Tamaryna czerwonobrzucha

Tamaryna czerwonobrzucha (Saguinus labiatus) – gatunek ssaka, naczelnego z rodziny pazurkowcowatych. Występują 3 podgatunki (w tym tamaryna wąsata i rdzawobrzucha). Długość głowy i tułowia 21–28 cm, ogona 30–38 cm, masa ciała 400–529 g. Czarniawy grzbiet kontrastuje z czerwoną bądź pomarańczową brzuszną stroną ciała. Żyje w grupach liczących 4–15 osobników, tylko jedna samica rozmnaża się, dnie spędza w towarzystwie mniejszych tamaryn z grupy siodłatych, a w Boliwii też miko czarnych. Zasiedla amazońskie dżungle na wysokości od 10 do 25 m. Spotykana w Brazylii, Peru i Boliwii. Konsumuje owoce, nektar, gumy, a także niewielkie zwierzęta. Nie zagraża jej wyginięcie.

Budowa thumb|left|Charakterystyczny jaskrawy brzuch tamaryny czerwonobrzuchej Pazurkowcowate należą do niewielkich naczelnych. Długość głowy i tułowia tamaryny czerwonobrzuchej wynosi pomiędzy 21 i 28 cm, podobnie jak u tamaryny białowąsej. Długość ogona waha się w zakresie od 30 do 38 cm, nieco mniej niż u tamaryny białowąsej. Masa ciała wynosi pomiędzy 400 a 510 g. Niektórzy autorzy podają masy samców 490 g i samic 529 g (średnia z odpowiednio 136 i 77 osobników), inni nie stwierdzają dymorfizmu płciowego.

Grzbiet tamaryny czerwonobrzuchej jest czarniawy i kontrastuje on znacznie z czerwoną bądź pomarańczową brzuszną stroną ciała. Ku jego tyłowi barwy zdają się bardziej blade. Ponadto występuje jeszcze barwa aguti pokrywająca płaszcz i kark zwierzęcia, jak też i biaława plama na ciemieniu, czasami z czerwonym znaczeniem. Twarz jest czarna z białym wąsem otaczającym górną wargę. Nie ma jednak olbrzymich wąsów jak u tamaryny cesarskiej czy też tamaryny białowąsej. Biel pojawia się też na policzkach. Podstawa ogona również jest czerwonawa.

Występują też pewne odmienności w zależności od obserwowanego podgatunku. Tak więc podgatunek nominatywny ma głównie czerń z białymi plamkami w tylnej części ciała i czerwoną brzuszną stronę ciała, nie licząc gardła jak i podstawy ogona. Przypomina on podgatunek rufiventer tamaryny rdzawobrzuchej, która odróżnia się swej krewnej leżącym na przodzie ciemienia znaczeniem w kształcie litery Y i srebrzystą plamą za nim. Wyrażona jest ona szczególnie dobrze u zwierząt żyjących bardziej na północy, podczas gdy u południowych ledwo można odróżnić ją od otoczenia. Za nią znajduje się ostro ograniczona biała plama. Z kolei u tamaryny wąsatej gardło i górna część klatki są czarne, podczas gdy dalej widnieje już pomarańcz rozciągający się aż do brzusznej powierzchni ogona. Autorzy opisują też czarne ciemię ze słabo odgraniczoną wijącą się czerwonawą linią pośrodkową na przedzie, czy też niewielką bladą srebrną plamką z tyłu.

Kły nie różnią samców i samic. Występują 2 trzonowce.

Palce pazurkowcowatych kończą pazury, a nie paznokcie, wyjątkiem jest paluch.

Systematyka thumb|left|Tamaryna czerwonobrzucha jest blisko spokrewniona z widoczną wyżej tamaryną plamkolicą Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1812 francuski zoolog Étienne Geoffroy Saint-Hilaire, umieszczając nowo opisany takson w rodzaju Simia i nadając mu epitet gatunkowy labiatus. Diagnoza ukazała się w rozdziale zatytułowanym Tablica synoptyczna małp Ameryki autorstwa pruskiego przyrodnika Alexandra von Humboldta, opublikowanym w publikacji pod redakcją von Humboldta i francuskiego botanika Aimé Bonplanda o tytule Zbiór obserwacji z zakresu zoologii i anatomii porównawczej, dokonanych na Oceanie Atlantyckim, w głębi nowego kontynentu i na Morzu Południowym w latach 1799, 1800, 1801, 1802 i 1803. Niekiedy błędnie jako kreatora gatunku podaje się właśnie von Humboldta, którego dzieło niekiedy datuje się na 1811 rok. Niemniej wydano je dopiero w 1812, co więcej, sam autor podaje w nim jako właściwego kreatora Saint-Hilarego, którego opis ukazał się dziewiętnastym tomie czasopisma Annales du Muséum d’histoire naturelle i gdzie po raz pierwszy pojawia się nazwa Midas labiatus. Jednak publikacja von Humboldta ukazała się wcześniej niż artykuł Saint-Hilarego. Obecnie jednak nie wyróżnia się już rodzaju Midas. Zwierzę umieszcza się w rodzaju Saguinus, zwanym po polsku tamaryną. Miejsce typowe według oryginalnego opisu to „prawdopodobnie Brazylia” (), ograniczone w 1957 roku przez hiszpańsko-argentyńskiego zoologa i paleontologa Ángela Cabrerę do Lago do Joanacan, czyli Janauaca w stanie Amazonas. Holotyp to zamontowana skóra z czaszką w środku (sygnatura MNHN-ZM-2007-1532) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Okaz typowy zebrał portugalski przyrodnik Alexandre Rodrigues Ferreira podczas jego naukowej wyprawy do Brazylii w latach 1783–1792; zwierzę pierwotnie zostało zdeponowane w Museum Royal d’Ajuda w Lizbonie i nabyte przez Muzeum w Paryżu w 1808 roku podczas wojen napoleońskich.

Autorzy podnoszą jeszcze problem polegający na tym, że miejsce typowe gatunku znajduje się w obszarze zajmowanym nie przez podgatunek nominatywny, ale rufiventer. Wynika to stąd, że Cabrera w 1957 ograniczył miejsce typowe z całej Brazylii do Janauaca. Autor ten uważał bowiem tam występujący podgatunek za synonim podgatunku typowego. Inny jeszcze autor, J.E. Gray, wskazał z kolei miejsce typowe w Meksyku, co wydaje się dość abstrakcyjne, jako że nie sięga tam żaden gatunek pazurkowcowatych. W 1977 Hershkovitz zasugerował, by podane przez Cabrerę miejsce uznać za miejsce typowe właściwego podgatunku rufiventer, opisanego przez Graya w 1843, podczas gdy miejscem typowym podgatunku labiatus uczynić miejsce gdzieś pomiędzy rzekami Madeira i Purús, na południe od rzeki Ipixuna, w regionie grisevertex nazwanym przez Goeldiego w 1907. Pozostaje jeszcze gatunek tomasi pochodzący znad Rio Tomantis, co też uznano za jego typową lokalizację. Polskie Nazewnictwo Ssaków Świata proponuje nazwę dla każdego z wymienionych 3 podgatunków. Podgatunek nominatywny nazywa zgodnie ze swym zwyczajem dokładnie tak samo jak gatunek: tamaryną czerwonobrzuchą. Podgatunek rufiventer określa tamaryną rdzawobrzuchą. Najmłodszy podgatunek tomasi nazywa tamaryną wąsatą, w odróżnieniu od tamaryny białowąsej, która to nazwa odnosi się Saguinus mystax.

Saguinus labiatus należy do grupy gatunkowej mystax. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają trzy podgatunki. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:

Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypS. l. rufiventer, tamaryna rdzawobrzuchaJacchus rufiventer(J.E. Gray, 1871)w oryginale „Meksyk” (); Hershkovitz podaje Amazonięskóra i czaszka dorosłego samca (sygnatura BMNH:Mamm:1843.10.12.6) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w LondynieS. l. thomasi, tamaryna wąsataMidas thomasi(E.A. Goeldi, 1907)Tonantins, rzeka Tonantins, północny brzeg rzeki Amazonka poniżej ujścia rzeki Iça, Amazonas, Brazyliaskóra i czaszka dorosłego samca (sygnatura BMNH:Mamm:1857.10.17.5) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz typowy zebrał w listopadzie 1856 roku Henry Walter Bates

Niektóre źródła wyodrębniają część gatunków z rodzaju Saguinus do kilku odrębnych rodzajów, co widać na poniższym kladogramie. Tamarynę czerwonobrzuchą umieszczają w rodzaju Tamarinus. Takie rozwiązanie przyjmuje także IUCN.

Etymologia thumb|Podgatunek S. l. thomasi, tamaryna wąsata Saguinus: ‘pazurczatka’, być może od brazylijskiej, lokalnej nazwy sahui, używanej w okolicach Bahia. labiatus: ‘z ustami’, od labia ‘usta’. rufiventer: nowołac. rufiventris ‘czerwonobrzuchy’, od łac. rufus ‘rudy’; venter, ventris ‘brzuch’. thomasi: Oldfield Thomas (1858–1929), angielski zoolog, specjalizujący się głównie w teriologii.

Tryb życia thumb|left|Tamaryna czerwonobrzucha wiedzie nadrzewny tryb życia Tamaryny żyją w grupach liczebności od 4 do 10–15 osobników. Średnią szacowano na 6,1 bądź 6,8 z zakresem od 1 do 13. Znajdują się wśród nich 2–3 dorosłe samice i tyle samo dorosłych samców.

Grupa zajmuje teren d 30 do 35 ha lub od 23 do 41 ha ze średnią 33,5 ha, w Acre 56 ha, zależnie od jakości lasu i dostępności pożywienia. Przez jedną dobę przemierza od 1300 do 2300 m.

Większe tamaryny często tworzą mieszane stada z mniejszymi tamarynami z grupy siodłatych, czego przykładem tamaryna białowąsa. Dotyczy to także tamaryny czerwonobrzuchej. Już w 1982 i 1990 donoszono o mieszanych stadach tamaryny czerwonobrzuchej i tamaryny boliwijskiej, opisywano także stada z tamaryną siodłatą. Zwierzęta zajmują ten sam obszar i wspólnie bronią go przed sąsiednimi grupami. Spędzają ze sobą około połowy czasu, a nawet 60–70% dnia podróżują razem. Z powodu różnicy wielkości prym w takich mieszanych grupach wiodą właśnie tamaryny czerwonobrzuche, większe od tamaryn z grupy siodłatych i wypierające je ze źródeł pożywienia.

Opisywano także, choć rzadziej spotykane, trójgatunkowe zgrupowania z miko czarnym, gatunkiem należącym do odrębnego rodzaju. Takie mieszane grupy obserwowano w boliwijskim departamencie Pando. Zajmuje on większe tereny – od 100 ha do 150 ha na grupę. Tak więc jedna grupa miko czarnych może utrzymywać relacje z nawet do 8 mieszanych grup tamaryn.

Tamaryna czerwonobrzucha prowadzi dzienny tryb życia, podobnie zresztą jak i inne pazurkowcowate. Wstaje ona godzinę po świcie, a więc między kwadrans po szóstej a wpół do ósmej. Aktywność zachowuje przez 10 godzin dnia. Pomiędzy szesnastą a wpół do piątej ponownie udaje się na spoczynek. Wybiera sobie do tego rozwidlenia drzew, dziuple w pniach, gęstą roślinność, pnącza, a nawet stare termitiery. W grupach mieszanych tamaryna ta zazwyczaj pierwsza udaje się na spoczynek. Dwa gatunki żyjące za dnia razem zazwyczaj w nocy śpią oddzielnie, często też na różnych wysokościach. Za dnia tamaryna czerwonobrzucha żywi się i podróżuje mniej niż jej mniejsza towarzyszka. Jedna ze zbadanych grup odpoczywała przez 46% dnia. Przez 32% przemieszczała się, przez 12% poszukiwała pokarmu, a przez 10% czasu ten pokarm konsumowała. Wydaje się, że zwierzę to poszukuje żywności na liściach mniej wydajnie niż tamaryny z grupy siodłatych. Zjada także mniejsze owady i zajmuje jej to więcej czasu. Mniejsze tamaryny z grupy siodłatych zjadają większą zdobycz, zwykle polują też niżej.

W niewoli zachowania agonistyczne czy seksualne są rzadkie. Badane osobniki nie wykazywały skłonności do agresji wobec znanych sobie osobników tej samej płci. Obserwowano natomiast iskanie innych członków grupy, przy czym samiec iska samicę częściej niż samica samca.

Występuje znaczenie zapachem, w czym przodują samice. W niewoli znaczenie odbywało się 1,88 raza na godzinę.

Cykl życiowy Pazurkowcowate znane są z porodów bliźniąt. Także tamaryna czerwonobrzucha rodzi bliźnięta, co obserwowano na początku pory deszczowej, a więc w październiku i listopadzie. Tylko jedna samica w grupie wydaje na świat młode.

Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje Peru, Boliwię i Brazylię (stany Amazonas, Acre i Rondônia). Żyje on w środkowej i południowo-środkowej Amazonii. Podgatunek nominatywny zamieszkuje zachód Brazylii, północną Boliwię i południowy wschód Peru, zasiedla tereny pomiędzy rzekami Purús (nie sięga jej źródeł) i systemem rzecznym Madeiry-Abuny, przekraczając źródła tej ostatniej w Boliwii, na południe od Ipixuny aż do Tahuamanu na północy Boliwii i południowego wschodu Peru. Tamaryna rdzawobrzucha z kolei występuje w brazylijskim stanie Amazonas pomiędzy rzekami Purús i Madeira, na południe od Solimões aż do Ipixuny. Podgatunek tamaryny wąsatej również jest endemitem stanu Amazonas, żyje na północnym zachodzie Brazylii pomiędzy rzekami Japurá i Solimões, sięgając od Auati-Parana do Tonantins.

Ekologia thumb|left|Tamaryna czerwonobrzucha jest roślinożerna, żywi się m.in. owocami