Za siedmioma górami (, Kaszczej Biessmiertnyj) – radziecki film fantasy z 1945 roku, wyreżyserowany przez Aleksandra Rou na podstawie postaci ze wschodniosłowiańskiego folkloru. Prócz reżyserii Rou napisał również scenariusz wspólnie z . W rolach głównych wystąpili Siergiej Stolarow, , i Gieorgij Millar.
Film opowiada przygody średniowiecznego woja muszącego ocalić swoją ukochaną, , porwaną przez Kościeja Nieśmiertelnego, którego wojska pustoszą wszystkie okoliczne ziemie.
Pomysł na film narodził się jako odpowiedź na wybuch Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i miał promować patriotyzm. Twórcy mimo wyraźnych nawiązań do ówczesnych wydarzeń wojennych, planowali zachować ponadczasowość motywów okołobaśniowych. Oficjalna premiera filmu odbyła się 23 maja 1945 roku. Po premierze został dobrze przyjęty przez widzów i krytyków, będąc odczytywanym jako wojenne, patriotyczne przesłanie o obronie ojczyzny. Z czasem zyskał status klasyki radzieckiego kina fantasy, w późniejszych omówieniach podkreślano jego walory wizualne i wykorzystanie folkloru.
W 2014 roku film został poddany koloryzacji.
Fabuła W średniowiecznej wielkorosyjskiej osadzie pewien chłopak wyznaje miłość pięknej pannie . Zgadza się ona przyjąć jego oświadczyny, jeśli on odpowie na trzy zagadki. Chłopakowi udaje się odgadnąć dwie pierwsze zagadki, lecz na trzecią o tym co można kochać bardziej niż rodziców, daje błędną odpowiedź, wobec czego Maria odrzuca jego zaloty. Chłopak nie wie, że Maria jest już zaręczona z młodym wojem , który wraca z bitwy. Gdy Nikita spaceruje po lesie, jego rodzinną osadę napada obce wojsko. Nikita dostrzega umierającego chłopaka, który odniósł rany w walce z najeźdźcami. Mówi mu, że odgadł odpowiedź trzeciej zagadki – że to ojczyzna jest bardziej umiłowana od rodziców – i prosi by przekazał ją Marii.
Nikita zastaje osadę w ruinie. Ujawnia mu się magiczny ludzik mówiący, że osadę zaatakowały hordy Kościeja Nieśmiertelnego. Nikita postanawia położyć kres Kościejowi. Magiczny ludzik przestrzega go, że serce Kościeja jest w sekretnym miejscu czyniąc go nieśmiertelnym. Daje mu dwa magiczne przedmioty mające pomóc mu w wyprawie: czapkę niewidkę i garść ojczyźnianej ziemi. Jakiś czas później Nikita dociera do bram orientalnego carstwa, podbitego przez Kościeja i zmuszonego płacić mu daniny. Przy wejściu strażnicy zabijają jego konia wobec odmowy oddania hołdu i Nikita salwuje się ucieczką na plac miejski, gdzie trwa rozprawa sądowa. Oskarżonym jest Bułat Bałagur stający w obliczu egzekucji za próbę kradzieży latającego dywanu, chcąc się dostać do carstwa Kościeja. Słysząc to, Nikita postanawia uratować Bułata, i założywszy czapkę niewidkę, uwalnia go. Razem zdobywają latający dywan i odlatują.
Wdzięczny Bułat deklaruje pomoc Nikicie i wyjawia, że najbardziej na świecie kocha życie. Burza znosi ich obu na wysokie góry, gdzie znajduje się niedostępny zamek Kościeja. Podstępem udaje się im wejść, ale kosztem latającego dywanu. W zamku znajduje się martwa Maria na szklanym łożu. W ukryciu obserwują jak nadchodzi Kościej i wkłada Marii na palec pierścień przywracający ją do życia. Kościej chce posiąść Marię za żonę, ale ona mówi mu, że nie może kochać kogoś bez serca. Kościej mówi jej, że ukrył swe serce w czarnym jabłku rosnącym na czarnym drzewie stojącym na czarnej górze. Jeśli ktoś zbliży się do drzewa, jedyny liść się otworzy i pojawi się kwiat, który zamieni się w owe jabłko. Ten kto złamie jabłko na pół, znajdzie serce, ale sam zamieni się w kamień.
Maria odrzuca oświadczyny Kościeja, który po zdjęciu pierścienia, znów skazuje ją na wieczny sen. Kościej wrzuca pierścień do wodospadu otwierającego tajne przejście. Pod nieobecność Kościeja, Nikita wyłania się z ukrycia i zakłada Marii swój pierścień zaręczynowy, budząc ją. Ucieczka z zamku jest niemożliwa, gdyż czapkę-niewidkę wykradł sęp. Maria za radą Bułata zdejmuje pierścień z palca i wrzuca go do wodospadu, zapadając w wieczny sen. Nikita i Bułat przechodzą przez tajne przejście, aby zwyciężyć Kościeja. Na szczerym polu Nikita wyzywa Kościeja na pojedynek konny. Kościej używa zaklęcia do przywołania swojej armii. Nikita wyrzuca ojczyźnianą ziemię, która materializuje wielkorosyjską armię, wyrównując tym samym siły.
Nikita dwukrotnie dekapituje Kościeja, który za każdym razem regeneruje się i kontynuuje atak. Podczas walki Bułat wspina się na czarną górę i zdobywa jabłko z sercem Kościeja. W jabłku znajduje białą gołębicę. Bułat odkrywa, że serce to wąż ukryty w gołębicy. Wiedząc, co go czeka, roztrzaskuje węża o ziemię i zmienia się w kamień, ale jednocześnie sprawiając, że Kościej staje się śmiertelny. Nikita wykorzystuje okazję i zabija Kościeja, którego śmierć odwraca wszystkie zaklęcia, w tym przywracając do życia Marię i Bułata. Armia Kościeja ucieka zdławiona przez Wielkorosjan, a wyjałowiona przez nią wielkorosyjska ziemia odzyskuje życie. Nikita, Maria i Bułat wracają do domu, ciesząc się, że Wielkorosja jest jeszcze piękniejsza i jej historia nadal będzie trwać.
Obsada Siergiej Stolarow – – Bułat Bałagur – Gieorgij Millar – Kościej Nieśmiertelny, magiczny ludzik Iwan Ryżow – chłopak Siergiej Jurcew – grajek na gusli Siergiej Troicki – orientalny car Lew Krowicki – sędzia Siergiej Filippow – kat Piotr Gaładżew – strażnik #1 Iwan Bobrow – strażnik #2 Emmanuił Giełler – strażnik #3 Źródło:
Produkcja Przygotowanie i scenariusz W związku z atakiem Niemiec na ZSRR w 1941 roku radzieccy filmowcy planowali rozpocząć pracę nad filmem o przesłaniu patriotycznym. Jak wspominał Aleksandr Rou: „W zaciemnionej Moskwie zebraliśmy się my, filmowi bajarze ze studia «», i po naradzie postanowiliśmy, we właściwej nam baśniowej formie stworzyć film o odwiecznym patriotyzmie narodu rosyjskiego. O silnych i potężnych bohaterach – naszych wielkich przodkach, o ich odwadze, męstwie, bezgranicznej miłości do Ojczyzny – jednym słowem, językiem alegorii filmowej baśni, unikając bezpośrednich analogii, opowiedzieć o groźnych wydarzeniach tamtych dni”. Pierwotnym pomysłem na film miała być ekranizacja przygód Ilji Muromca ze średniowiecznych bylin, a scenariusz miał napisać Jewgienij Weisman, ale agresja niemiecka sprawiła, że prace nad filmem rozpoczęto dopiero w latach 50. XX wieku. Zamiast tego zdecydowano się nakręcić filmową baśń opartą na postaci Kościeja Nieśmiertelnego z baśni i podań ludowych.
Scenarzysta i reżyser Aleksandr Rou dążyli do oddania w filmie tematu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej nie tylko „w sensie realistycznym i historycznym”, ale także „w sensie legendarnym i poetyckim”, nawiązując do „tematów walki z obcą inwazją” zawartych w eposach i baśniach. Jednocześnie filmowcy starali się unikać bezpośrednich „paraleli między czasami współczesnymi a metaforycznymi motywami baśni”.
Reżyserem został Rou, będący już uznanym twórcą baśni filmowych. Mimo zakończenia Konika Garbuska w 1941 roku, jesienią tego samego roku Rou był zajęty wydawaniem propagandowego filmu Wojenny almanach filmowy nr 7. Z powodu niemieckich działań wojennych filmowców ewakuowano do Stalinabadu, a produkcję, roboczo nazwaną Koniec Koszczeja Biessmiertnogo, rozpoczęto w 1942 roku. Prace nad scenariuszem ukończono w 1943 roku. Szef Wydziału Agitacji i Propagandy KC WKP(b), Gieorgij Aleksandrow, krytycznie odniósł się do tekstu i zwrócił się do pisarza Aleksieja Tołstoja o jego ocenę. Tołstoj ocenił scenariusz wyjątkowo negatywnie: „Uważam ten scenariusz za koniunkturalny, artystycznie fałszywy, niepopularny, jego patriotyzm jest naprawdę wulgarny i dlatego nieodpowiedni”.
Aleksandrow, kierując się opinią Tołstoja, zwrócił się do innych sekretarzy KC WKP(b) – Andrieja Andriejewa, Gieorgija Malenkowa i Aleksandra Szczerbakowa – z prośbą o zakazanie pracy nad filmem, który określał jako „fałszerstwo rosyjskiego folkloru bajkowego”. Niemniej jednak, po przejrzeniu scenariusza, został on zatwierdzony i film skierowano do produkcji. Stało to możliwe dzięki licznym prośbom Iwana Bolszakowa, przewodniczącego Komitetu Kinematografii przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR.
Casting Bohatera zagrał Siergiej Stolarow, jego narzeczoną , a wcielił się w Bułata. Zapytani o to, kto zagra Kościeja, Szwejcer i Rou jednogłośnie odpowiedzieli: „Gieorgij Francewicz, oczywiście”. Gieorgij Millar miał już ugruntowaną pozycję jako uznany odtwórca ról czarnych charakterów i był celebrytą. Początkowo jednak odrzucił tę rolę, obawiając się, że nie poradzi sobie z tak złożoną postacią. Kiedy zaproszono go jedynie na rozmowę dotyczącą pewnych aspektów filmowania, Millar pojawił się z ogoloną głową i brwiami. Kierownictwu bardzo spodobał się ten wygląd i aktor został natychmiast zatwierdzony do roli. Aby lepiej wczuć się w postać złoczyńcy, Millar odwiedzał moskiewskie cerkwie i obserwował, w jaki sposób malarze ikon przedstawiają zło.
Był to drugi raz po Zaczarowanym świecie (1939), kiedy Rou obsadził duet aktorski Stolarowa i Millara, gdzie ten pierwszy uosabiał na ekranie siły dobra, a drugi wcielał się w „złego ducha”.
Realizacja mały|Strój Kościeja w Studiu Filmowym im. Gorkiego (2023) Podczas kręcenia filmu Millar chorował na malarię i ważył – jak sam to ujął – „45 kilogramów z butami”. W połączeniu z jego jaskrawymi kostiumami (m.in. czerwonym płaszczem) nadawało mu to wyraźne podobieństwo do szkieletu. Część makijażu Kościeja zaprojektował sam Millar; mówi się również, że podczas zdjęć jego koń miał zawiązane oczy, ponieważ bał się i nie pozwalał zbliżyć się do siebie aktorowi w charakteryzacji.
Millara krytykowano za podobieństwo jego Kościeja do ówczesnego wodza i kanclerza Niemiec, Adolfa Hitlera, i tym utożsamianie postaci z personifikacją faszyzmu, jednak sam aktor zaprzeczał takiemu powiązaniu: „Nie doszedłem do tak wulgarnej interpretacji… Każda epoka odsłania swojego Kościeja i w tym sensie jest on nieśmiertelny”. Wizerunek Kościeja został częściowo zaczerpnięty z trzeciego jeźdźca z obrazu Wiktora Wasniecowa Wojownicy Apokalipsy (1887).
Część filmu, w której Nikita Kożemiaka wyrusza na ratunek Marii Moriewnej porwanej przez Kościeja, zaczęto kręcić w Tadżyckiej SRR, w Stalinabadzie, dokąd ekipa filmowa została ewakuowana z powodu niemieckiej ofensywy; tam realizowano również sceny w carstwie Kościeja.
Pojawiło się też pytanie, gdzie realizować zdjęcia plenerowe. Według jednej z wersji, gdy reżyser wybierał miejsce zdjęć, zaproponowano mu Ałtaj, opowiadając o wiekowych drzewach „rozciągających swe kosmate gałęzie aż do chmur” oraz o „zaroślach paproci sięgających wysokości jeźdźca jadącego na wysokim koniu”, na co Rou przystał. Część, rozgrywająca się w osadzie Nikity, była kręcona w pobliżu wsi Oziorki, w rejonie talmieńskim Kraju Ałtajskiego.
W 1943 roku do wsi przybyli budowniczowie, którzy nad jeziorem usypywali nasyp i wyrównywali teren pod przyszłe dekoracje osady. W 1944 roku do Oziorek przyjechali Rou oraz aktorzy Siergiej Stolarow, Galina Grigoriewa i Iwan Ryżow. Grigoriewa przed zdjęciami chorowała na tyfus i dlatego przyjechała ogolona na łyso. Codziennie poddawano ją charakteryzacji, a w przerwach między zdjęciami Stolarow osobiście karmił ją łyżeczką.
W lipcu 1944 roku w lokalnej gazecie „Ałtajskaja Prawda” ukazało się ogłoszenie: „Ekspedycja filmowa Sojuzdietfilmu, realizująca film fabularny Koniec Koszczeja Biessmiertnogo, zaprasza do udziału w zdjęciach filmowych na stacji Oziorki osoby płci męskiej i żeńskiej w różnym wieku. Zapisy odbywają się 1, 2 oraz 8 i 9 lipca bieżącego roku w godzinach 11–19 pod adresem: Barnauł, hotel «Ałtaj», pokój nr 28”. Na ogłoszenie odpowiedzieli zarówno mieszkańcy okolicy, jak i Barnaułu. Sceny napadu wojsk Kościeja kręcono nad obecnie wyschniętym jeziorem Bolszoje Zajmiszcze. W scenach zbiorowych występowali miejscowi, którzy w przerwach chodzili po wsi w zbrojach i charakteryzacji, przez co byli nazywani przez mieszkańców „czartami”.