Gruźlica (, TB – ) – powszechna i potencjalnie śmiertelna choroba zakaźna, wywoływana przez prątka gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Gruźlica dotyczy najczęściej płuc (gruźlica płucna), ale może również atakować ośrodkowy układ nerwowy, układ limfatyczny, naczynia krwionośne, układ kostno-stawowy, moczowo-płciowy oraz skórę. Inne mykobakterie takie jak Mycobacterium bovis, Mycobacterium africanum, Mycobacterium canetti czy Mycobacterium microti wywołują choroby zwane mykobakteriozami i z reguły nie infekują zdrowych osób dorosłych, natomiast są często spotykane u osób z upośledzeniem odporności, np. w przebiegu AIDS.

Ponad 1/3 ludzkiej populacji jest lub była w przeszłości narażona na prątki gruźlicy, a nowe infekcje pojawiają się na świecie w tempie jednej na sekundęWorld Health Organization (WHO). Tuberculosis Fact sheet N°104 – Global and regional incidence. March 2006, Retrieved on 6 October 2006.. Nie każda osoba zarażona rozwinie pełnoobjawową chorobę, zakażenie może pozostać bezobjawowe i pozostawać w uśpieniu, co zdarza się częściej. Jakkolwiek jedno na dziesięć zakażeń latentnych, jeśli nie będzie leczone, w późniejszym czasie ulegnie aktywacji, prowadząc do śmierci niemal połowy chorych.

Statystyki śmiertelności i chorobowości z roku 2004 wykazują 14,6 mln aktywnych przewlekłych gruźlic, 8,9 mln nowych przypadków oraz 1,6 mln zgonów spowodowanych tą chorobą, głównie w krajach Trzeciego Świata. Dodatkowo, w krajach wysoko rozwiniętych u rosnącej liczby pacjentów dochodzi do pojawienia się gruźlicy w związku ze spadkiem odporności w przebiegu leczenia immunosupresyjnego, uzależnień lub zakażenia wirusem HIV.

Wzrost liczby infekcji wirusem HIV i załamanie się kontroli nad gruźlicą spowodowały odrodzenie się gruźlicy. Pojawienie się lekoopornych form bakterii również przyczyniło się do rozszerzenia światowej epidemii. Od roku 2000 do 2004 wzrósł do 20% odsetek prątków opornych na rutynowo stosowane leki i do 2% prątków opornych na leki drugiego rzutu. Liczba przypadków gruźlicy różni się w dość szerokim zakresie, nawet w sąsiadujących obok siebie krajach, głównie z powodu różnic w organizacji systemu ochrony zdrowia. WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) określiła gruźlicę jako globalne niebezpieczeństwo, a Organizacja „Stop gruźlicy” stworzyła Globalny Plan Walki z Gruźlicą, którego celem była ochrona przed gruźlicą 14 milionów ludzi między rokiem 2006 a 2015World Health Organization (WHO). Stop TB Partnership. Retrieved on 3 October 2006..

Światowy Dzień Gruźlicy obchodzony jest 24 marca (wyznaczony przez Światowe Zgromadzenie WHO w rocznicę poinformowania świata nauki o wyizolowaniu prątka gruźlicy przez Roberta Kocha w 1882).

Rzadka zapadalność na gruźlicę w krajach rozwiniętych powoduje, że coraz rzadziej tamtejsi lekarze pierwszego kontaktu biorą pod uwagę gruźlicę w diagnostyce różnicowej. Zmniejsza się również doświadczenie lekarzy w stosowaniu różnych, szczególnie nowych technik diagnostycznych.

Inne nazwy W starożytnej Grecji znano ją jako phthisis (stąd dawniej naukę o gruźlicy nazywano ftyzjatrią), czyli w dosłownym znaczeniu „zanik”, bo wyniszczała ona silnych dotychczas ludzi. W przeszłości gruźlica nazywana była suchotami (galopujące suchoty), gdyż w szybkim czasie doprowadzała do ciężkiego wyniszczenia z krwiopluciem, gorączką, bladością i postępującą utratą masy ciała. Wśród innych nazw wymienia się: Białą zarazę, Białą plagę, skrofuły, czyli gruźlicę węzłów chłonnych u dorosłych, zazwyczaj przejawiającą się w postaci masywnie obrzękniętych węzłów szyjnych; tabes mesenterica, z łaciny gruźlicę jamy otrzewnowej, a w szczególności węzłów chłonnych krezki; lupus vulgaris, po łacinie oznaczającą gruźlicę skóry. Gruźlica prosówkowa oznacza z kolei gruźlicę rozsianą, która rozprzestrzenia się drogą krwiDisseminated tuberculosis NIH Medical Encyclopedia. Accessed 09 Oct 06.. Wśród nazw funkcjonujących w krajach anglosaskich można również wymienić: ; z uwagi na fakt, iż chorzy są często bardzo bladzi, jak również zło króla (), ponieważ kiedyś wierzono, że dotyk władcy może wyleczyć ze skrofułów. Choroba Potta to określenie gruźlicy trzonów kręgów, stawów kręgosłupa i stawów sąsiadujących, tworzące tzw. garb gruźliczy English Glossary of Archaic Medical Terms, Diseases and Causes of Death. Accessed 09 Oct 06..

Historia Pod koniec XIX w. gruźlica zabijała około siedmiu milionów chorych rocznie.

Odkrywcą prątka gruźlicy wywołującego gruźlicę jest niemiecki uczony Robert Koch, który wyniki swoich badań opublikował 24 marca 1882 roku. W nazewnictwie polskim wspomniany drobnoustrój jest często nazywany na cześć tego bakteriologa prątkiem Kocha.

W 1895 roku Wilhelm Röntgen odkrył promienie X i skonstruował aparat rentgenowski umożliwiający wykrywanie zmian chorobowych w płucach.

Przez następne pół wieku jedyną znaną terapią gruźlicy było leczenie klimatyczne i zapadowe, czyli odmy. Leczenie zapadowe polegało na podawaniu do opłucnej powietrza, co powodowało, że płuco stawało się bezpowietrzne, zapadało się, a prątki ginęły wskutek braku tlenu. W praktyce często nie udawało się ograniczyć choroby, a dodatkowo długotrwałe odmy powodowały nieodwracalne uszkodzenie płuca i prowadziły do znacznego inwalidztwa oddechowego.

Historia nowoczesnego leczenia gruźlicy zaczyna się od odkrycia streptomycyny (SM) w 1943 roku. Pierwsze kuracje SM trwające 3 miesiące powodowały znaczną poprawę kliniczną, radiologiczną i bakteriologiczną. Jednak dobry efekt leczenia był krótkotrwały. Większość prątków stawała się oporna na SM, a choroba rozwijała się mimo ponownego stosowania leku. Wynalezienie kolejnych leków – kwasu ­ para-aminosalicylowego (PAS), izoniazydu (INH), etambutolu (EMB), Pirazynamidu (PZA) i etionamidu (ETA) umożliwiło zastosowanie terapii złożonej początkowo z dwóch, a następnie z trzech leków przeciwprątkowych. Leczenie było skuteczne u około 70–95% pacjentów, ale trwało 12–18, a nawet 24 miesiące. Kolejnym przełomem w terapii gruźlicy było odkrycie ryfampicyny (RMP) w 1965 roku. Zastosowanie nowego leku umożliwiło skrócenie leczenia do 9 miesięcy. Dodanie w początkowym okresie leczenia PZA pozwoliło na dalsze skrócenie terapii do 6 miesięcy.

Przez wiele lat grupy międzynarodowych specjalistów pracowały nad ustaleniem najskuteczniejszych schematów leczenia, a ich wyniki pochodzą z setek tysięcy prac eksperymentalnych na zwierzętach i wynikach leczenia ludzi. Ta dziedzina przestała jednak rozwijać się, a ograniczenia w możliwościach alternatywnej terapii wynikają z braku nowych leków.

Natomiast dynamicznie rozwijają się techniki obrazowe, mikrobiologiczne i molekularne metody wykrywania gruźlicy, molekularne dochodzenia epidemiologiczne, możliwość wykrywania utajonego zakażenia prątkami gruźlicy i metody prewencji.

Od lat 80. XX wieku gruźlica ponownie stała się poważnym problemem zdrowotnym w wielu krajach. W 1993 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała gruźlicę za chorobę stanowiącą globalne zagrożenie zdrowotne.

Epidemiologia i znaczenie dla zdrowia publicznego Gruźlica na świecie Mimo rozwiniętej profilaktyki i stosowania nowoczesnych leków, gruźlica stanowi duży problem zdrowotny na świecie i w Polsce. Wieloletnie prace nad skuteczną szczepionką nie przyniosły efektów, nie doprowadziły do wyprodukowania szybkich i pewnych metod diagnozowania tej choroby oraz skutecznych sposobów leczenia gruźlicy wywoływanej przez izolowane ze wzrastającą częstością wielolekooporne prątki gruźlicy. Także obecnie spotykane są bardzo zaawansowane postacie tej choroby. Najbardziej dotyka kraje o niskim dochodzie oraz wykluczane społeczności (np.: bezdomni, uzależnieni od używek).

W krajach o stosunkowo wysokim dochodzie, dzięki prowadzonej profilaktyce i powszechnemu leczeniu, występowanie gruźlicy zostało mocno ograniczone. W 2021 roku w 29 krajach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego zanotowano 33 520 przypadków zachorowań na gruźlicę. W Europie (2011) sytuacja epidemiologiczna jest zróżnicowana, od bardzo dobrej w krajach zachodnich (5–15/100 tys.), dobrej w krajach Europy Środkowej (15–30/100 tys.), do złej na Wschodzie (> 60/100 tys.).

Na świecie gruźlica występuje powszechnie. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) (2018) gruźlica jest w pierwszej dziesiątce przyczyn zgonów na świecie. W 2017 zostało oficjalnie zgłoszonych około 6,4 miliona nowych zachorowań na gruźlicę (szacuje się, że wszystkich nowych zachorowań było około 10,0 milionów), a około 1,3 miliona osób umarło z jej powodu.

Sytuacja epidemiologiczna jest zróżnicowana w poszczególnych regionach i populacjach. Należy unikać uśredniania, które zaciera obserwowane różnice. Średnia zapadalność na świecie wynosi 122/100 000, ale w obu Amerykach wynosi 29/100 000, w regionie europejskim WHO (uwzględniającym wszystkie kraje byłego ZSRR) 40/100 000, podczas gdy w Afryce wskaźnik zapadalności wynosi 255/100 000, a w Południowo-Wschodniej Azji 187/100 000.

Według danych WHO, w 2021 roku zachorowało na nią 10,6 mln ludzi, przy czym wykrytych i zarejestrowanych przypadków było 6,4 mln. WHO zakłada, że u ok. 4,2 mln osób gruźlica nie była zdiagnozowana i leczona. W 2021 roku z powodu gruźlicy zmarło ok 1,6 mln osób. Choroba najbardziej dotyka najsłabszych – mieszkańców krajów o niskich dochodach, w których systemy ochrony zdrowia są słabe, gdzie często występuje niedożywienie i inne choroby osłabiające ludzkie organizmy.

Ponad połowa wszystkich chorych (59%) to mieszkańcy Azji. Najwyższe współczynniki zapadalności na gruźlicę występują w Afryce subsaharyjskiej, gdzie duży odsetek populacji jest zakażony HIV. Zakażenie HIV zwiększa wielokrotnie ryzyko zachorowania na gruźlicę. 310 000 osób na świecie zachorowało na gruźlicę wielolekooporną, MDR-TB (), wywołaną przez prątki oporne jednocześnie na dwa najważniejsze leki przeciwprątkowe, tzn. na izoniazyd i ryfampicynę. Większość chorych na MDR-TB to mieszkańcy Chin, Indii, Rosji, Pakistanu i Republiki Południowej Afryki. W 84 krajach odnotowano już przypadki XDR-TB, czyli gruźlicy wielolekoopornej z dodatkową opornością na kolejne ważne leki przeciwprątkowe, jakimi są fluorochinolony i leki podawane we wstrzyknięciach (amikacyna, kanamycyna, kapreomycyna).

Gruźlica w Polsce Pomimo znaczącej poprawy, gruźlica wciąż stanowi w Polsce istotny problemem zdrowotny. Na tle krajów Europy Wschodniej sytuacja w Polsce jest dobra, to jednak wciąż daleko nam do krajów zachodnich i naszych południowych sąsiadów. Utrzymują się duże regionalne różnice w zapadalności na gruźlicę oraz znaczna przewaga mężczyzn nad kobietami. W okresie transformacji systemowej zwiększyła się zapadalność wśród osób bezdomnych, bezrobotnych, więźniów i chorych w podeszłym wieku.