Surkotada – starożytna osada protomiejska należąca do cywilizacji doliny Indusu, obecnie stanowisko archeologiczne w zachodnich Indiach, w stanie Gudźarat, w dystrykcie Kaććh, 160 kilometrów na północny wschód od Bhuj .
Stanowisko archeologiczne Starożytna osada w Surkotadzie położona jest na niewielkim wzgórzu o wysokości od 5 do 8 metrów, wyższym po stronie zachodniej i niższym po stronie wschodniej. Wzgórze ma powierzchnię 2 hektarów przy rozmiarach 160 na 125 metrów oraz pokryte jest czerwonawą glebą laterytową, która całemu regionowi nadaje czerwonobrązowy kolor. Roślinność jest rzadka i składa się z sukulentów, niewielkich drzew oraz cierniowych krzewów. W bezpośrednim sąsiedztwie wzgórza znajduje się szerokie na 750 metrów, niemal w całości wyschnięte koryto rzeki, która zmieniła swój bieg jeszcze w starożytności – dziś w tym miejscu płynie jedynie niewielki strumień. W starożytności rzeka płynęła przez Mały Rann i wpadała do morza Arabskiego, w związku z czym archeolodzy sugerują, że Surkotada mogła również pełnić rolę portu morskiego, podobnie jak relatywnie niedaleka Dholawira .
Eksploracja Stanowisko archeologiczne zostało odkryte w 1964 roku przez J. P. Joshiego z Archaeological Survey of India. Jest on również odkrywcą położonej 78 kilometrów na zachód Dholawiry. Pierwsze wykopaliska przeprowadzono w latach 1964–1968 pod okiem J.P. Joshiego, a kolejne w latach 1971–1972.
Chronologia Datowanie stanowiska w Surkotadzie różni się od większości stanowisk cywilizacji Indusu. Pozostałości osady w Surkotadzie są późniejsze niż w przypadku większości stanowisk harappańskich, jednak pokrywają się z okresem zasiedlenia Lothalu i Kalibanganu. Z badań archeologicznych wynika więc, że Surkotada założona została nie na wczesnym etapie rozwoju dojrzałej kultury harappańskiej, lecz w późniejszej fazie. J.P. Joshi mówi, że „wykopaliska w Surkotadzie okazały się niezwykle satysfakcjonujące, ponieważ pozwoliły na odkrycie sekwencji trzech podokresów kulturowych mieszczących się w chronologii dojrzałego okresu harappańskiego, co zostało potwierdzone datowaniem metodą C-14, tj. na lata 2300 p.n.e.–1700 p.n.e. Harappańczycy posiadali ufortyfikowaną cytadelę i kompleks mieszkalny w okresie IA, a ten sam schemat osadnictwa został utrzymany w kolejnych podokresach IB i IC”. Peryferyjne położenie i niewielka powierzchnia Surkotady względem ośrodków metropolitalnych cywilizacji Indusu pozwalają, wg Allchina i Joshiego, zawęzić okres zamieszkania miasta do lat 2100 p.n.e. - 1700 p.n.e. W związku z tym, archeolodzy podzielili historię osadnictwa w Surkotadzie na trzy fazy kulturowe. Okres I A – (2300) 2100 – 1950 p.n.e. Okres I B – 1950 – 1800 p.n.e. Okres I C – 1800 – 1700 p.n.e.
Okres I A Początek osadnictwa w Surkotadzie datuje się zazwyczaj na rok 2100 p.n.e., jednak czasami, ze względu na różne datowanie znalezisk archeologicznych, bywa on cofany nawet w okolice roku 2300 p.n.e. W tym okresie typowa, czerwono-czarna ceramika harappańska stanowi 93% całości. Występuje we wszystkich znanych formach z wyjątkiem kielicha ze spiczastym dnem. Formy czerwonej ceramiki są takie same lub bardzo podobne do tych z Mohendżo Daro, Chanhu Daro, Harappy, Lothalu, Rangpuru I A, Kalibanganu, Amri IIIa, b, c, Mundigaku III oraz Kot Diji. Motywy zdobnicze również odpowiadają powyższym – występują motywy geometryczne, roślinne, pejzaże. Niektóre z naczyń tego okresu wykazują pewne podobieństwa do wczesnych, przedharappańskich form znanych z Kot Diji, Kalibanganu (kultura Sothi-Siswal) oraz Amri).
Analiza rodzajów ceramiki występującej w okresie IA pokazuje, że dojrzała kultura harappańska w Surkotadzie ma powiązania z pewnymi wcześniejszymi tradycjami garncarskimi, które były szeroko rozpowszechnione w trzecim tysiącleciu p.n.e. w północno-zachodniej części subkontynentu indyjskiego, a także na terenach dzisiejszego Iranu, Afganistanu czy Turkmenistanu. M.R. Mughal nazywa to „fenomenem przedharappańskim”. W tym okresie pojawia się znaczna ilość prymitywnych narzędzi wytwarzanych z kości, które wykazują podobieństwo do podobnych artefaktów ze stanowisk w Szahr-e Suchte, Damb Sadat, Anjira i Siah Damb i są nieco starsze niż datowanie przyjęte na tym stanowisku. Odnaleziono również pochówki dokonywane w naczyniach ceramicznych, podobne do tych z Kot Diji, których tradycja także wywodzi się ze wczesnych czasów induskich.
Okres I B Początek tego okresu datuje się na około 1900 rok p.n.e. W tym okresie w ceramice harappańskiej, która stanowi w tym okresie już tylko niespełna 40% ogółu ceramiki, pojawiają się też naczynia w kolorze płowym oraz charakterystyczny dla dojrzałego okresu harappańskiego kielich na podstawce. Pojawiają się miniaturowe pokrywki na naczynia, zmniejsza się jednak różnorodność motywów dekoracyjnych. Gruba i prosta ceramika czerwona, która dominuje w tym okresie (ok. 60%) przyjmuje typowe formy harappańskie. Formami nieharappańskimi są miska z uchwytem oraz głębokie misy. Misy z uchwytami nieznane są w regionie Saurashtry (półwysep Kathijawar), jednak poświadczono ich występowanie w niedalekim Desalpurze. Gruba i prosta ceramika jest znana na terenach Kathijawaru i Sindhu głównie z późniejszego okresu, toteż jej przedwczesne pojawienie się w Surkotadzie było związane najprawdopodobniej z przybyciem tutaj nowej grupy osadników z innych terenów. Rzadko pojawia się czerwona ceramika polichromowana. Zabudowa miasta nie różni się znacznie od pochodzącej z okresu I A. Okres ten kończy się pożarem, który objął całość stanowiska w Surkotadzie.
Okres I C Po pożarze w okresie I B, nowa grupa ludzi przybyła do Surkotady, chociaż miejsce to nie wykazuje żadnych przerw w ciągłości osadnictwa. Nowi ludzie poszli w ślady swoich poprzedników w rozplanowaniu osady i zbudowali cytadelę i kompleks mieszkalny na tych samych liniach z gruzu i ciosanych kamieni. Ceramika kontynuuje trendy z poprzednich okresów, dominuje prosta, ręcznie robiona ceramika czerwona (około 70% ogółu) oraz ceramika harappańska czerwono-czarna, której udział systematycznie spadał, do około 30% w tym okresie. Oba typy mają swoje analogi w Aharze i Lothalu. Datowania radiowęglowe próbek z tego okresu zgadzają się z datowaniami z późnego okresu harappańskiego z Mohendżo Daro, Rojdi czy Lothalu. Miasto zostało definitywnie opuszczone około 1700 roku p.n.e.
Charakterystyka okresów Okres I A (2100 – 1950 p.n.e.) Osada Badania archeologiczne dowodzą, że najwcześniejsi mieszkańcy Surkotady, choć należeli do ludów harappańskich, to mieli powiązania z poprzednią kulturą. Zbudowali cytadelę z cegieł mułowych z zewnętrzną okładziną z gruzu. Zachowało się od pięciu do ośmiu warstw cegieł. Cytadelę zbudowano na podwyższonej platformie z twardej, ubitej, żółtej ziemi. Platforma miała średnią wysokość 1,5 metra. Średnia szerokość podstawy muru fortyfikacyjnego otaczającego osadę wynosiła 7 metrów. Używano cegieł o wymiarach w stosunku 1:2:4, tak samo jak w innych miastach harappańskich w okresie dojrzałym. Wysokość muru cytadeli wynosiła 4,5 metra. Obszar mieszkalny został również obudowany murem fortyfikacyjnym o grubości 3,5 metra. Cytadela miała dwa wejścia, jedno po stronie południowej i jedno po stronie wschodniej, umożliwiające dostęp do obszaru mieszkalnego. W obszarze mieszkalnym zachowały się domy budowane także z kamienia. W mieście funkcjonował typowy, znany z innych miast harappańskich system kanalizacyjny – domy wyposażone były w łazienki które połączone były systemem murowanych kanałów odprowadzających wodę poza obręb murów miasta.
Ceramika W tym okresie wyraźnie dominuje typowa czerwono-czarna ceramika harappańska, zdobiona w motywy geometryczne i naturalistyczne – pojawiają się liście, drzewa bananowca, jelenie, żurawie, pawie, ryby, rybie łuski, motyw kraty, romby, trójkąty, linie łamane. Często pojawiające się formy to kielichy, kubki, naczynia na nóżce, słoje perforowane, słoje z wywiniętym brzegiem, misy ze ściankami w kształcie litery „S” oraz inne formy harappańskie. Pojawiają się nieliczne naczynia polichromowane, malowane na biało i czarno oraz wazy z matową powierzchnią znane z Kot Diji oraz Kalibanganu. Ponadto znajdowane są także: misy z łamanym brzuścem, misy wypukłe ze zdobionym rantem, wazy z wypukłą szyjką angobowane na kremowy kolor, słoje z dużym otworem i wywiniętym rantem, misy z nacięciami z rantach, ceramika z podwójną angobą znana z odległych miejsc jak Tell Brak czy Ur epoki Sargonidów, butelki w kształcie kuli, wazy z wklęsłą szyjką i nacięciami. Obecność nietypowych form ceramiki może świadczyć o kontaktach z odległymi miejscami, między innymi ze starożytną Mezopotamią. Znaleziska Z tego okresu pochodzi wiele znalezisk z terakoty, między innymi kule, bransolety, zabawki czy koła. Liczne są przedmioty kamienne – tłuczki, żarna, odważniki, ostrza, kulki do procy. Znaleziono koraliki z fajansu, karneolu, steatytu, lapis lazuli i terakoty, miedziane bransolety, pierścienie i groty włóczni, narzędzia z kości i kości słoniowej. Niektóre z fragmentów ceramiki zawierają inskrypcję zapisane pismem induskim.
Okres I B (1950 – 1800 p.n.e.) Osada W środkowym okresie rozwoju osady w Surkotadzie kontynuacja trendów dojrzałej ceramiki harappańskiej wyklucza jakiekolwiek przerwy w ciągłości osadnictwa pomiędzy okresami IA oraz IB. Jednak zmiany w proporcji rodzajów wytwarzanej ceramiki oraz pojawienie się koralików oraz ostrzy z kamieni półszlachetnych wskazują na przybycie do Surkotady nowej fali osadniczej. W rozwoju budownictwa można wyróżnić dwie fazy, które jednak kontynuowały linie zabudowy wyznaczone w okresie IA zarówno w cytadeli, jak i dolnym mieście. Szerokość muru u podstawy wynosi 6 metrów, został on ponadto wzmocniony od wewnętrznej strony. Zachowały się ponadto ruiny bram, zarówno po stronie południowej, jak i tej prowadzącej do dzielnicy mieszkalnej. Ceramika Zbiór ceramiki z tego okresu obejmuje dwa główne typy ceramiki. Pierwszym z nich jest typowa czerwono-czarna ceramika harappańska, znana z okresu IA, jednak jej popularność i ilość maleje z upływem czasu. Drugim typem jest prosta i gruba ceramika czerwona, która stanowi w szczytowym okresie około 70% wytwarzanej w Surkotadzie ceramiki. Są to proste naczynia, toczone na wolnym kole garncarskim, formowane i wykańczane ręcznie z mniejszą dbałością o szczegóły, wypalane krócej i w niższej temperaturze. Z tego typu ceramiki najczęściej pojawiają się wazy z szerokim otworem i wywiniętym rantem, wazy z wklęsłą szyjką, misy z obłymi ściankami, naczynia z wypukłym dnem, płaskie naczynia z niskimi ściankami, naczynia na nóżce i miski z uchwytami. Naczynia są skromnie zdobione, a dekoracje obejmują głównie pionowe czarne pasy, faliste linie, poziome pasy dookoła naczyń, figury geometryczne (romby). Sporadycznie pojawiają się inne typy ceramiki – czarno-biała polichromowana, ceramika z kremową angobą i czarnym malowaniem, czy ceramika z ciemnoczerwoną angobą. Znaleziska Poza liczną ceramiką, w osadach z tego okresu znaleziono liczne przedmioty z terakoty takie jak bransolety, figurki, wrzeciona, koraliki oraz płytki. Odkryto również ostrza z krzemienia i chalcedonu. Licznie występują koraliki ze steatytu, agatu, karneolu oraz terakoty.
Okres I C (1800 – 1700 p.n.e.) Osada