Kate Marsden (ur. 13 maja 1859 w Edmonton, zm. 26 marcaDatę 26 marca 1931 podaje oficjalne świadectwo zgonu (por. Przypisy) i nota biograficzna w Oxford Dictionary of National Biography (Middleton, 2004). 1931 w Hillingdon) – brytyjska pielęgniarka, podróżniczka i misjonarka, oddana idei pomocy osobom chorym na trąd. Przyczyniła się do powstania szpitala dla trędowatych na Syberii i założenia istniejących do dzisiaj Saint Francis Leprosy Guild, organizacji charytatywnej, i muzeum w Bexhill-on-Sea. Autorka wielokrotnie wznawianej opowieści o podróży przez Imperium Rosyjskie On Sledge and Horseback to Outcast Siberian Lepers. Jej działania, profesjonalne i prywatne, nie były jednoznacznie pozytywnie oceniane przez współczesnych.
Formalne wykształcenie zawodowe zdobyła w szpitalu prowadzonym przez diakonisy. Na początku kariery pielęgniarskiej pracowała jako sanitariuszka na frontach wojny rosyjsko-tureckiej w Bułgarii, za co Rosyjski Czerwony Krzyż przyznał jej odznaczenie. W latach 1890–1892 odbyła w skrajnie niebezpiecznych warunkach klimatycznych i terenowych podróż długości ponad 20 tys. km od Moskwy przez Syberię do Jakucka, aby poznać osobiście warunki, w jakich bytują tam ludzie chorzy na trąd. Dzięki jej wysiłkom – propagowaniu idei pomocy trędowatym u dworów brytyjskiego i rosyjskiego przy równoczesnej zbiórce środków finansowych – w 1897 utworzono w Wilujsku w Jakucji wzorcowe leprozorium. O trudach i misji wyprawy na Syberię napisała w On Sledge and Horseback to Outcast Siberian Lepers (1893). Królewskie Towarzystwo Geograficzne w Londynie uhonorowało ją członkostwem w 1892, od królowej Wiktorii otrzymała złotą broszkę w kształcie anioła. Mimo tych wyrazów najwyższego uznania jej osoba budziła liczne kontrowersje, z których najpoważniejsze w konsekwencjach były oskarżenia co do prawdomówności, intencji działań i rzetelności finansowej wobec osób prywatnych i instytucji. Pomimo opublikowania w On Sledge and Horseback treści dokumentów i fotografii mających uwiarygodnić jej relację, kwestionowano sprawozdawczą wartość książki, a nawet zasadność misji, którą opisywała. Wobec międzynarodowych ataków prasowych, w Nowej Zelandii, USA i Wielkiej Brytanii, niektóre instytucje wycofały się ze wspierania działalności Kate Marsden, a nawet podtrzymywania pamięci o jej zasługach. Aby dać odpór tym niekończącym się oskarżeniom opublikowała w 1921 broszurę My Mission to Siberia: A Vindication. Przez całe dorosłe życie, oficjalne i prywatne, trwała w różnego rodzaju powiązaniach z kobietami, nie zaprzeczając swemu lesbijskiemu homoseksualizmowi. Dorothy Middleton w biografii Marsden napisała o niej, że „przywodzi na myśl obraz – wcale nie przesadzony – złożony z portretów Florence Nightingale, Davida Livingstona i Alberta Schweitzera”, obraz osoby o wielkiej charyzmie i uroku osobistym, ale i wieloznacznie ocenianej przez współczesnych. Tak rozpowszechnione i niecichnące były głosy, które ją dyskredytowały, że nie odzyskawszy dobrego imienia zmarła w biedzie i zapomnieniu. W Jakucji wspominana jest z wdzięcznością i w 2019 w ułusie wilujskim, gdzie założyła szpital dla trędowatych, uroczyście obchodzono 160. rocznicę jej urodzin.
Życiorys Wczesne lata Kate Marsden urodziła się 13 maja 1859 w Edmonton, miejscowości na przedmieściach Londynu, jako najmłodsza z ośmiorga rodzeństwa. Kate to pełne brzmienie jej imienia Ojciec, Joseph Daniel Marsden (zm. 4 sierpnia 1873), wzięty prawnik z własną kancelarią, mógł zapewnić rodzinie dobre warunki życia. Matka, Sophie Matilda Wellsted, w innych źródłach Willsted, (zm. 25 marca 1891), kierowała życiem rodzinnym i wychowaniem dzieci według ścisłych zasad wiktoriańskiej moralności. Kate nie we wszystkim im się podporządkowywała, wykazując większą ochotę do zabaw w ogrodzie i zainteresowanie przyrodą; jednocześnie ujawniała opiekuńczość wobec zwierząt, a przede wszystkim chorowitego rodzeństwa (wielu członków rodziny cierpiało na gruźlicę, na którą zmarło sześcioro z jej rodzeństwa). Ze śmiercią ojca w 1873 materialne położenie rodziny radykalnie się pogorszyło.
W poszukiwaniu zawodu odpowiadającego jej charakterowi i zgodnego ze społeczną akceptacją Kate Marsden podjęła w 1877 szkolenie jako pielęgniarka w szpitalu w Tottenhamie (obecnie The Prince of Wales‘s General Hospital). Był on prowadzony przez protestancko-ewangelickie zgromadzenie diakonis – będących przede wszystkim misjonarkami, a pielęgniarkami i pracownicami społecznymi w drugiej kolejności – ale mało prawdopodobne jest, by Kate Marsden została diakonisą. Praktyczna nauka opieki medycznej stała na równi z praktykami religijnymi: „Śpiewanie hymnów i studiowanie Pisma Świętego należało do codzienności szpitalnych oddziałów, a pacjentów odsuwano od rozmyślań o chorobie poprzez czytanie Biblii i celebrowanie nabożeństw ogłaszanych od hoc”. Kate osiągnęła w nauce tak dobre wyniki, że w 1877, po ośmiu miesiącach szkolenia i będąc nadal praktykantką, została wysłana jako ochotniczka z grupą pielęgniarek do Bułgarii, by nieść opiekę pielęgniarską rosyjskim żołnierzom rannym podczas wojny rosyjsko-tureckiej. Niewiele zachowało się dokumentów historycznych w okresu czterech miesięcy jej służby w lazaretach i na polach bitewnych. W Bułgarii po raz pierwszy zetknęła się bezpośrednio z chorymi na trąd. Po powrocie do Anglii w listopadzie 1877 i zakończeniu nauki w szpitalu w Tottenhamie pracowała jako pielęgniarka w londyńskim Westminster Hospital, a następnie przez cztery i pół roku w Woolton Convalescent Home, domu opieki w Liverpoolu. Została tam siostrą przełożoną (Sister-in-Charge), ale w 1882 musiała zrezygnować z pracy ze względu na zły stan zdrowia. Stany załamania zdrowia fizycznego i psychicznego trapiły ją przez kolejne dekady.
Pobyt w Nowej Zelandii (styczeń 1885-czerwiec 1889) mały|Portret wykonany w 1890 W listopadzie 1884 wyjechała z matkąO śmierci matki w 1870 i ponownym małżeństwie ojca mówi Susanne Broos w Die Reisen der Frauen; macocha Kate Marsden miałaby mieć na imię Sarah i to z macochą miałaby w 1884 wyjechać do Nowej Zelandii (1995, s. 134). Elisabeth Baigent w Geographers (2008, s. 64) i inne źródła jako rok śmierci matki podają 1891. Także inni biografowie, jak Dorothy Middleton w Victorian Lady Travellers (1982, s. 132) i Hilary Chapman w The New Zealand Campaign (2000, s. 125), mówią o jej pobycie Nowej Zelandii z matką, nie macochą. do Nowej Zelandii w odwiedziny do leczonej tam od trzech lat na gruźlicę siostry Annie Jane. Przybyły do Auckland na początku stycznia 1885, Annie zmarła w kilka dni później. Podjęła pracę na stanowisku przełożonej pielęgniarek (Lady Superintendent) w szpitalu w Wellington w kwietniu 1885. Szybko zintegrowała się z tamtejszą społecznością wyższych klas, wygłaszała prelekcje na temat udzielania pierwszej pomocy, wchodziła w skład różnych organizacji i miała wkład w powstanie w Wellington jednostki pogotowia ratunkowego St John's Ambulance, służby sanitarnej w krajach Wspólnoty Brytyjskiej. Tę dobrą passę przerwał konflikt między lekarzem naczelnym szpitala a zespołem pielęgniarskim i wypadek (prawdopodobnie upadek), któremu uległa 19 września 1885. Henry Johnson w biografii Kate Marsden nie mówi niczego dokładniejszego, poza tym, że wielomiesięczna niedyspozycja zachwiała jej zdrowiem psychicznym. Sama Kate Marsden tak o tym okresie napisała: „okres kiedy poczyniłam wiele kroków wstecz i odwróciłam się od Chrystusa – wspomnienie [o czym] wciąż przejmuje mnie najgłębszym żalem”. Do końca grudnia otrzymywała pensję i rekompensatę, a także odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia wykupionego przez nią na kilka dni przed wypadkiem. Powróciwszy częściowo do zdrowia przeniosła się z matką do Nelson i kontynuowała wygłaszanie prelekcji, w maju 1886 ponownie wybrano ją na roczną kadencję sekretarza Ladies' Committee przy St John's Ambulance. Początek 1889 to czas zainteresowania możliwościami niesienia pomocy górnikom w kopalniach złota w okolicach Nelson i zachorowaniami na trąd wśród Maorysów, oraz dalszych prelekcji. Opuściła z matką Nową Zelandię pod koniec czerwca 1889Jako rok opuszczenia Nowej Zelandii biografie Dorothy Middleton (Middleton 1982 i 2004) i Hilary Chapman (Chapman, 2000) podają 1889, natomiast esej Elisabeth Baigent (Baigent, 2008) kilkakrotnie wymienia 1886. i powróciła do Anglii. W miesiąc później prasa nowozelandzka sceptycznie oceniła końcową działalność Kate Marsden: przy kopalniach są ośrodki medyczne, a wśród Maorysów nie odnotowano przypadków lepry, choć zasięg zarzutów obu stron pozostaje niewyjaśniony. Niemniej jednak jej profesjonalna uwaga skierowana została na szukanie wsparcia medycznego (lekarstwa, szczepionki itp.) i organizowanie pomocy dla chorych na trąd.
Pobyty w Rosji i na Syberii mały|Dyplom przyznający jej odznakę Rosyjskiego Czerwonego Krzyża
Przygotowania W poszukiwaniu poparcia dla tak powstałej kampanii na rzecz trędowatych poprosiła o audiencję na dworze brytyjskim. 5 marca 1890 została przedstawiona u dworu królowej Wiktorii, a w trzy dni później przyjęta przez księżną Walii, Aleksandrę Duńską, która wręczyła jej list polecający do swojej siostry – carycy Marii Fiodorownej Romanowej. W tym czasie bowiem Kate Marsden otrzymała zaproszenie do Petersburga, aby przyjąć od Rosyjskiego Czerwonego Krzyża dyplom uznania za jej pełną poświęcenia opiekę nad rosyjskimi żołnierzami w czasie wojny na Bałkanach w 1877. (Choć Kate Marsden określiła siebie w swoim tekście autobiograficznym jako medallist, tj. osobę nagrodzoną medalem, to wg przedstawionych dokumentów nie chodziło o order przyznawany kobietom przez Imperium Rosyjskie, ale o dyplom uznania.) Rosyjska cesarzowa podczas audiencji w połowie kwietnia 1890 przyznała, że znane jej są pogłoski o istnieniu w Jakucji zioła leczącego z trądu i poparła wysuniętą przez Kate Marsden ideę zbadania położenia trędowatych w tym odległym rejonie Imperium Rosyjskim. W tym celu sporządzono pismo zobowiązujące carskich urzędników do udzielania Marsden wszelkiej pomocy podczas podróży przez Rosję. Tak umocniona w swoich zamierzeniach wróciła do Londynu, by podjąć praktyczne przygotowania do podróży. PrawdopodobnieWedług niektórych biografii (Chapman, 2008, s. 66) Marsden miała odwiedzić Paryż w drodze powrotnej z Petersburga, gdzie była w kwietniu 1890, według innych (Chapman, 2000, s. 129-130) odbyła osobną podróż po Europie w towarzystwie Ellen Hewett po powrocie z Nowej Zelandii. w pierwszej połowie 1890 złożyła w Paryżu wizytę Luisowi Pasteurowi, w którym pokładano nadzieje na opracowanie szczepionki przeciw leprze, ale która to wizyta wg osoby towarzyszącej Kate Marsden była ze względu na jego stan zdrowia bardzo krótka.lewo|mały|W stroju na zimową przeprawę saniami przez Syberię, w tle mapa planowanej podróży
Ponownie wyruszyła do Rosji we wrześniu 1890, podróżując od południa. Przybyła najpierw na Bliski Wschód, aby w Aleksandrii, Jerozolimie i Konstantynopolu zapoznać się z warunkami opieki oferowanej tam chorym na trąd. Przez Morze Czarne dotarła do Gruzji i Tbilisi, gdzie opowiedziano jej o ciężkim losie trędowatych na Syberii, szczególnie w Jakucji, wypędzanych z domostw i pozbawianych wszelkiej opieki. Parokrotnie w trakcie tej podróży opowiadano jej, że we wschodniej Syberii rośnie zioło, mające rzekomo wspomagać leczenie lepry. Dotarła do Moskwy w listopadzie 1890, zupełnie nieprzygotowana, jak sama przyznała, na rosyjską zimę. Sporo starań i konsultacji kosztowało ją skompletowanie stroju, który gwarantowałby osłonę przed syberyjską zimą. Jego szczegółowemu opisowi wiele miejsca poświęciła i ona sama w swojej książce, i jej biografowie. Podróż na Syberię (luty 1891-grudzień 1891) mały|Na saniach na Syberii|257x257px