mały|Kriuki z XII wieku mały|Notacja kondakarna z 1. połowy XII wieku mały|Rękopis z XVII wieku z notacją kriukową z pomietami pieśni Fiodora Kriestjanina mały|Notacja kriukowa z pomietami w książce z 1884 roku mały|Kriuki z pomietami ponad zapisem nutowym Kriuki, notacja kriukowa – system notacji muzycznej, stosowany w muzyce cerkiewnej do zapisu śpiewu cerkiewnych tekstów liturgicznych (zob. ) w Rosji; najwcześniejsze zachowane zabytki piśmiennicze tej notacji pochodzą z XI wieku.

Historia Do 1. połowy XVII wieku w cerkiewnej praktyce liturgicznej przeważał śpiew jednogłosowy (monodia). Notowanie kultowej muzyki cerkiewnej na Rusi Kijowskiej prowadzono pierwotnie notacją ekfonetyczną – była to grupa 12 znaków prozodycznych i akcentowych; wskazywały one jedynie, w jaki sposób należało śpiewnie recytować teksty liturgiczne. Notacja ta była greckiego pochodzenia, została wprowadzona przez kliryków bizantyjskich. Następnie powstała notacja kondakarna, a po niej rozwinęła się oryginalna rosyjska notacja znamion, czyli kriuków. Najstarsze zapisy tych dwóch notacji pochodzą z XI wieku. Zapisy kriukami z XI wieku zachowały się w archiwum soboru Sofijskiego w Kijowie. Śpiewy kondakarne zanikły pod koniec XIV wieku, co stanowiło ostateczne zerwanie śpiewu cerkiewnego z tradycją bizantyjską. Na początku XV wieku zaczęły się pojawiać leksykony (Azbuki piereczislenija), które zbierały znaki staroruskiej notacji kriukowej, poza początkowo prostymi katalogami neum dodawano wyjaśnianie ich znaczenia muzycznego, gdyż w zależności od lokalnej praktyki mogły być różnie interpretowane.

Staroruska notacja kriukowa pod koniec XVI wieku nie odpowiadała potrzebom ówczesnych śpiewaków, którzy zaczęli woleć precyzyjny zapis wysokości dźwięku. Notacja średnio-bizantyjska używana od XII wieku w praktyce liturgicznej Cesarstwa Bizantyńskiego, która posługiwała się znakami zwanymi hispostazami była bardziej elastyczna i poszczególne znaki przyporządkowywano do konkretnych interwałów. Pismo kriukowe zostało zreformowane w XVI wieku przez Iwana Szajdurowa, ucznia szkoły śpiewaczej w Nowogrodzie, który napisał tzw. Gramatykę, pierwszy traktat teoretyczny na ten temat. Ten krótki tekst nie zachował się w całości, zachowały się jego odpisy. Reforma polegała na dołożeniu do kriuków czerwonych znaków literowych (kinowarne pomiety kinowarnyje pomietki), które dokładniej wskazywały na wysokość dźwięku. Szajdurow spośród możliwych do użycia dźwięków wyznaczył cztery trychordy i nazwał je: pojedynczy, ciemny, jasny i trzykrotny, dla każdego z nich wprowadził znaczki oznaczające pojedyncze dźwięki; notacja była całkiem dokładna i mogła być wykorzystywana na potrzeby muzyki wielogłosowej. Jego reforma pozwoliła na zaznaczanie wysokości dźwięku i sposobu wykonania neum. Znaczki zaczęły przypominać w XVI wieku haczyki, stąd nazwa kriuków.

System kinowarnych pomiet był udoskonalany w 1. połowie XVII wieku, kluczowym dziełem w tym zakresie była praca pt. Izwieszczenije o sogłasniejszich pomietachA. Miezieniec, Traktat pt. „Izwieszczenije o sogłasniejszich pomietach pokrótce przedstawionych”, edycja i studium historyczne D. Sawicki, Lublin 2022, którą badacze przypisują Aleksandrowi Miezieniecowi; została w niej opisana dwunastostopniowa skala dźwiękowa znamiennego śpiewu. Reformy patriarchy Nikona oraz wzrost zainteresowania melodiami wielogłosowymi (śpiew kijowski, bułgarski i grecki) wśród śpiewaków sprawiły, że staroruski śpiew cerkiewny przetrwał głównie u staroobrzędowców. Pomiety nadal są stosowane w tekstach liturgicznych, są zapisywane czerwonym kolorem obok znaków nutowych.

Charakterystyka Kriuki przypominają neumy i wskazują jedynie kierunek ruchu melodycznego. Wyróżnia się trzy typy: kriuki właściwe, notacja kondakarna i notacja diemiestwienna. Notacja kondakarna (nazwa od kondaków, hymnów bizantyjskich) oznaczała kierunek melodii, czas trwania, sposób ekspresji oraz interwały bez wysokości dźwięku, notowano jej dwa szeregi ponad tekstem; nie została w pełni rozszyfrowana. Kriuki właściwe to około 50 znaków, były nanoszone nad, pod oraz pomiędzy zgłoskami śpiewanego tekstu, ich pierwotna postać nie określała wysokości dźwięku. Kinowarne pomiety wskazują na wysokość dźwięku, kropki na praktykę wykonawczą („średnim głosem”). Rytmika była określana za pomocą sogłasij – trychordów.

Zobacz też

Przypisy

Bibliografia

MiezieniecA., Traktat pt. „Izwieszczenije o sogłasniejszich pomietach pokrótce przedstawionych”, edycja i studium historyczne D. Sawicki, Lublin 2022.

Kategoria:Notacja muzyczna Kategoria:Liturgia prawosławna