Stanisław Szczęsny Tadeusz Skwirczyński, ps. „Skuba” (ur. 31 sierpnia 1894) – polski wojskowy, major Wojska Polskiego, oficer wywiadu wojskowego (Oddziału II Sztabu Głównego), a w okresie II wojny światowej szef wywiadu Polskiej Armii Ludowej (PAL).
Życiorys Młodość i służba w Legionach Polskich Urodził się w 1894 roku w rodzinie Mieczysława Skuby Skwirczyńskiego i Emilii Niedzielskiej. W okresie I wojny światowej związał się z polskim ruchem niepodległościowym i wstąpił do Legionów Polskich. Służył w stopniu frajtra (starszego szeregowego) z przydziałem do Stacji Zbornej Legionów Polskich Warszawa. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości brał udział w wojnie o niepodległość i kontynuował zawodową służbę w Wojsku Polskim, awansując ostatecznie do stopnia oficerskiego.
Służba międzywojenna i wywiad W okresie międzywojennym służył jako oficer w Oddziale II Sztabu Głównego, zajmującym się wywiadem i kontrwywiadem wojskowym. W czerwcu 1920 r., w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, podczas organizowania w Brześciu Litewskim Specjalnego Oddziału Rosyjskiego współpracującego z Borisem Sawinkowem, por. Stanisław Skwirczyński, do czasu objęcia funkcji przez kpt. Juliusza Ulrycha, pełnił obowiązki przedstawiciela Ekspozytury Ministerstwa Spraw Wojskowych, nadzorującej ze strony polskiej organizację rosyjskich jednostek walczących przeciw bolszewikom. Awansował do stopnia majora. Przed wybuchem wojny został dyscyplinarnie zwolniony z wojska.
Działalność konspiracyjna (1939–1945) Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej powrócił do działalności wywiadowczej w podziemiu. Początkowo związał się z niezależną organizacją wywiadowczą „Muszkieterzy”, kierowaną przez Stefana Witkowskiego, która prowadziła głęboki wywiad na terenach okupowanych oraz na froncie wschodnim.
W późniejszym okresie wojny przeszedł do Polskej Armii Ludowej (PAL) – konspiracyjnej organizacji zbrojnej. Ze względu na swoje wysokie kwalifikacje zawodowe i przedwojenne doświadczenie w Sztabie Głównym, major Skwirczyński został mianowany szefem Oddziału II (Wywiadu i Kontrwywiadu) Sztabu Głównego PAL. Funkcję tę sprawował pod pseudonimem „Skuba”. Kierowany przez niego pion wywiadowczy zajmował się m.in. rozpracowywaniem niemieckiego aparatu bezpieczeństwa oraz monitorowaniem innych grup konspiracyjnych.
Z racji swojej specyficznej przeszłości w Oddziale II oraz działalności na styku różnych organizacji podziemnych (Muszkieterzy, PAL), Skwirczyński znajdował się pod obserwacją kontrwywiadu Armii Krajowej (Meldunek 992/BO.11 z lipca 1944 roku).
Okres powojenny Po wkroczeniu Armii Czerwonej i ustanowieniu władzy komunistycznej w Polsce, jego przeszłość wywiadowcza stała się obiektem zainteresowania organów bezpieczeństwa. Informacje na temat jego działalności w Sztabie PAL pojawiają się m.in. w protokołach przesłuchań komendanta głównego PAL, Henryka Boruckiego (ps. „Czarny”), prowadzonych przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w 1949 roku.
Był stryjem alpinisty Andrzeja Skwirczyńskiego.
Zbieżność nazwisk Major Stanisław Szczęsny Tadeusz Skwirczyński jest często mylony w literaturze popularnonaukowej i spisach wojskowych z podporucznikiem Stanisławem Janem Skwirczyńskim, ur. 16.5.1898 w Sokalu kuzynem drugiego stopnia po mieczu i również stryjecznym wnukiem powstańca styczniowego Teodora de Skuba Skwirczyńskiego.
Bibliografia Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 124, 154, 789 (Wpis: Stanisław Skwirczyński, Oddział II Sztabu Generalnego). Andrzej Gąsiorowski, Związek Jaszczurczy i Polskie Siły Zbrojne. Wywiad i struktury, [w:] I Kongres Historyków Konspiracji Niepodległościowej, Toruń: Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, 1993. Andrzej Krzysztof Kunert, Ilustrowany przewodnik po Polsce Podziemnej 1939–1945, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
Archiwalia Wojskowe Biuro Historyczne (WBH) – Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Akta Legionów Polskich, sygn. I_120_1_365.pdf (Spis żołnierzy: Stanisław Skwirczyński, frajter, Stacja Zborna L.P. Warszawa). Wojskowe Biuro Historyczne (WBH) – Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Kartoteka Personalno-Odznaczeniowa, sygn. Ap 1912 (Akta personalne mjr. Stanisława Skwirczyńskiego). Archiwum Akt Nowych (AAN), zespół: Komenda Główna Armii Krajowej, sygn. 203/III-108, k. 23 (Meldunek kontrwywiadu AK nr 992/BO.11 z dnia 17 lipca 1944 r. dotyczący mjr. Stanisława Skwirczyńskiego). Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (AIPN), sygn. IPN BU 0330/246, t. 4 (Protokoły przesłuchań Henryka Boruckiego dotyczące struktury wywiadu Polskiej Armii Ludowej). Wojskowe Biuro Historyczne (WBH) – Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Dok. nr 4/Uch. z 4.07.1920 r., CAW, I.300.7.58.
Przypisy
Zobacz też Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Muszkieterzy Polska Armia Ludowa
Kategoria:Uczestnicy I wojny światowej (Austro-Węgry) Kategoria:Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918 (Austro-Węgry) Kategoria:Oficerowie wywiadu i kontrwywiadu II Rzeczypospolitej Kategoria:Członkowie organizacji Muszkieterów Kategoria:Żołnierze Polskiej Armii Ludowej Kategoria:Urodzeni w 1894