Jesień – obraz Józefa Chełmońskiego namalowany w 1897 roku techniką olejną na płótnie, znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu. Dzieło przedstawia scenę rodzajową z życia wiejskich pastuszków na tle jesiennego krajobrazu i stanowi przykład realistycznego malarstwa polskiego końca XIX wieku.

Historia Obraz Jesień Józefa Chełmońskiego powstał pod koniec 1897 roku, prawdopodobnie w majątku w Woli Pękoszewskiej. Zgodnie ze wspomnieniami Marii Górskiej i Pii Górskiej, dzieło było bliskie ukończenia na początku listopada tego roku. W grudniu 1897 obraz został wysłany przez Marię Górską do Warszawy z zamiarem sprzedaży za 600 rubli i zaprezentowania na wystawie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

Obraz mógł być tożsamy z Pastuszkiem wystawionym przez Chełmońskiego w TZSP na przełomie 1897 i 1898 roku, który został zakupiony z wystawy przez osobę podpisującą się jako „X.” (prawdopodobnie Maria z Chłapowskich Morawska). Według relacji Krzysztofa Morawskiego, dzieło zostało zakupione przez jego babkę Marię Chłapowską bezpośrednio od artysty za cenę 400 rubli. Od 1900 roku obraz znajdował się w kolekcji Kazimierza Morawskiego, a około lat 1904–1907 trafił do rodzinnej kolekcji w Krakowie. Przed 1939 rokiem dzieło znajdowało się w pałacu rodzinnym w Turwi.

W 1949 roku Krzysztof Morawski (ówczesny właściciel obrazu) zaproponował sprzedaż dzieła Muzeum Narodowemu w Warszawie za kwotę 1 300 000 zł (zgodnie z kwitem komisji zakupów nr 1736), jednak wtedy oferta nie została przyjęta. Obraz został zakupiony przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w 1950 roku i przekazany do Muzeum Narodowego w Poznaniu przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Zabytków.

Badania technologiczne wykazały, że obraz został namalowany na lnianym płótnie o splocie skośnym, z przygotowaniem z bieli barytowej, ołowiowej i cynkowej. W podmalówce zastosowano kolor lokalny, a warstwa malarska była budowana techniką laserunkową. Spektroskopia Ramana potwierdziła naturalne pochodzenie pigmentów żelazowych (m.in. hematyt, goethyt) i zastosowanie barwników organicznych, takich jak indygowiec i kraplak.

Opis obrazu Obraz ma kompozycję horyzontalną, z podziałem na plan pierwszy i drugi. Po prawej stronie pierwszego planu widzimy dwóch chłopców ubranych w długie płaszcze i czapy. Jeden z nich klęczy przy ognisku, z którego wydziela się dym, unoszący się nisko nad ziemią. Drugi chłopiec stoi obok, okryty czerwonym płaszczem i przygląda się ognisku. W tle widoczne jest stado krów rozproszone po rozległej równinie.

Obraz utrzymany jest w ciepłej, złotawo-brunatnej tonacji, odpowiadającej zachodowi słońca, a długie cienie pierwszoplanowych postaci wzmacniają chronologiczne odniesienie. Kolory są stonowane – dominują odcienie brązu, zgaszonej zieleni i czerwieni. Niebo rozjaśnione jest żółto-pomarańczowym światłem, co tworzy wrażenie łagodnego, jesiennego zmierzchu.

Obraz przedstawia codzienność wsi, ale także ma wymiar nastrojowy. Jesień to czas końca prac polowych, spokoju, ale też przemijania i refleksji. Dym może symbolizować przemijanie, rozproszenie, ulotność życia. Postacie są zanurzone w naturze, z nią zintegrowane, co podkreśla typową dla Chełmońskiego harmonię człowieka z naturą.

Praca przypomina tematyką płótno Józefa Chełmońskiego Pastuszkowie przy ognisku z około 1900 roku, chociaż nieco różni się od niego kompozycyjnie.

Wystawy 1897 Warszawa, TZSP 1898 Kraków, Sukiennice (s. nlb., kat. 11) 1907 Kraków, TPSP (s. 7, kat. 34) [wym. 95 × 127] 1929 Kraków, TPSP (s. 9, kat. 34) [wym. 94 × 126] 1962 MNW (s. 363, kat. 1038) 1967 MNP (s. 101, kat. 16) 1974 Moskwa, Maneż (s. 95, kat. 281) 1993 Raleigh, North Carolina Museum of Art; Chicago, The Polish Museum of America (s. 32, kat. 7, il.) 1999 Paderborn, Schloß Neuhaus; Neuss, Clemens-Sels-Museum (s. 144, kat. 36, il.) 2012–2013 Bydgoszcz, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego (s. 75, kat. 35, il.)

Reprezentacja wsi w twórczości Chełmońskiego Temat wsi i chłopstwa stanowił jeden z kluczowych motywów w twórczości Józefa Chełmońskiego. Artysta, uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli nurtu realizmu, poświęcił znaczną część swojej działalności artystycznej ukazywaniu życia codziennego, obyczajów, krajobrazu oraz duchowości ludności wiejskiej, głównie z terenów Mazowsza i Ukrainy.

Chełmoński w realistyczny sposób przedstawiał wiejską rzeczywistość. W jego obrazach wieś ukazywana była bez upiększeń, często z nutą melancholii, humoru i nastrojowości. Dzieła takie jak Bociany, Babie lato, Przed karczmą czy Sprawa u wójta utrwaliły w kulturze wizualnej i świadomości narodowej wizerunek rzeczywistego chłopa – postaci silnie zakorzenionej w tradycji.mały|„Sprawa u wójta” z 1873 r.|alt=Obraz w zimowej scenerii przedstawia ludzi zgromadzonych przed chałupą. Przed drzwiami stoi mężczyzna w złotym łańcuchu na szyi i papierem w ręce. Wokół niego zgromadzeni są mężczyźni i kobiety w czerwonych chustkach na głowach. Na ośnieżonej drodze przed chałupą stoją niewielkie sanie, na których siedzi mężczyzna oraz dwa konie z jeźdźcami na grzbietach. nieco dalej dwa kare konie ciągną kolejne sanie. Chałupa jest ośnieżona z wysokim dachem. Za nią w rzędzie znajdują się kolejne ośnieżone chałupy, z ich kominów unosi się dym.Inspirację dla jego twórczości stanowiły zarówno bezpośrednie obserwacje życia na wsi, jak i wieloletnie studia w Monachium, gdzie artysta zetknął się z europejskimi trendami pejzażu nastrojowego (Stimmung). Szczególny wpływ wywarł także szerszy kontekst kulturowy przełomu XIX i XX wieku – ogólne zainteresowanie folklorem, etnografią i tożsamością narodową, znane jako chłopomania.mały|„Babie lato” z 1875 r.|alt=Obraz przedstawia dziewczynę leżącą na polu. Leży na plecach, lekko przechylona na lewy bok, wsparta na lewej ręce i podkurczonej lewej nodze. Dziewczyna jest bosa, ubrana w luźne, białe ubranie, na głowie ma żółtą chustę. Uśmiechnięta patrzy w kierunku uniesionej do góry prawej ręki. Wokół palców uniesionej ręki owinięte są nitki babiego lata. Babie lato oplata również pasterski bat (kijek ze sznurkiem) leżący pod lewą ręką dziewczyny. Po lewej stronie, na drugim planie, siedzi czarny, kudłaty pies. Pies odwrócony jest tyłem, patrzy w kierunku znajdującego się w oddali stada krów. Postać dziewczyny jest oświetlona promieniami słońca. Niebo jest jasne, gładkie, rozpromienione. mały|„Bociany” 1900 r.|alt=Obraz utrzymany w jasnych kolorach przedstawia dwie postacie na łące. Pierwsza z nich to siedzący mężczyzna, ubrany w białe, płócienne ubranie. Mężczyzna lewą ręką podtrzymuje wsparte na nodze gliniane dwojaki. W prawej ręce trzyma łyżkę uniesioną w drodze do ust. Po prawej stronie mężczyzny, w trawie, leży ciemny kapelusz. Po lewej stronie mężczyzny stoi chłopiec ubrany podobnie jak mężczyzna, w białe, płócienne spodnie i długą bluzę przepasaną w pasie. Na głowie ma ciemną czapkę. Zarówno mężczyzna, jak i chłopiec, mają uniesione głowy - wpatrują się w niebo, gdzie leci klucz bocianów. W tle, po prawej stronie, za postaciami, stoją dwa zaprzęgnięte, prawdopodobnie do pługa, woły. Po lewej stronie są zabudowania wiejskie z wysokimi dachamiW odróżnieniu od niektórych współczesnych mu malarzy, Chełmoński unikał powierzchownej idealizacji wsi. Jego przedstawienia nie miały charakteru egzotyzującego, lecz odznaczały się głębokim zrozumieniem tematu i osobistym zaangażowaniem. W swoich pracach potrafił łączyć elementy fantazji, nastrojowości i symboliki, co widoczne jest m.in. w obrazie Rusałki. Równocześnie tworzył obrazy odwołujące się do wiejskiej religijności i ludowego zaangażowania w walkę o niepodległość (Modlitwa przed bitwą. Racławice).

W warstwie formalnej Chełmoński konsekwentnie wpisywał postać chłopa w pejzaż – jako figurę integralną z naturą, nierozerwalnie z nią związaną zarówno fizycznie, jak i symbolicznie. Chętnie wykorzystywał krajobraz jako tło nastrojowe, preferując kompozycje horyzontalne z niską zabudową i dominantą przyrody. Chłop w jego malarstwie był częścią rytmu natury – podporządkowany cyklom pór roku, dnia i nocy oraz zmianom pogodowym.

Chełmoński jawi się jako artysta głęboko zaangażowany społecznie, choć bez przesadnego dydaktyzmu – jego malarstwo nie moralizuje, lecz subtelnie skłania do refleksji. Twórczość artysty to nie tylko realistyczna dokumentacja życia chłopów na przełomie XIX i XX wieku, lecz także wyraz artystycznej kontemplacji nad losem człowieka zanurzonego w naturze i wspólnocie.

Przypisy

Kategoria:Obrazy rodzajowe Józefa Chełmońskiego Kategoria:Obrazy w Muzeum Narodowym w Poznaniu