Mandenga (Madenga) Diek (ur. 15 września 1871 w Duali, zm. 21 czerwca 1943 w Gdańsku) – kameruńsko-niemiecki przedsiębiorca, przedstawiciel wczesnej społeczności Afroniemców (niem. Afrodeutsche), uznawany za pierwszą znaną osobę czarnoskórą, która uzyskała formalne obywatelstwo Cesarstwa Niemieckiego.
Życiorys 16 maja 1891 roku przybył do Hamburga wraz z bratem i znajomym. Pochodził z rodziny należącej do wyższej warstwy społecznej. Jego rodzina należała do ludu Duala. Część przedstawicieli tej społeczności wyjeżdżała do Niemiec, aby studiować lub zdobyć zawód. Ojciec Dieka chciał, aby syn studiował medycynę. Diek zrezygnował jednak z tych planów po tym, jak zemdlał podczas zajęć anatomii przy sekcji zwłok. Następnie rozpoczął praktykę u szewca. 10 grudnia 1894 roku został czeladnikiem. Prawdopodobnie nauczył się języka niemieckiego jeszcze w Kamerunie. Gdy pracodawca wystawił go w witrynie sklepowej, aby przyciągać klientów, Diek odszedł z pracy i postanowił założyć własne przedsiębiorstwo.
W 1896 roku uzyskał obywatelstwo niemieckie, co czyni go pierwszą znaną osobą czarnoskórą posiadającą taki status prawny w Cesarstwie Niemieckim. Na pozytywne rozpatrzenie jego wniosku mogły wpłynąć przynależność do Kościoła luterańskiego oraz poświadczenia od Niemców potwierdzające jego pracowitość. Znaczenie mogło mieć również pochodzenie z wyższej warstwy społecznej. Określenie to odnosi się do formalnego obywatelstwa, ponieważ we wcześniejszych epokach, mimo obecności przybyszów z odległych krajów na europejskich dworach, nie istniało nowoczesne pojęcie obywatelstwa.
W 1895 roku złożył wniosek o dofinansowanie powrotu do Kamerunu, gdzie zamierzał pracować jako szewc. Władze kolonialne początkowo przychyliły się do wniosku, lecz ostatecznie go odrzuciły, ponieważ Diek próbował zabrać ze sobą rodzinę. Możliwość osiedlania się mieszanych par w koloniach uznawano za niewłaściwą i potencjalnie destabilizującą dla porządku publicznego. Podobne odmowy dotyczyły także innych Afrykanów, którzy chcieli wrócić do kraju pochodzenia wraz z niemieckimi żonami. Diek starał się również o pracę tłumacza dla administracji w Kamerunie, jednak w 1899 roku jego starania odrzuciło niemieckie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. W Hamburgu pracował jako szewc, kupiec i wędrowny sprzedawca.
W 1913 roku przeprowadził się do Gdańska, gdzie prowadził sklep. Później założył firmę zajmującą się importem towarów kolonialnych i wymianą walut. Przez pewien czas był dostawcą towarów kolonialnych dla niemieckiego dworu cesarskiego. Po I wojnie światowej członkowie rodziny musieli zrezygnować z paszportów hamburskich i otrzymali obywatelstwo Wolnego Miasta Gdańska.
Po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 roku działacze partii nazistowskiej rozpoczęli bojkot firmy Dieka. W konsekwencji został on zmuszony do zamknięcia przedsiębiorstwa. Rodzina straciła mieszkanie i musiała się przeprowadzić. Około 1936 roku Diek został zmuszony do wypisania córek z prywatnej szkoły. Młodsza córka przez pewien czas uczęszczała do polskiej szkoły. W 1938 roku złożył do francuskich władz kolonialnych wniosek o zgodę na emigrację do Kamerunu, jednak został on odrzucony. Po aneksji Gdańska przez państwo niemieckie członkowie rodziny stali się bezpaństwowcami. W maju 1943 roku Diek otrzymał pozwolenie na wyjazd do Kamerunu, lecz ostatecznie odmówił opuszczenia kraju. Zmarł w czerwcu 1943 roku po zawale serca, którego doznał w drodze z urzędu do domu. Według innych źródeł doznał udaru.
Działalność społeczna Diek pomagał innym afrykańskim imigrantom w Niemczech. Należał do Afrykańskiego Stowarzyszenia Opieki Społecznej, organizacji samopomocowej wspierającej społeczność i pomagającej w znalezieniu zatrudnienia.
W 1919 roku Diek i jego brat byli jednymi z sygnatariuszy kameruńskiej petycji Martina Dibobe. Petycja wzywała do przyznania równych praw Kameruńczykom, prawa do emigracji z kolonii i uzyskania obywatelstwa niemieckiego, desegregacji życia publicznego w Kamerunie, reprezentacji w niemieckim parlamencie, uznania legalności małżeństw mieszanych oraz poprawy systemu prawnego w kolonii. Nie doprowadziła jednak do postulowanej zmiany relacji między Kamerunem a Niemcami.
Życie prywatne W sierpniu 1897 roku poślubił Friederikę Schöning. Ich córka urodziła się w listopadzie 1895 roku. W celu zawarcia małżeństwa Diek uzyskał obywatelstwo Hamburga. Później małżeństwo zakończyło się rozwodem. W 1919 roku poślubił Emilie Wiedelinski. Jej matka pochodziła ze wsi w Prusach Wschodnich. Diek i Wiedelinski mieli dwie córki, urodzone w 1916 i 1920 roku.
Przypisy
Bibliografia Aitken, Robbie; Rosenhaft, Eve: Black Germany: The Making and Unmaking of a Diaspora Community, 1884–1960. Cambridge University Press, 2013. Oguntoye, Katharina: Schwarze Wurzeln: Afro-deutsche Familiengeschichten von 1884 bis 1950. Orlanda, 2020. Lusane, Clarence: Hitler’s Black Victims. Routledge, 2003.
Kategoria:Niemcy pochodzenia kameruńskiego Kategoria:Niemieccy działacze społeczni Kategoria:Niemieccy kupcy Kategoria:Niemieccy szewcy Kategoria:Kupcy gdańscy (okres zaboru pruskiego) Kategoria:Ludzie urodzeni w Duali Kategoria:Ludzie związani z Hamburgiem Kategoria:Ludzie związani z Wolnym Miastem Gdańskiem Kategoria:Urodzeni w 1871 Kategoria:Zmarli w 1943