętowych. Kutry krążowników mogły także być uzbrojone w miotacze niesamobieżnych torped kalibru 254 mm, wyrzucanych ładunkiem prochowym, których na okręcie przewożono sześć.

Zmiany uzbrojenia Już podczas wojny rosyjsko-japońskiej, na przełomie kwietnia i maja 1904 roku z okrętu zdjęto dwa działa kalibru 152 mm (drugą parę, z najmniejszym kątem ostrzału), cztery działa 75 mm, wszystkie osiem działek 37 mm i armaty desantowe 63,5 mm – na potrzeby frontu lądowego, a działa kalibrów 152 mm i 75 mm na pancernik „Retwizan”. Po wojnie okręt kilkakrotnie przezbrajano. Na podstawie doświadczeń z wojny, w latach 1906–1908 w stosunku do pierwotnego stanu zamieniono cztery działa kalibru 75 mm na dwa kalibru 152 mm, wzmacniając tym samym artylerię główną do 10 dział tego kalibru. Dodatkową parę umieszczono przed rufową parą dział burtowych, na niewielkich sponsonach, na miejscu dział 75 mm. Działa głównego kalibru wyposażono również w wydłużone maski ochronne. Zdjęto też mało przydatne wyrzutnie torped, miny i marsy bojowe dla działek 37 mm. Na nowym mostku rufowym natomiast ustawiono dwa karabiny maszynowe Maxima.

W 1912 roku „Dianę” rozbrojono i dopiero po wybuchu I wojny światowej w lipcu 1914 roku uzbrojono ją tymczasowo w osiem armat kalibru 120 mm Canet L/45. Działa te strzelały pociskami o masie 20,47 kg na maksymalną odległość 9515 m. W październiku tego roku „Diana” została z powrotem uzbrojona w 10 armat kalibru 152 mm Canet L/45, zdjętych ze szkolnego okrętu artyleryjskiego , oraz cztery armaty kalibru 75 mm. Zimą 1914/1915 roku „Dianę” wyposażono w tory minowe na pokładzie i przystosowano do stawiania 126 min wz. 08.

Na przełomie wiosny i lata 1915 roku „Diana” została przezbrojona w 10 nowych długolufowych dział kalibru 130 mm L/55. Działa te miały odmienne od dotychczasowych głębokie skrzyniowe maski ochronne. Strzelały pociskami o masie 36,86 kg i ich kąt podniesienia lufy wynosił 20°, a donośność 15 364 m. Do dział tych stosowano także specjalne pociski nurkujące przeciw okrętom podwodnym, o masie 33,14 kg i zasięgu 3100 m. Szybkostrzelność wynosiła do 10 strzałów na minutę. Zapas amunicji wynosił 1500 nabojów rozdzielnego ładowania (po 150 na lufę). Dla zwiększenia kąta ostrzału działo rufowe przesunięto nieco w kierunku rufy, a dwa znajdujące się po jego bokach rozsunięto bardziej ku burtom, tworząc małe sponsony. Cztery zdjęte działa kalibru 152 mm zamontowano natomiast na „Aurorze”, podnosząc ich liczbę do 14. 29 czerwca 1916 roku zdjęto cztery pozostałe zwykłe armaty 75 mm, natomiast 1 lipca „Diana” otrzymała cztery armaty 75 mm Canet na podstawach przeciwlotniczych Mellera, po dwie na mostku dziobowym i rufowym. Miały one kąt podniesienia luf zwiększony do +70° (w podstawach pierwszej serii +50°).

Opancerzenie thumb|Uproszczony schemat opancerzenia okrętów typu Diana Opancerzenie krążowników typu Diana stanowił typowy dla krążowników pancernopokładowych wewnętrzny pokład pancerny w rejonie linii wodnej, w formie skorupy z bocznymi skosami, pokryty płytami ze stosunkowo miękkiej . Grubość pancerza wynosiła w środkowej płaskiej części 38 mm, na skosach bocznych 63,5 mm, a w ich najniższej części bezpośrednio przylegającej do burt 50,8 mm. Dodatkowo stalowy pokład miał grubość 12,7 mm, zwiększając efektywną grubość opancerzenia.

Poszczególne elementy konstrukcji były ponadto opancerzone pancerzem pionowym ze stali chromoniklowej. Najgrubszy pancerz ścian grubości 152 mm miała , przy tym z tyłu miała otwarte wejście osłonięte taką samą płytą. Wieża początkowo miała szczelinę obserwacyjną wysokości 304,8 mm. Dach wieży wykonany był z małomagnetycznej stali grubości 51 mm, dla zniwelowania wpływu na kompasy, a szyb komunikacyjny pod nią do centrali pod pokładem pancernym miał grubość ścian 89 mm. Ponadto szyby wind amunicyjnych, dolne części przewodów kominowych i osłony niektórych przewodów miały pancerz grubości 38 mm. Masa pancerza ogółem wynosiła 707 ton (ok. 10% wyporności). „Diana” otrzymała po 1908 roku maski przeciwodłamkowe dział artylerii głównej. Po wojnie rosyjsko-japońskiej zmodyfikowano konstrukcję wież dowodzenia, które miały teraz w ścianach szczeliny wysokości 76,2 mm.

Napęd