Selbstschutz Oberschlesien (z niem. Samoobrona Górnego Śląska) – niemiecka formacja zbrojna utworzona w celu militarnego przeciwdziałania III powstaniu śląskiemu.
Historia i działalność W czasie kampanii plebiscytowej na przełomie lat 1920/1921 niemiecka konspiracja wojskowa na Górnym Śląsku została sparaliżowana. Wobec wzajemnej wymiany informacji pomiędzy francuskimi strukturami dowódczymi a Dowództwem Obrony Plebiscytu, wojska koalicyjne przeprowadziły tuż przed plebiscytem szereg rewizji skutkujących rozbiciem posiadanych przez niemiecką Organizację Bojową Górnego Śląska (niem. Kampforganisation Oberschlesiens - KOOS) magazynów broni oraz mającą miejsce w przededniu powstania, 25 kwietnia, falę aresztowań. Rozbicie struktur niemieckiej konspiracji wojskowej nastąpiło w chwili, gdy KOOS znajdowała się w trakcie reorganizacji i podziału na grupy operacyjne - w niemieckim dowództwie nie żywiono już bowiem złudzeń co do pokojowego zakończenia sporu o Górny Śląsk. W związku z błyskawicznymi postępami wojsk powstańczych w pierwszych dniach maja 1921 r., rozpoczęto, na resztkach KOOS oraz innych pomniejszych jednostkach znajdujących się na zachodnim Górnym Śląsku pospieszne tworzenie nowej formacji - Selbstschutz Oberschlesien, mającej zapewnić siłom niemieckim nowe ramy organizacyjne. Zalążki SSOS powstały w Raciborzu bezpośrednio zagrożonym powstańczą ofensywą. Właściciel majątku ziemskiego w Wojnowicach, Eduard Karl von Banck sformował za zgodą włoskiego majora Carlo Invrea trzy kompanie. Analogicznie, na północy w okolicach Kluczborka, powołano dowodzoną przez ppłk. Grütznera miejscową samoobronę, która szybko została zasilona przybywającymi z Rzeszy Niemieckiej najrozmaitszymi wcieleniami freikorpsów. Stosunkowo najwcześniej (w nocy z 7 na 8 maja) pojawił się tam, na czele swojego korpusu por. Gerhard Roβbach, zaś w kilka dni później na dawny obszar plebiscytowy przybył mjr. Ernst Horadam wraz z pododdziałami jego Freikorps Oberland.
Zasadnicze ramy organizacyjne nadano SSOS dopiero w piątym dniu polskiej ofensywy, tj. 8 maja. Wcielono wówczas w życie planowany wcześniej podział na trzy związki operacyjne, tzw. grupy: Grupę Południe (Gruppe Süd) dowodzoną osobiście przez B. Hülsena z Raciborza, Grupę Środek (Gruppe Mitte) płk. von Hollebena, rezydującego początkowo w pałacu w Skorogoszczy, potem w Lewinie Brzeskim, Grupę Północ (Gruppe Nord) ppłk. Grütznera, kwaterującego w Namysłowie. Grupom podlegały odcinki taktyczne (Abschnitte). Prócz tego istniały odcinki wydzielone (podgrupy) opatrzone nazwami geograficznymi np. „Turawa” płk. W. Schustera. Ten podział uległ pewnej zmianie z chwilą objęcia dowództwa nad SSOS przez gen. por. Karla Hoefera 20 maja 1921 r. thumb|Gen. Karl Hoefer, od 20 maja 1921 głównodowodzący SSOS. W cztery dni później zlikwidował on Grupę Środek redukując liczbę grup do dwóch - Południe oraz Północ. Hoefer za swoją kwaterę obrał Głogówek. Szefowi Grupy Południe, stacjonującemu w Polskiej Cerekwii, gen. Hülsenowi podlegał tzw. front odrzański (Oderfront) i dwa odcinki (Abschnitte): „Ratibor” oraz „Cosel”. Ponadto dowodził on siłami zgrupowanymi na przyczółku krapkowickim (Brückenkopf Krappitz). Na czele Grupy Północ stał nadal ppłk. Grützner dowodzący już z Wołczyna odcinkami: „Turawa”, „Carlsruhe”, „Kreuzburg” i odcinkiem granicznym kpt. von Jordana (Byczyna). Skład SSOS w trakcie powstania ulegał dynamicznym zmianom. Wraz z objęciem dowodzenia przez gen. Hoefera z niejednorodnej masy ludzi wydzielono osoby niezdolne do służby frontowej (przede wszystkim zaawansowane wiekowo), przeznaczając je do lokalnej milicji (Ortswehr). Pozostałych zgrupowano w batalionach marszowych. Siły niemieckie były ponadto cały czas zasilane ochotnikami spoza Górnego Śląska, zarówno pojedynczo jak i całymi oddziałami. W maju i czerwcu 1921 r. trafiło do nich około 6 tysięcy ochotników spoza terenu plebiscytowego, z okolic Nysy, Grodkowa, Niemodlina i Prudnika oraz z głębi Niemiec, w tym m.in. z Bawarii – Freikorps Oberland mjr. Ernsta Horadama. Cały oddział Oberlandu razem z dołączonymi ochotnikami z Austrii i Górnego Śląska liczył około tysiąca żołnierzy i wszedł w skład Grupy Południe (Gruppe Süd) SSOS. Napływające spoza Górnego Śląska ochotnicze korpusy nie miały nic wspólnego z oporem miejscowej ludności niemieckiej - politycznie istniała głęboka i nieprzekraczalna przepaść pomiędzy zorientowanymi volkistowsko członkami freikorpsów a cywilną górnośląską ludnością niemiecką.
W okresie od 19 lutego 1921 r. do 1 września 1921 r. władze Republiki Weimarskiej wydatkowały na cele tajne na Górnym Śląsku tj. m.in. na organizacje szpiegowskie i Selbstschutz ok. 61,05 mln marek (w tym 39,6 mln na Selbstschutz).
Zbrodnie thumb|dr Ignacy Nowak, szef sanitarny I Dywizji Powstańczej, 1921.
Selbstschutz Oberschlesien odpowiedzialny jest za popełnienie licznych zbrodni na polskich działaczach narodowych, powstańcach śląskich i ludności cywilnej Górnego Śląska. Ze względu na charakter walk prowadzonych podczas III powstania śląskiego (setki potyczek, działania odosobnionych jednostek) obecnie trudno o ustrukturyzowany, pełny katalog zbrodni popełnionych przez SSOS. Nie bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy jest fakt, iż tereny na których do nich dochodziło pozostały w głównej mierze w granicach Rzeszy Niemieckiej, co często utrudniało osobom spokrewnionym upamiętnianie w miejscu zamieszkania ich pomordowanych bliskich. Wobec antypolskich represji, które nastąpiły po powstaniu, cześć ludności zdecydowało się na emigrację poza obszary pozostałe w Rzeszy, co stanowiło dodatkową komplikację (z samego Gogolina wyemigrowało do Polski ok. 300 mieszkańców). Podczas powstania, najbardziej drastyczne mordy SSOS, w warunkach przyfrontowych, starał się dokumentować szef sanitarny I Dywizji Powstańczej dr Ignacy Nowak. Obdukcje pomordowanych wykonywał komisyjnie, wraz ze szczegółową dokumentacją fotograficzną, jak miało to miejsce w Strzebniowie czy w Starym Koźlu, gdzie przy udziale delegowanych przez komendanta włoskich wojsk okupacyjnych, majora Malvano oficerów (Anglika, Włocha i Francuza) ekshumowano osoby zmasakrowane przez SSOS pod Pogorzelcem. Swoje skrupulatne działania w tej materii dr. I. Nowak motywował następująco: Szczegółowa dokumentacja jest konieczna, bo alianci w Opolu niechętnie dają wiarę naszym raportom. Wygląda na to, że posądzają nas o fałszowanie, jeżeli nie całkowite zmyślanie faktów. Po zakończeniu działań zbrojnych, wykaz osób niezwiązanych z powstaniem, a zamordowanych przez SSOS w samym tylko powiecie strzeleckim (dawny powiat Wielkie Strzelce - niem. Groβ Strehlitz) starał się stworzyć Jan Józef Ludyga-Laskowski. Gromadząc dokumenty do swojej pracy Materiały do historii powstań górnośląskich sporządził w języku niemieckim listę 60. ofiar Selbstschutzu, którą oznaczył uwagą: nowy rozdział. Okrucieństwa.
Do najgłośniejszych ze zbrodni SSOS, dokonanych w trakcie powstania, należy masakra w Strzebniowie pod Gogolinem, gdzie 14 i 17 maja batalion szturmowy „Heinz”, dowodzony przez Karla G.O. Hauensteina zamordował 7 wziętych do niewoli powstańców oraz 18 cywilów. Wycofując się ze wsi SSOS zabrał ze sobą kilka osób spośród ludności cywilnej, które następnie rozstrzelał w Gogolinie. thumb|Miejsce pamięci mieszkańców Gogolina i Strzebniowa pomordowanych przez Selbstschutz Oberschlesien - Dąbrówka (gmina Gogolin). Szczególne uwarunkowania społeczno-polityczne, osobiste doświadczenia i poglądy niemieckich uczestników walk przeciwko powstańcom śląskim wytworzyły szczególny, dominujący typ psychiczny w ich szeregach: kult siły, pogardzanie słabszymi, brutalny stosunek do pokonanych, stąd zbrodnie i nadużycia popełniane na jeńcach wojennych i ludności cywilnej.
Przypisy
Kategoria:Organizacje paramilitarne Kategoria:III powstanie śląskie