Ołtarz Mariacki w Hallstatt (niem. Hallstätter Marienaltar) – późnogotycki, dwuskrzydłowy ołtarz szafiasty znajdujący się w południowym prezbiterium kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Hallstatt, w Górnej Austrii. Powstał około 1510–1520 w warsztacie Lienharta Astla i jest jedynym znanym dziełem opatrzonym jego nazwiskiem.
Ołtarz jest pentaptykiem wyposażonym w dwie pary ruchomych skrzydeł, umożliwiających prezentowanie trzech układów zależnych od okresu roku liturgicznego. Łączy pełnoplastyczną rzeźbę, płaskorzeźby, malarstwo tablicowe, polichromię i złocenia. Jest zaliczany do najważniejszych zachowanych późnogotyckich ołtarzy snycerskich Górnej Austrii.
Powstanie i autorstwo Ołtarz wykonano dla nowego, dwunawowego i dwuprzęsłowego kościoła parafialnego w Hallstatt, którego późnogotycką przebudowę ukończono w 1505 roku. Nastawę ustawiono w południowej części podwójnego prezbiterium, tradycyjnie związanej z pracownikami miejscowej kopalni i administracji salinarnej.
Prace nad ołtarzem rozpoczęto prawdopodobnie około 1510 roku, a zakończono około 1520 roku. Dzieło wiąże się z warsztatem działającego najprawdopodobniej w Gmunden snycerza i polichromisty Lienharta Astla. W reliefie przedstawiającym obrzezanie Jezusa zachował się fragment podpisu artysty „…nhart Astl”. Podczas konserwacji przeprowadzonej w 1985 roku napis poddano badaniom w podczerwieni, na podstawie których odczytano imię jako Leonhard lub Lienhart.
Ołtarz stanowi podstawowe dzieło wykorzystywane przy określaniu cech warsztatu Astla. Z jego pracownią łączone są także ołtarze i rzeźby znajdujące się m.in. w Gampern, Gröbming, Pürgg i Alt-Rottenmann.
Konstrukcja Nastawa składa się z predelli, głównej szafy ołtarzowej, dwóch par ruchomych skrzydeł oraz ażurowego zwieńczenia. Zastosowanie podwójnych skrzydeł pozwala na prezentowanie trzech odmiennych układów: codziennego, niedzielnego i świątecznego.
W stanie zamkniętym widoczne są cztery malowane tablice umieszczone na zewnętrznych powierzchniach skrzydeł. Po otwarciu skrzydeł zewnętrznych ukazują się kolejne obrazy i cztery reliefy. W pełni otwartym układzie świątecznym widoczna jest główna szafa z figurami Marii i świętych oraz cztery płaskorzeźbione sceny umieszczone na skrzydłach wewnętrznych. Malowana dekoracja znajduje się również na odwrociu nastawy.
Układ świąteczny W centralnej szafie ołtarza znajduje się pełnoplastyczna grupa rzeźbiarska. Pośrodku przedstawiono Marię z Dzieciątkiem, stojącą na półksiężycu. Po jej lewej stronie umieszczono św. Katarzynę Aleksandryjską, natomiast po prawej św. Barbarę – patronkę górników i osób związanych z wydobyciem soli.
Postacie ustawiono pod rozbudowanymi, złoconymi baldachimami architektonicznymi. Maria została ukazana jako młoda kobieta o spokojnej, naturalistycznie opracowanej twarzy. W prawej ręce trzyma berło, natomiast na lewej podtrzymuje Dzieciątko. Towarzyszące jej święte rozpoznawalne są dzięki swoim atrybutom: mieczowi lub kołu św. Katarzyny oraz wieży św. Barbary.
Na wewnętrznych skrzydłach znajdują się cztery reliefy ze scenami z życia Jezusa i Marii. Jednym z nich jest obrzezanie Jezusa, w którego kompozycji umieszczono podpis Astla. Pozostałe przedstawienia należą do cyklu maryjno-chrystologicznego, kontynuowanego na skrzydłach malowanych.
Ażurowe zwieńczenie wypełniają smukłe pinakle, łuki w kształcie oślego grzbietu i dekoracja maswerkowa. Pomiędzy elementami architektonicznymi umieszczono mniejsze figury świętych. Kompozycja zwieńczenia podkreśla wertykalny charakter całej nastawy.
Układy ze skrzydłami zamkniętymi Po częściowym zamknięciu ołtarza widoczne są płaskorzeźbione oraz malowane sceny z życia Jezusa i Marii. Przedstawienia tworzą rozbudowany cykl narracyjny przeznaczony do oglądania w niedziele i okresy liturgiczne, gdy główna szafa pozostawała zasłonięta.
W całkowicie zamkniętym układzie codziennym prezentowane są cztery malowane tablice. Wśród zachowanych przedstawień znajdują się m.in. pożegnanie Jezusa z Marią oraz sceny odnoszące się do męki, śmierci i uwielbienia Chrystusa. Obrazy charakteryzują się rozbudowanym tłem architektonicznym i pejzażowym oraz szczegółowo przedstawionymi szatami i przedmiotami codziennego użytku.
Program ikonograficzny ołtarza koncentruje się na roli Marii w historii zbawienia. Kolejne układy prowadzą od malowanych scen narracyjnych do centralnego przedstawienia Marii z Dzieciątkiem i towarzyszących jej świętych.
Styl Ołtarz reprezentuje późnogotycką sztukę obszaru naddunajskiego i alpejskiego początku XVI wieku. Jego rzeźby cechuje połączenie dekoracyjnie opracowanych szat z naturalistycznym sposobem przedstawiania twarzy i gestów. Figury nie mają wyraźnie wyidealizowanych, hieratycznych rysów, lecz zostały ukazane jako postacie o zindywidualizowanych cechach.
Reliefy odznaczają się narracyjnością i znacznym zagęszczeniem postaci. Artysta różnicował głębokość rzeźbienia, zestawiając niemal pełnoplastyczne figury pierwszego planu z płytko opracowanym tłem. Malowane tablice, rzeźby i elementy architektoniczne tworzą jednolity program, mimo że przy wykonaniu dzieła uczestniczyło prawdopodobnie kilku członków warsztatu Astla.
Dzieje ołtarza i konserwacja Pod koniec XVIII wieku ołtarz uznano za przestarzały i znajdujący się w złym stanie technicznym. W 1799 roku przedstawiciele parafii zwrócili się do władz z prośbą o zezwolenie na jego usunięcie i zastąpienie nową nastawą barokową. Plan nie został zrealizowany z powodu braku środków na demontaż i budowę nowego ołtarza.
Dzieło było następnie wielokrotnie poddawane zabiegom konserwatorskim. Podczas restauracji w 1985 roku przeprowadzono badania technologiczne i analizę zachowanej inskrypcji, które pozwoliły dokładniej związać nastawę z Lienhartem Astlem.
Ołtarza Mariackiego nie należy utożsamiać ze starszym, mniejszym ołtarzem górniczym z około 1450 roku, znajdującym się w północnej części kościoła. To z tego drugiego ołtarza skradziono w 1987 roku cztery malowane tablice, odzyskane we Włoszech w 2016 roku i ponownie umieszczone w świątyni w 2018 roku.
Przypisy
Kategoria:Hallstatt Kategoria:Ołtarze Kategoria:Sztuka gotyku Kategoria:Rzeźba gotyku Kategoria:Chrześcijaństwo w Austrii