Kultura strategiczna – utrwalony w danym społeczeństwie zbiór przekonań, założeń i wzorców zachowań dotyczących użycia siły, postrzegania zagrożeń i sposobów osiągania celów bezpieczeństwa. Pojęcie wprowadził w 1977 roku, analizując radziecką doktrynę nuklearną. Od tego czasu służy ono wyjaśnianiu, dlaczego państwa o porównywalnym potencjale militarnym prowadzą odmienną politykę bezpieczeństwa.
Geneza pojęcia Pojęcie kultury strategicznej powstało jako odpowiedź na ograniczenia realizmu strukturalnego i teorii gier. W latach siedemdziesiątych XX wieku amerykańscy stratedzy nuklearni zakładali, że radzieccy decydenci myślą o odstraszaniu w tych samych kategoriach co zachodni, w ramach koncepcji wzajemnego zniszczenia (MAD). Snyder, analityk RAND Corporation, zakwestionował to założenie w raporcie The Soviet Strategic Culture (1977), argumentując, że radziecka elita wojskowa operowała w ramach odrębnej kultury strategicznej ukształtowanej przez doświadczenia historyczne Rosji i organizacyjne interesy aparatu wojskowego. Radzieccy stratedzy preferowali masowe użycie siły i ofensywę zamiast ograniczonej wymiany uderzeń nuklearnych.
Snyder zdefiniował kulturę strategiczną jako sumę idei, uwarunkowanych emocjonalnych reakcji i wzorców zachowań, które członkowie danej wspólnoty strategicznej nabyli w drodze instrukcji lub naśladownictwa i które dzielą między sobą w odniesieniu do strategii nuklearnej (s. 8). Wcześniejsze intuicje na temat wpływu kultury na prowadzenie wojny można odnaleźć u Clausewitza i Liddella Harta. Ken Booth w pracy Strategy and Ethnocentrism (1979) niezależnie argumentował, że zachodnia analiza strategiczna jest etnocentryczna i pomija fakt, że różne kultury inaczej rozumieją zagrożenia i dopuszczalne środki.
Trzy generacje badań W literaturze wyróżnia się trzy generacje badań nad kulturą strategiczną.
Pierwsza generacja (koniec lat 70. i lata 80.) traktuje kulturę strategiczną jako kontekst kształtujący zachowania państw. argumentował, że każde państwo posiada odrębną kulturę strategiczną wynikającą z geografii, historii i struktury politycznej. Analizując amerykański styl strategiczny, identyfikował optymizm technologiczny, niecierpliwość i tendencję do moralizowania konfliktu. Generację tę skrytykowano za niefalsyfikowalność: jeśli kultura obejmuje zarówno zachowania, jak i ich przyczyny, nie można jej obalić obserwacją zachowań.
Druga generacja, reprezentowana przez Bradleya Kleina, traktowała kulturę strategiczną jako narzędzie legitymizacji: deklarowane doktryny i narracje o zagrożeniach służą elitom do uzasadniania polityki bezpieczeństwa. Wkładem tej generacji było rozróżnienie między deklarowaną a faktyczną kulturą strategiczną.
Trzecia generacja rozpoczęła się od Alastaira Iaina Johnstona, który w Cultural Realism (1995) zdefiniował kulturę strategiczną jako zintegrowany system symboli ustanawiających trwałe preferencje strategiczne poprzez formułowanie koncepcji roli i skuteczności siły militarnej. Na materiale chińskim (dynastia Ming) wykazał istnienie dwóch równoległych tradycji: konfucjańskiego idealizmu i paradygmatu parabellum (ofensywne użycie siły), argumentując, że faktyczne decyzje były spójne z tym drugim, wbrew oficjalnej retoryce (rozdziały 3, 6). Kerry Longhurst analizowała ewolucję niemieckiej kultury powściągliwości militarnej, a Christoph Meyer zaproponował koncepcję konwergencji kultur strategicznych w UE.
Źródła kultury strategicznej W literaturze identyfikuje się kilka kategorii czynników kształtujących kulturę strategiczną: doświadczenie historyczne (formacyjne wojny, okupacje, utraty państwowości); geografia i położenie geopolityczne, które nie determinuje kultury, ale stanowi trwały element kontekstu (zob. krytyka determinizmu geograficznego); system polityczny i struktura instytucji bezpieczeństwa; socjalizacja elit (kształcenie kadry oficerskiej, dyplomatów, analityków); oraz normy międzynarodowe i sojusze, w tym członkostwo w NATO i UE.
Zmiana kultury strategicznej W pierwszej generacji kultura strategiczna traktowana była jako czynnik stabilny, zmieniający się w skali pokoleń. Johnston i autorzy trzeciej generacji dopuścili możliwość szybszej zmiany pod wpływem szoku strategicznego.
Longhurst zaproponowała trójpoziomowy model (s. 17–18): fundamentalne elementy (głębokie przekonania o roli siły, zmieniające się najwolniej), praktyki regulacyjne (doktryny, struktury instytucjonalne) oraz stanowiska polityki bezpieczeństwa (bieżące interpretacje, jak najlepiej promować wartości rdzenne za pośrednictwem polityki). Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku poparcie społeczne dla członkostwa Finlandii w NATO, stabilne przez ponad 25 lat na poziomie poniżej 30%, w ciągu tygodni osiągnęło większość, co poprzedziło fińską akcesję do sojuszu w 2023 roku. Analogicznie, niemiecka Zeitenwende z 2022 roku wymusiła zmiany w praktykach bezpieczeństwa (wzrost wydatków obronnych, dostawy broni na Ukrainę), choć trwa debata, czy naruszyła głębszą kulturę powściągliwości militarnej, czy też tożsamość polityczna pozostała w dużej mierze odporna na zmianę.
Polska kultura strategiczna Polska kultura strategiczna kształtowała się pod wpływem rozbiorów, klęski wrześniowej 1939 roku, okupacji, narzuconego sojuszu w ramach Układu Warszawskiego oraz transformacji po 1989 roku zakończonej akcesją do NATO (1999) i UE (2004).
Do trwałych elementów należą: poczucie zagrożenia ze strony Rosji; nieufność wobec gwarancji zachodnich, zakorzeniona w doświadczeniu bierności Francji i Wielkiej Brytanii we wrześniu 1939 roku oraz zdrady jałtańskiej; romantyczna tradycja oporu zbrojnego niezależnie od szans powodzenia (powstanie listopadowe, powstanie styczniowe, powstanie warszawskie); oraz silny atlantycyzm po 1989 roku. Osica określił Polskę mianem nowego europejskiego atlantycysty, podkreślając, że polski atlantycyzm wynika z kalkulacji, iż tylko USA dysponują potencjałem zdolnym powstrzymać Rosję.
Rosyjska inwazja na Ukrainę w 2022 roku funkcjonowała w polskiej kulturze strategicznej nie jako szok (jak w Finlandii czy Niemczech), lecz jako potwierdzenie zakorzenionego przekonania o rosyjskim zagrożeniu. Reakcja obejmowała zwiększenie wydatków obronnych, wsparcie wojskowe dla Ukrainy i lobbowanie za wzmocnieniem wschodniej flanki NATO.
Krytyka pojęcia Kultura strategiczna spotyka się z trzema głównymi liniami krytyki. Pierwsza dotyczy esencjalizmu: przypisywania państwom trwałych, monolitycznych cech strategicznych, podczas gdy wewnątrz każdego społeczeństwa współistnieje wiele tradycji (jak wykazał Johnston na przykładzie Chin). Druga dotyczy przyczynowości: jeśli kultura strategiczna jest zdefiniowana szeroko, każde zachowanie można retrospektywnie przypisać kulturze, co czyni pojęcie niefalsyfikowalnym. Trzecia dotyczy relacji z interesami materialnymi: realiści argumentują, że wobec realnego zagrożenia kultura strategiczna ustępuje racjonalnej kalkulacji interesów.
Przypisy
Kategoria:Bezpieczeństwo narodowe Kategoria:Stosunki międzynarodowe