Krajobraz kulturowy Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut (ang. Hallstatt-Dachstein / Salzkammergut Cultural Landscape, niem. Kulturlandschaft Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut) – obszar krajobrazu kulturowego w Austrii, położony w regionie Salzkammergut. Obejmuje część Alp Wschodnich, w tym okolice miejscowości Hallstatt, fragmenty grupy górskiej Dachstein oraz tereny wokół jeziora Hallstätter See. W 1997 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako obiekt kulturowy spełniający kryteria III i IV.
Znaczenie obszaru jest związane przede wszystkim z wielotysiącletnią eksploatacją złóż soli, która wpłynęła na rozwój osadnictwa, gospodarki, komunikacji, gospodarki leśnej i krajobrazu regionu. Sól wydobywano w rejonie Hallstatt co najmniej od II tysiąclecia p.n.e., a miejscowość dała nazwę kulturze halsztackiej, rozwijającej się w Europie Środkowej we wczesnej epoce żelaza.
Położenie i granice
Obszar światowego dziedzictwa położony jest w środkowej Austrii, na pograniczu krajów związkowych Górna Austria, Styria i Salzburg. Obejmuje krajobraz alpejski z jeziorami, stromymi zboczami, dolinami, halami, kompleksami leśnymi i historycznymi osadami związanymi z wydobyciem i przetwarzaniem soli.
Centralnym elementem obszaru jest Hallstatt, położony na zachodnim brzegu Hallstätter See, pomiędzy jeziorem a stromymi stokami Dachsteinu. Do wpisu należą również tereny górskie, stanowiska archeologiczne, dawne obszary górnicze i krajobrazy użytkowane przez gospodarkę pasterską i leśną.
Po niewielkiej zmianie granic zatwierdzonej w 2024 roku powierzchnia obszaru wpisanego wynosi 28 637 ha, natomiast jego strefa buforowa obejmuje 19 863 ha. W dokumentacji UNESCO obiekt figuruje pod numerem 806bis.
Historia
Górnictwo solne
Najważniejszym czynnikiem wpływającym na rozwój regionu była obecność złóż soli kamiennej. Systematyczna produkcja soli w rejonie Hallstatt jest poświadczona od środkowej epoki brązu, pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Początkowo wykorzystywano naturalne źródła solanki, natomiast podziemna eksploatacja złóż rozwinęła się w późnej epoce brązu.
W VIII wieku p.n.e. wydobycie soli ponownie się rozwinęło. Znaleziska archeologiczne wskazują na funkcjonowanie społeczności o zróżnicowanej strukturze oraz rozległych kontaktach handlowych. Rozwój górnictwa solnego w Hallstatt przyczynił się do powstania jednego z najważniejszych pradziejowych ośrodków gospodarczych i kulturowych Europy Środkowej.
Eksploatacja soli była kontynuowana w okresie rzymskim, a następnie ponownie rozwinęła się w średniowieczu, zwłaszcza od XIV wieku. Produkcja soli wymagała znacznych ilości drewna, dlatego lasy otaczające ośrodki górnicze i warzelnie zostały objęte regulowaną gospodarką leśną.
Od XVI wieku lasy stanowiące zaplecze gospodarki solnej podlegały ścisłej kontroli władz habsburskich. Ograniczano sposób ich użytkowania, regulowano wyrąb oraz organizowano transport drewna przeznaczonego dla kopalń i warzelni.
Rozwój osadnictwa
Warunki naturalne miały istotny wpływ na układ przestrzenny miejscowości regionu. Hallstatt rozwinął się na wąskim pasie terenu pomiędzy jeziorem a stromymi zboczami górskimi, co doprowadziło do powstania zwartej, wielopoziomowej zabudowy.
W 1750 roku znaczna część Hallstatt została zniszczona przez pożar. Podczas odbudowy powstały budynki reprezentujące formy późnobarokowe, dostosowane do ograniczonej przestrzeni oraz ukształtowania terenu.
Na krajobraz osadniczy wpływały także kopalnie, warzelnie, drogi transportowe, urządzenia hydrotechniczne, leśne osady pracownicze oraz sezonowe gospodarstwa położone na halach górskich.
Charakterystyka krajobrazu kulturowego
Krajobraz Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut stanowi wynik długotrwałego oddziaływania człowieka na środowisko alpejskie. Jego zasadniczymi elementami są historyczne osadnictwo, górnictwo i przetwórstwo soli, gospodarka leśna, pasterstwo, transport oraz tradycyjne formy użytkowania terenów górskich.
Ważną częścią krajobrazu są hale i pastwiska wykorzystywane sezonowo do wypasu bydła i owiec. Przemieszczanie zwierząt pomiędzy gospodarstwami położonymi w dolinach a letnimi pastwiskami górskimi stanowiło istotny element gospodarki regionu.
Obszar obejmuje stanowiska archeologiczne związane z pradziejowym górnictwem, cmentarzyskami i osadnictwem. Zachowane w kopalniach warunki umożliwiły przetrwanie przedmiotów wykonanych z drewna, skóry i tkanin, które na innych stanowiskach archeologicznych ulegają zazwyczaj rozkładowi.
Krajobraz obejmuje również jeziora, masywy wapienne, formy krasowe, jaskinie, lodowce i lasy wysokogórskie. Elementy przyrodnicze nie stanowią odrębnego przedmiotu wpisu, lecz tworzą środowisko, w którym rozwijała się wielowiekowa działalność gospodarcza i osadnicza.
Wpis na listę światowego dziedzictwa
Obiekt został wpisany na listę światowego dziedzictwa podczas 21. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w 1997 roku. Wpisu dokonano na podstawie kryteriów kulturowych III i IV.
Zgodnie z kryterium III obszar stanowi wyjątkowe świadectwo tradycji kulturowej opartej na wydobyciu soli, rozwijającej się w alpejskim środowisku przez kilka tysięcy lat. Zabytki archeologiczne, historyczne kopalnie i struktura osadnicza dokumentują długotrwałą obecność człowieka oraz ciągłość gospodarki solnej.
W ramach kryterium IV krajobraz uznano za przykład zespołu osadniczego i gospodarczego ukształtowanego przez eksploatację zasobów naturalnych. Rozwój górnictwa wpłynął na architekturę, gospodarkę leśną, układ komunikacyjny i rozmieszczenie miejscowości.
W 2024 roku Komitet Światowego Dziedzictwa zatwierdził niewielką zmianę granic obiektu. Zmiana służyła dokładniejszemu określeniu obszaru wpisanego i jego strefy buforowej; po jej przyjęciu identyfikator obiektu zmieniono na 806bis.
Integralność i autentyczność
Według UNESCO integralność obszaru wynika z zachowania zasadniczych elementów związanych z górnictwem solnym, przetwarzaniem soli, gospodarką leśną, osadnictwem i sezonowym użytkowaniem terenów wysokogórskich. W granicach wpisu znajdują się najważniejsze składniki historycznego systemu gospodarczego regionu.
Autentyczność krajobrazu wiązana jest z zachowaniem historycznego układu przestrzennego miejscowości, tradycyjnych form zabudowy, dawnych terenów górniczych oraz ciągłości użytkowania części pastwisk i lasów. UNESCO zwraca jednocześnie uwagę na potrzebę kontrolowania nowych inwestycji i rozwoju infrastruktury turystycznej.
Znaczenie kulturowe i turystyczne
Od początku XIX wieku Salzkammergut stało się celem podróży przedstawicieli arystokracji, mieszczaństwa i środowisk artystycznych. Krajobraz Hallstatt i Dachsteinu był przedstawiany w malarstwie, literaturze i relacjach podróżniczych, zwłaszcza w okresie biedermeieru.
Z regionem byli związani m.in. pisarz Adalbert Stifter i dramaturg Franz Grillparzer. Ich twórczość oraz działalność innych artystów przyczyniły się do upowszechnienia wizerunku Salzkammergut jako krajobrazu alpejskiego o znaczeniu historycznym i kulturowym.
Rozwój zainteresowania regionem doprowadził do powstania hoteli, uzdrowisk i infrastruktury komunikacyjnej. Współcześnie Hallstatt, jeziora Salzkammergut i masyw Dachsteinu należą do najczęściej odwiedzanych obszarów turystycznych Austrii.
Ochrona i zarządzanie
Ochrona obszaru opiera się na austriackich przepisach dotyczących zabytków, krajobrazu, przyrody, lasów, wód, jaskiń oraz planowania przestrzennego. Poszczególne części obiektu podlegają również regulacjom krajów związkowych i gmin.
W działaniach ochronnych uczestniczą gminy, właściciele nieruchomości, kraje związkowe oraz austriacki Federalny Urząd Ochrony Zabytków. Zarządzanie obejmuje ochronę historycznej zabudowy, stanowisk archeologicznych, terenów górniczych, krajobrazu leśnego i tradycyjnych form użytkowania ziemi.
Finansowanie prac ochronnych pochodzi ze środków federalnych, krajów związkowych oraz jednostek samorządowych. Szczególne znaczenie mają działania Górnej Austrii, na której obszarze znajduje się zasadnicza część krajobrazu kulturowego.
Przypisy
Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Austrii Kategoria:Górna Austria Kategoria:Styria Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Austrii