Franz Lehár, Formy „Franz” używał przez całe życie kompozytor, ją też stosują , oraz . Formy „Ferenc” wskazującą na związki kompozytora z ziemią węgierską używają wydawnictwa ogólnomuzyczne: np. L. Kydryński w swojej biografii Lehára posługuje się imieniem „Franciszek” (). Podobnie . (ur. 30 kwietnia 1870 w Komárnie, Austro-Węgry, zm. 24 października 1948 w Bad Ischl, Austria) – węgierski kompozytor operetkowy. Jego twórczość operetkowa jest porównywana do twórczości Johanna Straussa II.
Franz Lehár urodził się 30 kwietnia 1870 r. w Komárnie, niewielkim mieście położonym w granicach monarchii austro-węgierskiej. Pierwsze kroki w zakresie edukacji muzycznej stawiał w domu, pod pilnym nadzorem swego ojca. Gdy ukończył 12 lat, rodzina wysłała go na naukę gry na skrzypcach do konserwatorium muzycznego w Pradze, gdzie jednocześnie poszerzał swoje umiejętności kompozytorskie u znanego nauczyciela Fibicha. Całą ostatnią dekadę XIX wieku prowadził własne orkiestry w różnych miastach państwa austro-węgierskiego, w tym w Puli, Trieście, Budapeszcie i Wiedniu. Komponowane przez niego walce i marsze cieszyły się dużą popularnością wśród miłośników muzyki poważnej.
W 1905 r. ogromny sukces i sławę przyniosła Lehárowi operetka Wesoła wdówka, której premiera odbyła się w Wiedniu. Dzięki niej kompozytor zyskał olbrzymią reputację i szacunek, a także środki niezbędne na poświęcenie się w pełni tworzeniu muzyki. W ciągu kolejnych trzech dekad powstało blisko trzydzieści nowych dzieł, które rozsławiły Lehára na całym świecie i uczyniły prawdziwie bogatym. Lekkie i frywolne, a zarazem szybko wpadające w ucho melodie wspaniale oddawały atmosferę Wiednia z początku XX wieku. W 1934 r. muzyk zakończył swą karierę kompozytora, poświęcając czas prowadzeniu wydawnictwa muzycznego.
Z chwilą pierwszego triumfu nazistów w Europie Lehár ukrywał się w swojej posiadłości w Bad Ischl. Podziw Hitlera i Goebbelsa dla genialnej muzyki kompozytora ocalił życie jego żonie, Sophie, z pochodzenia Żydówce. Wielu jego przyjaciół zginęło jednak w obozach koncentracyjnych. Muzyk nigdy nie wystąpił otwarcie przeciw nazistowskiemu reżimowi. Po zakończeniu wojny wraz z żoną przeniósł się do Szwajcarii. Zmarł 24 października 1948 roku w Bad Ischl.
Lehár był uznanym kompozytorem i muzykiem. Jego dzieła zachwycają szeroką paletą barw muzycznych, a wkład w rozwój opery i operetki jest niezaprzeczalny. Utwory odznaczają się odcieniem ironii i szczególną lotnością, zmieszanymi z nutami nostalgii i wyrafinowania. Lehár był ostatnim wielkim twórcą operetki wiedeńskiej. Oprócz utworów scenicznych pisał również partytury dla filmu, poematy symfoniczne, koncerty na skrzypce, walce i marsze, utwory na fortepian oraz niezliczone piosenki. Do jego najważniejszych dzieł należą: Wesoła wdówka, Hrabia Luksemburg, Cygańska miłość, Paganini, Carewicz i Kraina uśmiechu.
Życiorys Rodzice Ojciec kompozytora, również Franz, pochodził z rodziny rzemieślniczej, wywodzącej się z północnych Moraw, z terenów, gdzie wpływy języka czeskiego mieszały się z niemieckim. Jego pradziadek, pochodzący z Francji i noszący jeszcze nazwisko Le Harde, osiedlił się w 1770 roku w wiosce Brünnels koło Hohenstadt, należącej do włości księcia Liechtensteina, gdzie założył warsztat szklarski. W 1782 roku urodził się jego syn Johann, a w 1810 wnuk Josef. Josef wywędrował z rodzinnej wsi do położonej niedaleko Ołomuńca wioski Schönwald, gdzie w 1829 roku poślubił starszą od siebie o 6 lat córkę bogatego chłopa Georga Polacha, Annę. Żona, oprócz sporego majątku, wniosła mężowi w posagu ładny głos i wrodzoną muzykalność. Zaważyło to na losie synów. Wprawdzie najstarszy Johann (ur. 1830) przejął po ojcu warsztat szklarski, ale dwaj młodsi Anton (ur. 1834) i Franz (ur. 1838) zajęli się zawodowo muzyką. Anton został miejskim dyrektorem muzycznym w pobliskim Šternberku. Franz nauczywszy się gry na 10 instrumentach (wszystkich smyczkowych, trąbce, rogu, klarnecie i perkusji), przez dwa lata pracował w orkiestrze wiedeńskiego Theater an der Wien. W 1859 roku został wcielony do wojska, do orkiestry 50. pułku piechoty. Brał udział w bitwach pod Magentą i Solferino, a w 1863 roku, w wieku 25 lat został mianowany najmłodszym kapelmistrzem cesarskiej armii. Po klęsce armii austriackiej w wojnie z Prusami, pułk został przeniesiony do węgierskiego Komárom nad Dunajem. Mieszkańcy 13-tysięcznego miasteczka, ostrzelanego w 1849 roku przez austriacką artylerię, odnieśli się do austriackich żołnierzy niezbyt przyjaźnie. Franz znalazł jednak drogę do domu mieszkającej na obrzeżach miasta wdowy i do serca jej dwudziestoletniej córki, Christiny Neubrandt. Po czteromiesięcznym narzeczeństwie, mimo że Franz prawie nie mówił po węgiersku, a jego narzeczona po niemiecku, 4 maja 1869 roku wzięli ślub.
Rodzina Christiny, Neubrandtowie, przywędrowała do Komárna ze Szwabii, szybko się jednak zasymilowała. Ojciec Christiny trudnił się wyrobem mydła i świec. W 1848 roku wziął udział w powstaniu węgierskim. Chrisitina przyszła na świat 15 marca 1849 roku, na parę dni przed zniszczeniem miasta przez austriacką artylerię. Po klęsce Węgrów, ojciec Christiny, załamany, wycofał się z interesów. Zmarł w 1866 roku od zakażenia krwi.
Dzieciństwo thumb|Ulica Nador w Komárom, czyli dzisiejsza ulica Palatínova w Komárnie, przy której urodził się Lehár Franz Lehár przyszedł na świat w północnej części miasta Komárom (obecnie słowackie Komárno) przy ulicy Nador, 30 kwietnia 1870 roku. 4 maja został ochrzczony przez kapelana 50. pułku. Dzieciństwo Lehára upłynęło na ciągłych przeprowadzkach związanych ze zmianą miejsca stacjonowania pułku. Z Komárom do Pressburga, dalej do Ödenburga, siedmiogrodzkiego Karlsburga, Klausenburga, Wiednia, Pragi, Budapesztu, Kronstadtu i Sarajewa. W Pressburgu urodził się brat Edward (przeżył tylko rok), w Ödenburgu – siostra Maria Anna (1875), a rok po niej brat Anton.
Od wczesnego dzieciństwa Franz przejawiał duży talent muzyczny. W wieku czterech lat nauczył się grać na fortepianie. Gdy ojciec podarował mu skrzypce, zanim jeszcze nauczył się czytać i pisać opanował grę na tym instrumencie. Nie chcąc zmarnować talentu syna w przypadkowych szkołach matka nakłoniła męża, by rozstał się ze swym regimentem i poprosił o przeniesienie do stacjonującego w Budapeszcie 102. pułku. W wieku 10 lat młody Franz został zapisany do budapeszteńskiego gimnazjum prowadzonego przez ojców pijarów, matka chciała bowiem, by kształcił się w katolickiej szkole. Po lekcjach pobierał naukę kompozycji u profesora Istvana Tomki. Niezainteresowany nauką otrzymywał stopnie dostateczne i jedynie ze śpiewu miał „bardzo dobry”. Przed narzekaniami rodziców chronił się u mieszkającej w Budapeszcie babci. Po mniej więcej dwóch latach ojciec zauważył, że syn przestał czynić postępy muzyczne. Ponieważ jednocześnie matka zaniepokoiła się tym, że praktycznie syn nie umie mówić po niemiecku i porozumieć można się z nim tylko po węgiersku, rodzice zdecydowali o wysłaniu go na kilkumiesięczny pobyt do wuja Antona do Šternberku. Ze względu na słabą znajomość niemieckiego został tam przyjęty do szkoły podstawowej. Po lekcjach przez kilka godzin ćwiczył z wujem grę na fortepianie, skrzypcach, kontrapunkt i kopiowanie nut.
Studia Wreszcie rodzice uznali, że syn jest zdolny do podjęcia systematycznej nauki i jesienią 1882 roku wysłali go do konserwatorium. Ponieważ w Budapeszcie nie było wolnych miejsc, a w Wiedniu przyjmowano uczniów powyżej czternastego roku życia, wybór padł na Pragę. Franz zdał egzaminy do klasy skrzypiec. Jego profesorem wiolinistyki został dyrektor konserwatorium Antonín Bennewitz. Chłopak od początku nauki przejawiał większe skłonności do kompozycji niż do gry na skrzypcach, w czym utwierdziło go jeszcze spotkanie w 1884 roku z Antonínem Dvořákiem, który wysłuchawszy jego sonaty, poradził mu, by odłożył skrzypce i zajął się komponowaniem. Lehár nosił się nawet z zamiarem zmiany kierunku studiów i zaczął pobierać dodatkowe lekcje kompozycji u Zdenka Fibicha. Bennewitz dowiedziawszy się o tym, zażądał albo rezygnacji z nauki kompozycji albo z nauki w konserwatorium. Energiczna interwencja ojca, przekonanego, że syn lepiej wyżyje z gry na skrzypcach niż z komponowania, sprawiła, że ten kontynuował naukę. W 1884 roku pułk ojca został przeniesiony do Pragi, co pozwoliło rodzinie na jakiś czas znowu być razem, a młodemu studentowi przyniosło poprawę bardzo skromnych warunków życiowych. W 1887 roku po przeniesieniu pułku do Wiednia ojciec wystarał się synowi o przesłuchanie u Johannesa Brahmsa. Również on ocenił talent młodzieńca bardzo wysoko i polecił mu podjęcie nauki kompozycji w Wiedniu u profesora Mandyczewskiego. Lehár nie skorzystał już z tej propozycji, kończył studia. 12 lipca 1888 roku zdał końcowy egzamin wykonując z towarzyszeniem orkiestry koncert skrzypcowy g-moll Maxa Brucha.
Kapelmistrz thumb|upright|Johann Strauss syn, mistrz młodego Lehára Tydzień później Lehár podpisał pierwszy w swym życiu kontrakt, przyjmując pracę pierwszego skrzypka orkiestry teatru Barmen-Eberfeld. Niskie uposażenie, brak możliwości rozwoju i niezbyt fortunny romans z 36-latką, skłoniły go po roku do podjęcia próby rozwiązania kontraktu. Gdy okazało się to niemożliwe, w listopadzie 1889 roku, z pomocą ojca, wystarał się o nakaz wcielenia do 50. regimentu piechoty c.k. armii. W pułkowej orkiestrze najbliższym kolegą Lehára został, młodszy odeń o trzy lata Leo Fall. Za jego pośrednictwem poznał też Edmunda Eyslera.
W następnym, 1890 roku, Lehár, wygrał konkurs na kapelmistrza 25. regimentu piechoty, stacjonującego w położonym niedaleko Wiednia Losonczu. Okres pracy w Losonczu przyniósł, oprócz kilku przelotnych romansów17-letnia córka dowódcy pułku baronówna Vilma Fries zażądała, by Lehár uczył ją śpiewu. Ponieważ młodzieniec nie miał doświadczenia w pedagogicznego, uczył ją tak długo, aż zachrypła. Przerażony, że córka dowódcy straci głos, udał chorobę, a pod jego nieobecność Vilma straciła zapał do śpiewu ()., pierwszą dużą kompozycję Lehára. Wiosną 1891 roku Lehár uczestniczył w Wiedniu w koncercie Johanna Straussa i został wydelegowany wspólnie z kolegą do wręczenia mistrzowi olbrzymiego wieńca laurowego. Pod wrażeniem tego spotkania postanowił stworzyć operę. Pierwsze libretto zatytułowane Kirasjer napisał dla niego zawiadowca miejscowej stacji kolejowej. Kiedy ułożenie do niego muzyki okazało się niemożliwe, napisania kolejnego podjął się przyjaciel z pułku Rudolf Mlčoch. Historia o zbóju imieniem Rodrygo, który porywa piękną Donnę Angelę, pozwala jej jednak pożegnać się z narzeczonym, a ten dusi zhańbioną ukochaną, która umierając, wyznaje mu miłość, została przez Lehára wysłana na konkurs ogłoszony przez księcia saksońsko-kobursko-gotajskiego Ernesta II. Ostatecznie Rodrygo przegrał z Różą z PontevedryNazwa „Pontevedro” kilka lat później trafi do libretta Wesołej wdówki, gdy wskutek protestów czarnogórskich studentów trzeba będzie zastąpić czymś nazwę „Montenegro”. Josepha Forstera, a Lehár niedługo potem został zwolniony z pracy w Losonczu wskutek zatargu z wyższym rangą oficerem, który żądał od niego zagrania solowego utworu na skrzypcach.
Zwolniony z Losoncza (1894) stanął do konkursu na stanowisko kapelmistrza reprezentacyjnej orkiestry marynarki wojennej w Puli i został przyjęty. Miesiąc później dyrygował orkiestrą podczas wizyty cesarza niemieckiego Wilhelma II. W 1895 roku odbył wraz z orkiestrą podróż wzdłuż wybrzeży Włoch, Hiszpanii, Francji i Niemiec, dając po drodze gościnne występy. Pobyt w Puli przyniósł też jego dalszy rozwój artystyczny dzięki zetknięciu z dalmatyńskim kompozytorem Antonio Smareglią oraz austriackim komandorem Feliksem Falzarim, który wprowadził go w świat literatury. Falzari opracował dla Lehára libretto kolejnej opery zatytułowanej Kukułka. Kiedy wystawieniem opery zainteresowała się scena lipska kompozytor zwolnił się z posady kapelmistrzowskiej, by uczestniczyć w pracach nad przygotowaniem przedstawienia.
Pierwsze sukcesy i porażki