alt=|mały|Francuska karykatura polityczna z 1898 roku przedstawiająca Wielką Brytanię, Francję, Rosję, Niemcy i Japonię dzielące Chiny W XIX i XX wieku obce mocarstwa prowadziły w Chinach politykę imperialistyczną, narzucając nierównoprawne traktaty, otwierając porty traktatowe oraz tworząc zagraniczne koncesje i terytoria dzierżawione. Proces ten rozpoczął się od traktatu nankińskiego z 1842 roku, zawartego po klęsce dynastii Qing w I wojnie opiumowej z Wielką Brytanią. Różne mocarstwa, w tym Wielka Brytania, Francja, Stany Zjednoczone, Rosja, Niemcy i Japonia, zmusiły wówczas Chiny do zrzeczenia się suwerenności, a w zamian uzyskały terytorialne, gospodarcze i prawne przywileje. Chińscy historycy powszechnie zaliczają podporządkowanie Chin obcym mocarstwom do „stulecia upokorzeń”.

W portach objętych traktatami obce mocarstwa kontrolowały enklawy zwane koncesjami, a także dzierżawiły terytoria, które funkcjonowały jako de facto kolonie. Cudzoziemcy przebywający na tych obszarach uzyskali eksterytorialność, co wyłączało ich spod chińskiej jurysdykcji na rzecz własnych sądów konsularnych. Mocarstwa utrzymywały ponadto własne siły policyjne, garnizony wojskowe i niezależne systemy podatkowe. Wyścig o Chiny pod koniec XIX wieku gwałtownie przyspieszył ten proces, ponieważ główne mocarstwa ustanawiały własne strefy wpływów na terenie całego kraju. Tendencję tę tylko częściowo powstrzymała amerykańska polityka otwartych drzwi.

Obecność obcych mocarstw przyniosła poważne zmiany w chińskiej gospodarce i społeczeństwie. Główne porty traktatowe, zwłaszcza w i Tiencinie, stały się ośrodkami industrializacji, zachodniej edukacji i handlu międzynarodowego. Dzięki temu w regionie rozwijały się zachodnie metody produkcji, systemy bankowe i zwyczaje kulturowe. Jednocześnie utrata suwerenności narodowej oraz nierówności społeczne i prawne między cudzoziemcami a Chińczykami wywołały chiński opór wobec obcego imperializmu, czego skutkiem były takie wydarzenia jak powstanie bokserów i ruch 4 Maja.

System nierównoprawnych traktatów zaczął powoli zanikać po ustanowieniu Republiki Chińskiej. Podczas wojny chińsko-japońskiej i II wojny światowej w latach 40. XX wieku większość obcych mocarstw zrzekła się praw eksterytorialnych i koncesji. Po zwycięstwie w chińskiej wojnie domowej Komunistyczna Partia Chin zniosła pozostałe koncesje, jednak ostatnie ślady zagranicznego imperializmu zachowały się do przekazania Hongkongu w 1997 roku i Makau w 1999 roku. Dziedzictwo tego okresu w dużym stopniu ukształtowało Chiny i widać je dziś w ich polityce zagranicznej, tożsamości narodowej oraz gospodarce.

Terminologia Traktaty nierównoprawne Określenie „nierównoprawne traktaty” odnosi się do serii jednostronnych porozumień narzuconych Chinom przez obce mocarstwa w XIX i na początku XX wieku. Były one zwykle podpisywane po chińskiej kapitulacji w następstwie porażek militarnych lub gróźb. Warunki tych porozumień nakładały obowiązki niemal wyłącznie na Chiny i obejmowały między innymi cesję terytoriów, wypłatę reparacji, otwarcie portów traktatowych, zrzeczenie się prawa do kontroli ceł i importu oraz przyznanie eksterytorialności cudzoziemcom. Za najwcześniejszy „nierównoprawny traktat” uznaje się negocjacje dotyczące konwencji z Chuenpi z 1841 roku, prowadzone podczas I wojny opiumowej, a następnie traktat nankiński z 1842 roku. Ponieważ wszystkie nierównoprawne traktaty gwarantowały obcym mocarstwom klauzulę największego uprzywilejowania, każda dodatkowa korzyść, jaką w Chinach uzyskało jedno z nich, była automatycznie rozszerzana na pozostałe, zapewniając im takie same przywileje.

Termin ten upowszechnił w latach 20. XX wieku Sun Jat-sen, określając nim traktaty podpisywane w „stuleciu traktatowym”. Wraz z rozwojem i antyimperializmu zarówno Kuomintang (KMT), jak i Komunistyczna Partia Chin (KPCh) posługiwały się tym pojęciem, by opisać utratę chińskiej suwerenności, która rozpoczęła się w latach 40. XIX wieku. Oceniając użycie tego terminu w dyskursie retorycznym od początku XX wieku, amerykański historyk Dong Wang zauważa, że „choć to określenie od dawna jest powszechnie stosowane, nie ma jasnego i jednoznacznego znaczenia”, a także że „nie ma zgody co do rzeczywistej liczby traktatów podpisanych między Chinami a obcymi państwami, które należy uznać za nierównoprawne”. Jednak w chińskiej historiografii określenie to odnosi się zazwyczaj do licznych przypadków, w których Chiny zostały faktycznie zmuszone do wypłaty ogromnych reparacji finansowych, otwarcia portów dla handlu, cesji lub wydzierżawienia terytoriów oraz poczynienia różnych innych ustępstw w zakresie suwerenności na rzecz obcych stref wpływów, po groźbach użycia siły wojskowej. Chińsko-amerykański sinolog stwierdza, że Chińczycy uznawali podpisane z obcymi mocarstwami traktaty za nierównoprawne, „ponieważ nie były one negocjowane przez państwa traktujące się jak równe sobie, lecz zostały narzucone Chinom po wojnie, a także dlatego, że naruszały suwerenne prawa Chin (...), redukując je do statusu półkolonii”.

Porty traktatowe alt=|mały|Mapa chińskich portów traktatowych w XIX i na początku XX wieku Porty traktatowe były wyznaczonymi chińskimi miastami, które na mocy nierównoprawnych traktatów zostały otwarte dla zagranicznego handlu i osadnictwa.

Koncesje i terytoria dzierżawione Koncesje były enklawami w chińskich miastach, które zostały wydzierżawione obcym mocarstwom, były przez nie zarządzane i zajmowane. Cudzoziemcy uzyskali w nich prawo do swobodnego osiedlania się, handlu, podróżowania i prowadzenia działalności misyjnej. Niektóre z tych terytoriów zostały bezpośrednio wydzierżawione przez obce mocarstwa, co faktycznie wyłączyło je spod kontroli lokalnych władz i uczyniło z nich de facto kolonie. Inwentarz wszystkich koncesji wraz z badaniem ich statusu, sporządzony w 1937 roku przez W. C. Johnstone’a, pokazuje, że oprócz dwóch osiedli międzynarodowych w Szanghaju i Xiamen istniały łącznie 23 zagraniczne koncesje należące do 8 państw w 10 chińskich miastach. Poza tymi 23 formalnie utworzonymi koncesjami Wielka Brytania, Japonia i Stany Zjednoczone otrzymały prawa do utworzenia koncesji w kilku dodatkowych portach traktatowych, jednak z tych praw nigdy nie skorzystano.

Ponadto część terytoriów była administrowana w pełni jako kolonie, a ich suwerenność została bezterminowo przekazana obcemu mocarstwu. Należały do nich Makau portugalskie oraz wyspy Hongkong i Koulun w brytyjskim Hongkongu.

Historia 1839–1894: pierwsze traktaty nierównoprawne

Na początku XIX wieku dynastia Qing wychodziła ze złotego wieku, mając liczną ludność i rozległe terytorium. W ramach systemu kantońskiego europejskie mocarstwa mogły prowadzić handel z Chinami wyłącznie w Kantonie (Guangzhou). Jednak postęp w transporcie i komunikacji, w tym parowce i koleje, a także nasilona rywalizacja między głównymi mocarstwami zaczęły popychać je do ekspansji w Chinach.

I wojna opiumowa

alt=|mały|Obraz przedstawiający drugą bitwę pod Chuenpi podczas I wojny opiumowej W 1842 roku Chiny zostały pokonane przez Wielką Brytanię w I wojnie opiumowej i podpisały swój pierwszy nierównoprawny traktat, traktat nankiński. Na jego mocy wyspa Hongkong została przekazana Wielkiej Brytanii bezterminowo, a także utworzono pierwsze pięć portów traktatowych, choć w traktacie nie wspomniano o tworzeniu w tych portach odrębnych dzielnic mieszkalnych dla cudzoziemców, w których mogliby oni sprawować samorząd.

Początkowo cesarz Daoguang wciąż miał nadzieję utrzymać system kantoński. Traktat z Bogue z 1843 roku dodał prawa eksterytorialne, które wyłączały brytyjskich obywateli spod chińskiego prawa w portach traktatowych. Chiński komisarz, który negocjował ten traktat, donosił cesarzowi, że porty traktatowe będą ściśle ograniczone, i stwierdzał, że „należy wyznaczyć granice obszaru, którego cudzoziemcom nie wolno przekraczać” (yiding jiezhi, buxu yuyue), choć to ograniczenie nie zostało jasno wyrażone w angielskiej wersji językowej. W latach 40. i 50. XIX wieku zakres eksterytorialności nadal się rozszerzał.

W 1843 roku kapitan przybył do Szanghaju jako pierwszy brytyjski konsul. Lokalny zarządca obwodu Gong Muiju starał się ograniczyć kontakty między Chińczykami a cudzoziemcami po dwóch gwałtownych incydentach, do których między nimi doszło. Z tego powodu Balfour początkowo nie mógł nawet znaleźć budynku na siedzibę konsulatu. Ostatecznie wybrał miejsce na północ od Yangjing Creek i poprosił Gonga o wyznaczenie obszaru pod jego siedzibę. W 1845 roku Gong i Balfour zawarli porozumienie znane jako Regulamin Gruntów (shanghai zudi zhangcheng), które stworzyło instytucjonalne podstawy brytyjskiej koncesji w Szanghaju.

Pojawienie się Francji i Stanów Zjednoczonych alt=\|mały|Portret francuskiego ministra Marie Melchiora Josepha Théodose’a de Lagrené W 1844 roku kolejne negocjacje ze Stanami Zjednoczonymi, zakończone traktatem z Wangxia, oraz z Francją, zakończone traktatem z Whampoa, przyniosły obu państwom dalsze ustępstwa na warunkach takich samych jak te przyznane Brytyjczykom.

Przywileje, jakie Francja uzyskała na mocy traktatu z Whampoa, umożliwiły jej ustanowienie religijnego protektoratu nad katolikami w Chinach. Francuski minister widział w negocjacjach nad traktatem, oprócz korzyści gospodarczych, okazję do podniesienia prestiżu Francji i Kościoła katolickiego dzięki polityce religijnej. Traktat usankcjonował przywileje francuskich katolików, w tym możliwość prowadzenia i zakładania instytucji religijnych w portach traktatowych, zniesienie kar za praktykowanie katolicyzmu na terenie całych Chin oraz zasadę, że misjonarze wykryci przez chińskie władze poza portami traktatowymi mają być eskortowani do francuskiego konsulatu. W 1846 roku de Lagrené wynegocjował z cesarzem Daoguangiem edykt, który potwierdzał swobodę praktykowania religii katolickiej, nakazywał karanie chińskich urzędników prześladujących katolików i zwracał miejscowym katolikom cały majątek kościelny skonfiskowany od czasu zakazu chrześcijaństwa wydanego przez cesarza Kangxi na początku XVIII wieku. W rezultacie w następnych dziesięcioleciach urzędnicy zajmujący się sprawami katolików w Chinach musieli negocjować z francuskimi urzędnikami i uwzględniać zarówno prawo krajowe, jak i prawo traktatowe.

II wojna opiumowa

alt=|mały|Ruiny kompleksu Yuanmingyuan po jego złupieniu przez siły angielsko-francuskie podczas II wojny opiumowej Klęska Chin w II wojnie opiumowej (1856–1860) doprowadziła do dalszych ustępstw. Po tej porażce traktat tiencinski z 1858 roku i konwencja pekińska z 1860 roku zobowiązały Chiny do zalegalizowania opium, zezwolenia chrześcijańskim misjonarzom na podróżowanie i nabywanie nieruchomości w głębi kraju, wypłaty reparacji rządom obcych państw oraz otwarcia dodatkowych portów i rzeki Jangcy dla handlu zagranicznego. Traktaty te pozwoliły też Wielkiej Brytanii i Francji ustanowić konsulaty w Pekinie.