Joseph-Gaëtan-Pierre-Maxime-Marie Callery (ur. 25 czerwca 1810 w Turynie, zm. 8 czerwca 1862 w Voulangis) – francuski sinolog, tłumacz, dyplomata i pisarz pochodzenia włoskiego. Położył duże zasługi w wynegocjowaniu pierwszego układu francusko-chińskiego; jako przyrodnik przesłał do Europy obszerne kolekcje roślin wschodnioazjatyckich, na podstawie których opisano kilkanaście nowych gatunków.
Życiorys Urodził się w Turynie jako syn Gaetana i Marii Gazzoli i skończył tam szkołę. We wrześniu 1833 roku wstąpił do seminarium Towarzystwa Misji Zagranicznych w Paryżu i w grudniu następnego roku przyjął święcenia kapłańskie. 21 marca 1835 roku wyruszył z Hawru na misję do Korei, wpierw jednak odwiedził Batawię i Filipiny. W 1836 roku dotarł do Makau, gdzie u portugalskiego misjonarza (1780–1844) zaczął się uczyć języka chińskiego; uczył się także języka koreańskiego. W lipcu 1838 roku wypłynął na statku przemycającym opium z zamiarem wylądowania w Fujianie i dalszej podróży drogą lądową do Chin, ale został zmuszony do powrotu ze względu na napięcia między Wielką Brytanią a Chinami. To pogorszenie stosunków doprowadziło ostatecznie do I wojny opiumowej. Callery musiał pozostać w Makau, gdzie poświęcił się studiom sinologicznym i przyrodniczym, przygotowując sobie karierę po porzuceniu stanu duchownego (jego powołanie wyraźnie osłabło, co nie uszło uwagi jego przełożonym). Czas podróży misyjnej na Filipiny w 1839 roku poświęcił niemal wyłącznie na zbieranie okazów roślin i kwiatów, które wysyłał następnie odpłatnie europejskim muzeom. W świecie sinologicznym zwrócił uwagę wydanym w 1841 roku dwutomowym dziełem Systema phoneticum scripturae sinicae (podpisanym francuską wersją imienia i nazwiska, Joseph-Marie Callery).
W tym też okresie zaczął współpracować z francuskim konsulatem jako tłumacz. W 1842 roku wrócił do Paryża, planując zebrać pieniądze na wydanie wielkiego słownika chińskiego w 20 tomach; by zdobyć fundusze, wydał fragmenty dzieła po francusku i angielsku (odpowiednio Dictionnaire encyclopédique de la langue chinoise i The Encyclopedia of the Chinese Language, oba w 1842). W tym też roku wystąpił z Towarzystwa Misji Zagranicznych. Nie udało mu się zebrać potrzebnej kwoty, ale jego dzieła zwróciły uwagę na tyle, że został zatrudniony jako etatowy tłumacz konsulatu francuskiego i w tym charakterze wrócił do Makau w 1843 roku. W roku następnym był głównym tłumaczem nadzwyczajnego poselstwa przy rządzie chińskim, na którego czele stał . Poselstwo odwiedziło Zhoushan, Szanghaj, Ningbo i Amoy i zakończyło swoją misję z sukcesem, podpisując . W dużej mierze dzięki negocjacjom Callery’ego Francja otrzymała prawo otwierania konsulatów i tworzenia eksterytorialnych enklaw, podobnie jak Wielka Brytania na mocy traktatu nankińskiego.
Sukces poselstwa de Lagrené’a był w dużej mierze zasługą Callery’ego, który znał nie tylko język chiński, ale chińskie prawa i obyczaje. De Lagrené cenił wiedzę swojego tłumacza, ale stosunki między nimi często były napięte, co Callery dokumentował w swoim dzienniku, którego pierwszą część wydał w Makau 1845 roku pt. Journal des opérations diplomatiques de la légation française en Chine. De Lagrené zablokował publikację reszty i pozostała ona w rękopisie. Też w 1845 roku Callery opublikował pierwszy (i ostatecznie jedyny) tom swojego Dictionnaire encyclopédique de la langue chinoise (planował wydać 10 kolejnych). Callery wrócił z de Lagreném do Francji, co umożliwiło mu zalegalizowanie związku, który od 1842 roku utrzymywał z Clémentine Quelquejeu i która towarzyszyła mu w podróży do Makau, co zostało uznane za skandal, zwłaszcza że Callery niedawno był jeszcze księdzem.
W 1846 roku Callery przybył do Paryża i uzyskał stanowiska tłumacza języka chińskiego; zdołał też zatrudnić jako asystenta chińskiego uczonego Liu Chengxi. Tłumaczem ministerialnym Callery pozostał (z krótką przerwą) do końca życia. Ze względu na kłopoty finansowe, musiał sprzedać część swojej bogatej kolekcji książek chińskich. Wplątał się przy okazji w zaciekły spór i sprawy sądowe z innymi sinologami, i .
Calley był uznanym sinologiem swoich czasów. Oprócz wspomnianych wyżej wydał też liczne artykuły o historii, geografii, piśmie i kalendarzu chińskim, pracę biograficzną o o. Gonçalvesie, a także tłumaczenie z komentarzem Księgi rytuałów (Li Kiou Mémorial des rites traduit pour la première fois du Chinois et accompagné de notes, de commentaires et du texte original, Turyn-Paryż 1853). Bardzo popularna i kilkukrotnie wznawiana była napisana wraz z Melchiorem Yvanem książka o wczesnej fazie powstania tajpingów, L’insurrection en Chine depuis son origine jusqu'à la award de Nankin (Paryż, 1853); została przetłumaczona na angielski, niemiecki i portugalski. Stała się także podstawą, w postaci mocno przeredagowanej, artykułu Michała Kleczkowskiego Tien-te i teraźniejsze powstanie w Chinach, opublikowanego w „Przeglądzie Poznańskim” w 1854 roku (Kleczkowski uczył się też od Callery’ego chińskiego).
W kolekcji Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu przechowywane były 450 okazy roślin z Chin i 800 z Luzonu, przysłane przez Callery’ego. Dalszych niemal 240 okazów było w kolekcji ogrodów w Kew. Na podstawie zebranych roślin opisano 15 nowych gatunków (m.in. drzewo Pterocarya stenoptera), z których kilka nazwano jego nazwiskiem. Do dziś upamiętnia go łacińska nazwa gruszy drobnoowocowej (Pyrus calleryana Desc.).
Przypisy
Kategoria:Francuscy sinolodzy Kategoria:Francuscy tłumacze Kategoria:Francuscy pisarze Kategoria:Francuscy botanicy Kategoria:Ludzie związani z Turynem Kategoria:Urodzeni w 1810 Kategoria:Zmarli w 1862