Andrzej Kownacki (ur. 15 września 1938 w Katowicach) – doktor nauk biologicznych, polski hydrobiolog i zoolog zajmujący się badaniami fauny dennej, w szczególności taksonomią i ekologią muchówek (Diptera) z rodziny Chironomidae oraz ich zastosowaniem w biomonitoringu wód. Wieloletni pracownik naukowy Zakładu Biologii Wód im. Karola Starmacha Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (ZBW PAN).
Jest absolwentem katowickiego Liceum im. Mikołaja Kopernika. W 1961 roku ukończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie pod kierunkiem profesora Karola Starmacha obronił pracę magisterską pt. „Fauna denna zbiornika zaporowego w Porąbce”. Również na tej uczelni w roku 1968 uzyskał stopień doktora nauk biologicznych na podstawie rozprawy: „Ekologiczna charakterystyka fauny dennej (ze szczególnym uwzględnieniem Chironomidae) potoków Tatr Wysokich”. Od zakończenia studiów do czasu przejścia na emeryturę w 2003 roku pracował w Zakładzie Biologii Wód PAN, gdzie od roku 1974 był kierownikiem Pracowni Hydrobiologicznej. W latach 1981–1989 pełnił funkcję zastępcy kierownika Zakładu, którym był wówczas prof. Władysław Grodziński. Obecnie związany jest z Instytutem Ochrony Przyrody PAN.
Aktywność naukowa Początkowo jego zainteresowania badawcze dotyczyły głównie funkcjonowania fauny dennej, ze szczególnym uwzględnieniem Chironomidae, w potokach i jeziorach polskiej części TatrRadwańska-Paryska Z., Paryski W.H.1995. Wielka Encyklopedia Tatrzańska. Wydawnictwo Górskie, Poronin.. Analizował strukturę zespołów Chironomidae, ich strefowe rozmieszczenie oraz reakcję na zmiany środowiskowe i presję antropogeniczną. Kierował zespołem, który opracował koncepcję funkcjonowania ekosystemu potoku Sucha Woda w świetle teorii „River continuum”. Był jednym z twórców zespołu, który opracował „Operat ochrony zasobów wodnych Tatrzańskiego Parku Narodowego”Kownacki A., Łajczak A. (red.) 1997. Operat ochrony zasobów wodnych Tatrzańskiego Parku Narodowego” Zakład Biologii Wód PAN, TPN..
Uczestniczył w międzynarodowych projektach, realizowanych również w Tatrach: AL:PE 2 – Acidification of remote mountain lakes: Paleolimnology and Ecology (lata 1993–1996), MOLAR – Mountain Lake Research (lata 1997–1999), EMERGE – European Mountain Lake Ecosystems: Regionalisation, Diagnostics & Socio-Economic Evaluation (lata 2000–2003).
Badał także ugrupowania Chironomidae w potokach Kaukazu, Starej Płaniny (Bułgaria), Hindukuszu (Afganistan), Alp oraz w Laponii (Finlandia).
Jednym z efektów jego działalności był opis dziesięciu nowych dla nauki taksonów Chironomidae z wód górskich: Kownacki & Kownacka, 1970; Kownacki & Kownacka, 1973; Kownacki & Kownacka, 1973; Kownacki & Kownacka, 1973; Kownacki & Kownacka, 1973; adzharicus Kownacki & Zosidze, 1973; Kownacki & Kownacka, 1975; Kownacki & Kownacka, 1980; Kownacki, 1982 i Kownacki, 1982.
Andrzej Kownacki prowadził również wieloletnie badania składu, struktury i funkcjonowania zespołów fauny dennej lub tylko Chironomidae, w rozmaitych potokach Beskidów, Małych Pienin, jak i w Górnej Wiśle i jej dopływach (Raba, Dunajec). Ważnym aspektem tych badań była ocena wpływu antropopresji na zespoły fauny dennejKownacki A., Szarek-Gwiazda E., Ligaszewski M., Urban J. 2020. Communities of freshwater macroinvertebrate and fish in mountain streams and rivers of the upper Dunajec catchment (Western Carpathians) including long-term human impact. In: Ewa Korzeniewska, Monika Harnisz (Eds) Polish River Basins and Lakes – Part II. The Handbook of Environmental Chemistry. Springer International Publishing..
W latach 1999–2004 współorganizował, wraz z pracownikami Instytutu Ochrony Środowiska w Warszawie, badania mające na celu dostosowanie metod oceny jakości wód płynących w Polsce (na podstawie bezkręgowców bentosowych) do wymogów Unii EuropejskiejKownacki A., Soszka H., Fleituch T., Kudelska D., [eds.] 2002. River Biomonitoring and Benthic lnvertebrate Communitie (Monograph). Institute of Environmental Protection, Warsaw, Karol Starmach Institute of Freshwater Biology, Polish Academy of Sciences, Kraków, Kraków, Warszawa: 1-88.. Uczestniczył także w międzynarodowym projekcie poświęconym temu zagadnieniu: „STAR – Standarisation of river classifications: Framework method for calibrating different biological survey results against ecological quality classifications to be developed for the Water Framework Directive” (lata 2002–2004) związanym z wdrażaniem ramowej dyrektywy wodnej UE.
Od 2004 roku prowadził wieloletnie badania dotyczące wpływu czynników stresu środowiskowego na zespoły makrobezkręgowców bentosowych oraz na zmiany cytogenetyczne u larw ChironomidaeSzarek-Gwiazda E., Kownacki A., Michailova P., Ilkova J., Pociecha A., Ciszewski D. 2020. Does the subfossil Chironomidae in sediments of small ponds reflect changes in westewater discharges from a Zn-Pb mine? Quaternary International 562: 94-103.. Dotyczyły one głównie ekosystemów wodnych narażonych na oddziaływanie metali ciężkich, szczególnie w rejonie dawnych lub aktywnych kopalni cynku i ołowiu. W jednym z takich środowisk znaleziono nowy dla nauki gatunek Michailova, Kownacki, Langton 2013. Od roku 2014 kierował badaniami dotyczącymi analizy cech morfologicznych wybranych gatunków Chironomidae z wykorzystaniem skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM), rzadko stosowanej w badaniach tej grupy owadówKownacki A., Szarek-Gwiazda E., Woźnicka O. 2015. The importance of scanning electron microscopy (SEM) in taxonomy and morphology of Chironomidae (Diptera). European Journal of Environmental Sciences. 5: 41-44..
Jest autorem lub współautorem ponad 120 publikacji naukowych, w tym jednej monografii, oraz około 10 rozdziałów w monografiach i książkach. Jest także współautorem podręcznika dotyczącego biologii stawów rybnych. Ponadto opublikował około 90 innych artykułów, w tym opracowań na temat szeroko pojętej historii hydrobiologii9 Kownacki A., Wołowski K., Starmach J. 2013. Krakowska Szkoła Hydrobiologiczna – 55 lecie utworzenia Katedry i Zakładu Hydrobiologii UJ, Alma Mater – miesięcznik Uniwersytetu Jagiellońskiego, 156-157: 36-44. https://issuu.com/alma-mater/docs/alma_mater_156-157/36..
Edukacja Z początkiem XXI wieku prowadził zajęcia dla studentów Uniwersytetu im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie i Akademii Górniczo-Hutniczej, dotyczące szeroko pojętych metod oceny stanu ekologicznego środowisk wodnych.
Członkostwo i działalność w organizacjach Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne (PTH):
Członek Oddziału Krakowskiego PTH od momentu założenia (1960), jego sekretarz w latach 1968–1982 i przewodniczący w latach 2014–2022.
Członek Zarządu Głównego (lata 1992–1995) oraz wieloletni członek Komisji Rewizyjnej10 i Sądu Koleżeńskiego Zarządu Głównego PTH.
Współzałożyciel Sekcji Bentologicznej PTH powstałej w 1992 roku i wieloletni jej przewodniczący (lata 1993–2013).
W 2006 roku za wybitne osiągnięcia w dziedzinie hydrobiologii Andrzej Kownacki został odznaczony Medalem imienia Alfreda Lityńskiego.
Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi (PTPNoZ):
Wieloletni członek Oddziału Krakowskiego PTPNoZ
Prezes Oddziału Krakowskiego PTPNoZ w latach 1993–1997
Societas Internationalis Limnologiae – wieloletni członek towarzystwa
Wybrane publikacje
Kownacka M., Kownacki A. 1972. Vertical distribution of zoocenoses in the streams of the Tatra, Caucasus M. and Balkans Mts. Verh. Internat. Verein. Limnol., 18: 742-750.
Kownacki A. 1977. Biocenosis of a high mountain stream under the influence of tourism. 4. The bottom fauna of the stream Rybi Potok (the High Tatra Mts). Acta Hydrobiol., 19: 293-312.
Kownacki A. 1982 a. Stream ecosystems in mountain grassland (West Carpathians) 8. Benthic invertebrates. Acta Hydrobiol., 24: 375-390.
Kownacki A. 1982 b. Stream ecosystems in mountain grassland (West Carpathians) 12. General conclusion. Acta Hydrobiol., 24: 413-422.
Kownacki A. 1985. Spring benthic macroinvertebrate communities of selected streams in the High Caucasus (Azerbaijan SSR). Hydrobiologia, 123: 137-144.
Dumnicka E., Kownacki A. 1988. A regulated river ecosystem in a polluted section of the Upper Vistula. 8. Macroinvertebrates. Acta Hydrobiol., 30: 81-97. Kownacki A. 1988. A regulated river ecosystem in a polluted section of the Upper Vistula. 10. General considerations. Acta Hydrobiol., 30: 113-123.
Kownacki A. 1995 The use of chironomid pupal exuvie for ecological characterization of the Upper Vistula (southern Poland). Acta Hydrobiol., 37: 41-50.
Kownacki A., Galas J., Dumnicka E., Mielewczyk S. 2000. Invertebrate communities in permanent and temporary high mountain lakes (Tatra Mts). Annls Limnol., 36: 181-188.
Bieniarz K., Kownacki A., Epler P. 2003. Biologia stawów rybnych. Inst. Rybactwa Śródlądowego. Olsztyn, pp. 356.
Fleituch T., Soszka H., Kudelska D., Kownacki A. 2002. Macroinvertebrates as indicators of water quality in rivers: a scientific basis for Polish standard method. Large Rivers, 13, 3/4, Arch. Hydrobiol., Suppl., 141: 225–239.
Kownacki A., Szarek-Gwiazda E., Woźnicka O. 2015. The importance of scanning electron microscopy (SEM) in taxonomy and morphology of Chironomidae (Diptera). European Journal of Environmental Sciences, 5: 41-44.
Kownacki A., Szarek-Gwiazda E. 2022.The impact of pollution on diversity and density of benthic macroinvertebrates in mountain and upland rivers. Water, 14: 1349.
Przypisy
Kategoria:Polscy hydrobiolodzy Kategoria:Pracownicy instytutów naukowych PAN Kategoria:Polscy biolodzy XX wieku Kategoria:Polscy biolodzy XXI wieku Kategoria:Polscy entomolodzy