thumb|upright=1.2|Tereny zamieszkałe do 1945 roku w większości przez Niemców na tle mapy dzisiejszych Czech Kryzys sudecki – międzynarodowy kryzys z 1938 roku spowodowany żądaniami III Rzeszy, dotyczącymi Kraju Sudetów w Czechosłowacji, zamieszkałego przez znaczną liczbę Niemców domagających się przyłączenia do III Rzeszy. Kryzys sudecki był jednym z kluczowych wydarzeń poprzedzających II wojnę światową. Adolf Hitler, powołując się na konieczność obrony interesów Niemców sudeckich, początkowo domagał się autonomii dla tego regionu, a następnie jego włączenia do III Rzeszy, grożąc w razie sprzeciwu wybuchem wojny. Po uzyskaniu zgody mocarstw zachodnich, w wyniku układu monachijskiego, Niemcy w październiku 1938 roku dokonały aneksji Kraju Sudetów. Sytuację tę wykorzystały również inne państwa – Polska zajęła Zaolzie, a Węgry (w ramach tzw. arbitrażu wiedeńskiego) otrzymały południową Słowację i Ruś Zakarpacką.
Preludium W 1936 roku Partia Niemców Sudeckich zaproponowała ustawy ochronne dla narodu (), które przewidywały utworzenie obowiązkowych związków narodowych, zorganizowanych na zasadach wodzowskich, wzorowanych na systemie hitlerowskim. Jesienią 1937 roku przywódca partii, Konrad Henlein, przedstawił Hitlerowi tajne memorandum, w którym sugerował aneksję ziem czeskich. Od tego momentu rozpoczęto stopniowe eskalowanie żądań. W marcu 1938 roku niemieckie wojska wkroczyły do Austrii, nie napotykając żadnego oporu zbrojnego. Hitler określił tę aneksję mianem , czyli przyłączeniem do III Rzeszy najstarszej marchii wschodniej narodu niemieckiego. Działaniami tymi bezpośrednio zwiększył ryzyko wybuchu wojny, wskazując na dalsze agresywne działania niemieckiego faszyzmu w innych rejonach przygranicznych. Natychmiast po nim na sile przybrały dążenia co do Czechosłowacji.
Hitler obawiał się, że niespodziewany atak, bez odpowiedniego uzasadnienia, mógłby wywołać międzynarodowy sprzeciw i pogorszyć sytuację Niemiec na arenie światowej, dlatego natychmiast po polecił liderowi Partii Sudeckoniemieckiej, Konradowi Henleinowi, stworzenie sytuacji w Kraju Sudetów, która mogłaby posłużyć za pretekst do niemieckiej interwencji militarnej. Niemiecka mniejszość zamieszkująca region miała wysuwać żądania niemożliwe do zaakceptowania przez czechosłowacki rząd. W kwietniu 1938 roku, podczas zjazdu w Karlowych Warach, Henlein ogłosił osiem postulatów, które w praktyce sprowadzały się do przyznania pełnej autonomii powiatom zamieszkałym przez Niemców oraz przekazania władzy w tych regionach jego partii. W odpowiedzi na te postulaty rząd Czechosłowacji opracował własny program uwzględnienia potrzeb mniejszości, który negocjowano z Henleinem. Propozycje te były wielokrotnie zmieniane, aż w końcu niemal wszystkie żądania Partii Sudeckoniemieckiej zostały zaakceptowane. Próba kompromisu i ratowania Republiki jedynie wzmocniła znaczenie ruchu politycznego kierowanego przez III Rzeszę, który stanowił zagrożenie dla Czechosłowacji. Kolejne ustępstwa na rzecz niemieckich nacjonalistów osłabiały przeciwników hitleryzmu wśród Niemców, kompromitując ich działania. Lojalność wobec Republiki nie poprawiła sytuacji niemieckiej mniejszości. Ostatecznie działania henleinowców, wspierane przez Berlin, szybko przyniosły sukces. Już w marcu 1938 roku niemieccy ministrowie opuścili rząd. Poza Partią Niemców Sudeckich jedynie socjaldemokraci i komuniści, głoszący sprzeciw wobec hitleryzmu, zachowali pewne wpływy wśród niemieckiej społeczności. mały|Demonstracja Partii Sudeckoniemieckiej w Libercu 1 maja 1938 r. Wiosną 1938 roku sytuacja Czechosłowacji zaczęła budzić niepokój w stolicach zachodnich mocarstw. Starano się również ustalić stanowisko Polski na wypadek konfliktu. Minister spraw zagranicznych Francji, Georges Bonnet, podczas rozmowy z polskim ambasadorem w Paryżu Juliuszem Łukasiewiczem 30 kwietnia wyraził, że rządy Francji i Wielkiej Brytanii chciałyby mieć pewność, iż Polska wesprze ich działania na rzecz pokojowego rozwiązania sporów między Niemcami a Czechosłowacją. Liczyły również na to, że Polska wywrze wpływ w tej sprawie lub przynajmniej zajmie neutralne stanowisko, które uniemożliwi Niemcom wykorzystanie sytuacji w negocjacjach. Polski rząd był proszony o podjęcie działań, które uniemożliwiłyby Niemcom liczenie na wsparcie Polski w negocjacjach dotyczących Czechosłowacji. Mimo powtarzających się pytań, odpowiedź Warszawy była wymijająca, ale jednoznaczna: Polska nie miała żadnych zobowiązań wobec Czechosłowacji.
W tym czasie Francja była przekonana o konieczności wsparcia Czechosłowacji w razie niemieckiego zagrożenia, choć niepewność co do wyniku potencjalnego konfliktu uzależniała jej decyzje od stanowiska Wielkiej Brytanii. Paryż oczekiwał również zaangażowania Polski, podczas gdy Warszawa uważała Czechosłowację za niestabilne państwo, którego osłabienie, na przykład poprzez wspieranie niepodległościowych dążeń Słowacji, mogłoby przynieść Polsce korzyści w regionie. Wspomniane wcześniej postulaty niemieccy nacjonaliści traktowali jedynie jako program minimum, licząc, że Czechosłowacja nie zaakceptuje tak daleko idących żądań, i tak też się stało. Doprowadziło to do międzynarodowego kryzysu. Ponadto od wiosny 1938 roku z Berlina inspirowano liczne incydenty i starcia między niemieckimi demonstrantami a czechosłowacką policją, które propaganda III Rzeszy wykorzystywała jako dowód rzekomego ucisku i prześladowań mniejszości niemieckiej.
Pierwszy kryzys thumb|right|Manewry armii czechosłowackiej w 1938 r. Pierwszy kryzys miał miejsce pod koniec maja, kiedy Czechosłowacja, zaniepokojona prawdopodobnie fałszywymi doniesieniami o niemieckich ruchach wojsk przy granicy, zarządziła częściową mobilizację. Niemcy odpowiedziały protestami i oskarżeniami, że to Praga dąży do wojny. Mimo wszystko mobilizacja wzmocniła morale i pokazała gotowość obronną kraju. Prezydent Beneš, wierząc w solidarność państw demokratycznych przeciw Niemcom, poprosił o mediację brytyjską. Jednak hitlerowska propaganda o rzekomej dyskryminacji mniejszości narodowych w Czechosłowacji zyskała na Zachodzie wielu zwolenników. Nawet ci, którzy chcieli bronić demokracji, nie chcieli wspierać systemu represji wobec mniejszości. W efekcie rosła niechęć do przeciwstawiania się III Rzeszy. Czechosłowacja wiązała nadzieje z ZSRR, który deklarował wsparcie, jednak jego realizacja była utrudniona z powodu braku wspólnej granicy. Polska i Rumunia odmówiły zgody na przemarsz radzieckich wojsk, obawiając się komunistycznego przewrotu lub aneksji terytoriów. Przez Rumunię możliwe było jednak przesyłanie sprzętu wojskowego. Szczególnie istotne dla Czechosłowacji było wzmocnienie lotnictwa, będącego najsłabszym elementem jej obrony, co zaowocowało transferem kilku samolotów przez rumuńską przestrzeń powietrzną, mimo protestów Polski w Bukareszcie. Obawy przed radziecką interwencją wyrażano także w Turcji, uznając, że Moskwa mogłaby wykorzystać sytuację do szerzenia rewolucji. ZSRR dążył do uzyskania wpływu na rozwiązanie konfliktu, by dołączyć do grona decydujących o losach Europy mocarstw. Idealnym scenariuszem dla ZSRR był konflikt Niemiec z zachodnimi mocarstwami, który osłabiłby obie strony i wzmocnił jego pozycję. Mimo deklarowanej gotowości do pomocy Czechosłowacji, brak zaufania ze strony Wielkiej Brytanii i Francji uniemożliwił współpracę z Moskwą.
Bez względu na polityczne plany i oczekiwania Związku Radzieckiego, deklaracja wsparcia militarnego dla Czechosłowacji oraz obietnice dostaw sprzętu znacząco wzmocniły pozycję komunistów w społeczeństwie. Po raz pierwszy, w kluczowym momencie dla Republiki Czeskiej, jej obrona przed zewnętrznym zagrożeniem zbiegła się z interesami i strategią ZSRR, Międzynarodówki Komunistycznej oraz Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Komuniści, którzy dotychczas nawoływali głównie do walki z rządem i kapitałem, tym razem apelowali o obronę państwa, co było zgodne z nastrojami większości obywateli, niezależnie od różnic narodowościowych i politycznych.
Latem 1938 roku w Czechosłowacji działała misja lorda Runcimana, która, po rozmowach z przedstawicielami Niemców sudeckich, uznała za konieczne doprowadzenie do kompromisu przez ustępstwa rządu w Pradze.
Pucz mały|Defilada jednostki Sudetendeutsches Freikorps w 1938 r. Wrzesień 1938 roku okazał się czasem przełomowym. Gdy rząd Czechosłowacji nie spełnił wygórowanych żądań Niemców sudeckich dotyczących samostanowienia, zwolennicy Henleina, wykorzystując incydent w Morawskiej Ostrawie (7 września doszło tam do starć między ich sympatykami a policją i czeskimi mieszkańcami), zerwali rozmowy z rządem, a 12 września podjęli próbę zamachu stanu w regionach przygranicznych zamieszkanych przez Niemców, lecz ich dwudniowy pucz zakończył się niepowodzeniem. Przeciwko zamachowcom wystąpiły nie tylko siły zbrojne i policja, ale także niemieccy socjaldemokraci i komuniści. Po niepowodzeniu Henlein wraz z innymi osobami zbiegł do Niemiec, a rząd rozwiązał Partię Sudeckoniemiecką. W Rzeszy utworzono Sudetendeutsches Freikorps (Sudetoniemiecki Korpus Wyzwoleńczy), podlegający Heinrichowi Himmlerowi, który prowadził działania sabotażowe i terrorystyczne po stronie czeskiej. Po krótkim czasie Henlein z korpusem oraz oddziałami SS-Standarte „Oberbayern” powrócił do Czechosłowcji. Dzięki pasywnej postawie rządu czechosłowackiego, który obawiał się otwartej wojny z Niemcami, Henlein 23 sierpnia 1938 roku przejął kontrolę nad przygranicznym powiatem Aš. Na arenie międzynarodowej działania te Niemcy uzasadniali dążeniem niemieckiej mniejszości do samostanowienia, starając się ukryć faktyczne wsparcie Berlina dla rebeliantów. thumb|Miasto Aš opanowane przez niemieckich powstańców we wrześniu 1938 r. Swoje żądania zgłaszały również inne mniejszości narodowe, takie jak Węgrzy i Polacy. Instrukcje przesyłane z Warszawy zalecały przyjęcie zasady, że prawa przyznane Niemcom w Czechosłowacji powinny dotyczyć także Polaków. W zgodzie z tym stanowiskiem działały zarówno polskie organizacje na czeskim Śląsku, jak i polscy dyplomaci. Z kolei działacze ludowi domagali się wprowadzenia autonomii. Niemiecka dyplomacja osiągnęła w ten sposób swój cel: kwestia niemieckiej mniejszości w Czechosłowacji przekształciła się w międzynarodowy problem dotyczący relacji rządu w Pradze (określanego jako „czeski") z różnymi narodowościami, które łącznie stanowiły większość obywateli Republiki.
Żądania ustępstw wobec Czechosłowacji