Nowa Wieś Wielka (województwo kujawsko-pomorskie)

thumb|240px|Urząd Gminy Nowa Wieś Wielka thumb|240px|Skwer z herbem gminy i różą odległości thumb|240px|DK nr 25 w Nowej Wsi Wielkiej thumb|240px|Magistrala węglowa w Nowej Wsi Wielkiej thumb|240px|Nowa Wieś Wielka (stacja kolejowa) thumb|240px|Zespół Baz Paliw nr 2 OLPP Nowa Wieś Wielka thumb|240px|Arriva RP Sp. z o.o. (dział techniczny) w Nowej Wsi Wielkiej thumb|240px|Kwatera martyrologiczna na cmentarzu parafialnym Nowa Wieś Wielka – wieś gminna w Polsce, która ma charakter miejscowości podmiejskiej, położonej w zasięgu oddziaływania aglomeracji Bydgoszczy oraz Inowrocławia. Położona jest na Kujawach w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim. Siedziba gminy Nowa Wieś Wielka.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Położenie Nowa Wieś Wielka jest wsią usytuowaną na południe (16 km) od Bydgoszczy przy drodze krajowej nr 25 Bydgoszcz-Inowrocław. Od zachodu połączona jest ze wsią Dziemionna w której to powstało osiedle domków jednorodzinnych i poprzez łąki z Januszkowem, od północy poprzez las z Dobromierzem, a od południa z Tarkowem Dolnym i Nową Wioską. Od wschodu, a także fragmentarycznie od północy i południa wieś otacza Puszcza Bydgoska.

Pod względem fizyczno-geograficznym Nowa Wieś Wielka leży w obrębie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w mezoregionie Kotlina ToruńskaŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996.

Charakterystyka Nowa Wieś Wielka jest wsią gminną, położoną w południowej części gminy Nowa Wieś Wielka.

Łącznie w sołectwie Nowa Wieś Wielka jest 81 ha gruntów ornych (wyłącznie V i VI klasy bonitacyjnej), 9 ha łąk, 7 ha pastwisk oraz 28 ha lasówOpracowanie ekofizjograficzne dla terenu gminy Nowa Wieś Wielka.

Miejscowość dysponuje Zespołem Szkół (szkoła podstawowa im. Marii Konopnickiej, gimnazjum im. Jana Kochanowskiego), przedszkolem, Urzędem Gminy, Gminną Przychodnią Zdrowia, Gminnym Ośrodkiem Pomocy Społecznej, Gminnym Ośrodkiem Kultury oraz biblioteką, KSRG OSP, pocztą, sklepami oraz przedsiębiorstwami, m.in. NIJWA Sp. o.o. Volvo Trucks, Renault Trucks, Volvo Bus, Metalbark Sp. z o.o. Sp. k., Wijmar Sp. z o. o. Sp. K., Tribo Sp. z o.o. czy Arriva RP Sp. z o.o. (dział techniczny). We wschodniej części miejscowości ma swoją siedzibę Zespół Baz Paliw nr 2 – jedna z największych tego typu baz w Polsce (PERN S.A.).

Komunikacja Przez miejscowość przebiegają szlaki komunikacyjne łączące Bydgoszcz z Inowrocławiem: droga krajowa nr 25, oraz linia kolejowa nr 131 (magistrala węglowa). W rejonie firmy PERN S.A.. od linii nr 131 odgałęzia się linia kolejowa nr 201 tzw. kolejowa obwodnica Bydgoszczy, która prowadzi na północ przez Emilianowo, Żółwin do stacji Bydgoszcz Wschód. Z Nowej Wsi Wielkiej można (przez Puszczę Bydgoską) asfaltową drogą dojechać do Solca Kujawskiego.

Do Nowej Wsi Wielkiej z centrum Bydgoszczy kursuje również autobus podmiejski (linia nr 99). Na pobliskie Jezioro Jezuickie zlokalizowane w Puszczy Bydgoskiej (z Nowej Wsi Wielkiej) dojechać można nowo wybudowaną ścieżką rowerową.

Obszary chronione Miejscowość otoczona jest obszarami cennymi przyrodniczo: Puszczą Bydgoską z Obszarem Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej oraz łąkami nadnoteckimi, chronionymi w OCK „Łąki Nadnoteckie”. Na południe od wsi znajduje się rezerwat przyrody „Tarkowo” ze stanowiskiem wiśni karłowatejhttps://web.archive.org/web/20141012100244/http://www.nowawieswielka.pl/51-gmina_nowa_wies_wielka_krajobraz_i_przyroda_gminy.html dostęp 20-09-2014.

Szlaki turystyczne Przez miejscowość przebiegają szlaki turystyczne: pieszy szlak turystyczny „Wolnościowy” z Bydgoszczy przez Puszczę Bydgoską, jezioro Jezuickie do Nowej Wsi Wielkiej. pieszy szlak turystyczny z Nowej Wsi Wielkiej do Chrośnej pieszy szlaku turystyczny dł. 16,9 km im. błogosławionego Czesława Jóźwiaka, prowadzący z Brzozy (początek przy kościele NMP Królowej Polski, przez dawną wieś Łażyn (miejsce urodzenia w 1919 roku bł. Czesława Jóźwiaka) do Nowej Wsi Wielkiej (koniec przy kościele Niepokalanego Poczęcia NMP).

Zabytki W Nowej Wsi Wielkiej znajduje się kilkanaście obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków oraz jeden w rejestrze zabytków województwa kujawsko-pomorskiego – kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP (nr rej. A/828 z 8 stycznia 1997). W rejestrze gminnym znajdują się m.in. dworzec kolejowy, tartak oraz domy mieszkalne (ul. Bydgoska 4, 7, 46, 48, ul. Polna 34, 38, 51, ul. Wiaduktowa 21, ul. Kolejowa 2, Aleje Pokoju 3)Gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowa Wieś Wielka na lata 2011–2015. Na terenie wsi zlokalizowany był nieczynny cmentarz ewangelicki.

Nazwą Nowa Wieś określa się również leśnictwo, które wchodzi w skład Nadleśnictwa Solec Kujawski. Jego powierzchnia wynosi 472 ha z czego 413 ha to powierzchnia leśna, a 59 ha stanowi powierzchnię nieleśną. Około 10 ha stanowią lasy prywatne.

Historia Prehistoria Historia osadnictwa w rejonie Nowej Wsi Wielkiej sięga czasu kształtowania się Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej pomiędzy 13 a 8 tysiącami lat przed naszą erą, gdy wraz z ociepleniem klimatu następowało powolne wkraczanie lasów iglastych i wypieranie tundry. Na terenie gminy odkryto liczne świadectwa wczesnego osadnictwa z okresów schyłkowego paleolitu i neolitu. M.in. w Januszkowie odkryto osadę kultury komornickiej (7-6 tys. lat p.n.e.), a w Tarkowie osiedla kultury pucharów lejkowatych datowaną około 2600 lat p.n.e.https://web.archive.org/web/20141012103429/http://www.nowawieswielka.pl/53-gmina_nowa_wies_wielka_historia_gminy.html dostęp 20-09-2014

Okres staropolski Pierwsza wzmianka o miejscowości Nowa Wieś, będącej własnością książąt kujawskich (później królów polskich) znajduje się w rejestrze poradlnegoRejestr poradlnego z terenu Kujaw z 1489 r. wymienia trzy miejscowości znajdujące się obecnie w gminie Nowa Wieś Wielka: Tarkowo, Brzozę i Nową Wieś Wielką z Kujaw z 1489 roku. W XVI wieku wieś należała do parafii rzymskokatolickiejparafia pęchowska w XVI wieku obejmowała Pęchowo, Nową Wieś Wielką, Będzitowo, Dąbrówkę Kuj., Dobrogościce, Gniewkowiec, Krążkowo, Lisewo Kościelne, Mamlicz, Mochle, Pałczyn, Rzucewko, Rucewo, Tarkowo, Krężoły, Tupadły, Połętowo w PęchowieGuldon Zenon: Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI wieku. Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Rocznik 69. Zeszyt 2. Toruń 1964. W 1583 r. miała 1 łan powierzchni i 1 zagrodnikahttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/207 dostęp 18-11-2014. W okresie przedrozbiorowym Nowa Wieś wraz z kompleksem Puszczy Bydgoskiej wchodziła w skład domeny monarszej należącej do starostwa bydgoskiegoŻmidziński Franciszek: Przemiany w gospodarce wiejskiej starostwa bydgoskiego w latach 1661-1772. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C. Nr 13. Prace Komisji Historii IX. Warszawa-Poznań 1973. Brak jej w lustracji starostwa z 1661 roku, co mogło być skutkiem jej wyludnienia jeszcze przed potopem szwedzkim lub też zniszczeń wojennych. Wieś odnotowano ponownie w 1681 roku. Mieszkali tu rolnicy oraz smolarze, którzy trudnili się wyrobem produktów drzewnych (smoła drzewna, potaż).

Przed wojną północną mieszkało w Nowej Wsi 5 rodzin chłopskich oraz istniał folwark, będący własnością starostwa bydgoskiego. W czasie wojny północnej folwark został całkowicie zniszczony. Część ludności wiejskiej pod wpływem ciężarów spowodowanych wojną ratowała się ucieczką, bądź też pozostała na miejscu, ale była tak zrujnowana, że nie mogła płacić podatków. W 1717 roku zapisano, że w Nowejwsi: „był folwark, gościniec i owczarz; teraz wszystko spustoszone”. Odbudowa gospodarcza wsi następowała od ok. 1720 roku. W 1731 r. wieś otrzymał w kontrakcie czynszowym typu olęderskiego Piotr Benegroch, który oprócz opłat czynszu, obowiązany był utrzymywać karczmę dworskąGuldon Romana, Guldon Zenon: Inwentarz wójtostwa bydgoskiego z 1744 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C. Nr 10. Prace Komisji Historii VII. Bydgoszcz 1970. W 1744 roku wieś na 50 lat otrzymał w dzierżawę Paweł Kieyna. Kontrakt określał powinności podatkowe na rzecz wójta bydgoskiegoKabaciński Ryszard: Inwentarze starostwa i wójtostwa bydgoskiego z lat 1753-1766 roku. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Źródła do dziejów Bydgoszczy. Nr 9. Warszawa-Poznań 1977. Pola uprawne liczyły 2 włóki. Wedle inwentarza z 1753 i 1766 roku we wsi znajdowała się karczma, w której szynkowano piwo bydgoskie oraz gorzałkę. Inwentarz wójtostwa z 1753 r. zawiera szczegółowy opis karczmy „nowowiejskiej”. Piętrowy budynek posiadał konstrukcję szachulcową, a pokryty był dranicami. Obok wzniesiono stajnię dla koni. Do karczmy należało 4 morgi ziemi uprawnej oraz łąka nad Notecią.

W 1748 roku wójt bydgoski nadał osadnikom olęderskim Jerzemu i Matysowi Penknerom kontrakt na założenie wsi Nowa Wieś Mała, położonej na południe od Nowej Wsi, „przy granicy tarkowskiej”. Prawdopodobnie dla odróżnienia obecna nazwa Nowej Wsi to Nowa Wieś Wielka. W tym brzmieniu (niem. Gr. Neudorf) występuje ona na mapie topograficznej Friedricha von Schröttera (1798-1802).

Okres zaboru W okresie rozbiorów miejscowość dostała się pod zwierzchność pruską, a od początku XIX wieku nastąpił napływ kolonizatorów niemieckich pochodzących z centralnych Prus. Spis miejscowości rejencji bydgoskiej z 1833 r. podaje, że we wsi Nowawieś Wielka (niem. Gross Neudorf) mieszkało 103 osób (91 ewangelików, 10 katolików, 2 Żydów) w 12 domachVerzeichniss aller Ortschaften des Bromberger Regierungs-Bezirks mit einer geographisch-statistischen Uebersicht. Bromberg 1833. W pobliżu istniała też osada leśna (leśniczówka), którą w 3 domach zamieszkiwało 30 osób (22 ewangelików, 8 katolików). Według opisu Jana Nepomucena Bobrowicza z 1846 r. Nowa Wieś Wielka należała do rządowej domeny bydgoskiej. Kolejny spis z 1860 r. podaje, że we wsi Gross Neudorf mieszkało 240 osób (189 ewangelików, 46 katolików, 5 Żydów) w 16 domach. Miejscowość należała do parafii katolickiej w Pęchowie i ewangelickiej w Bydgoszczy. Najbliższa szkoła znajdowała się w Dobromierzu (niem. Königl. Brühlsdorf)Verzeichniss sämmtlicher Ortschaften des Regierungs-Bezirks Bromberg. Bromberg 1860.

W latach 1867–1868 w centrum wsi wzniesiono zbór ewangelicki w stylu neogotyckim. W pobliżu kościoła stanęła tzw. pastorówka. W 1897 r. kościół wyposażono w organy, istniejące do dziśhttps://web.archive.org/web/20141012100256/http://www.nowawieswielka.pl/56-gmina_nowa_wies_wielka_zabytki.html dostęp 20-09-2014.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego dla roku 1884 podaje, że Nowawieś Wielka (niem. Gross Neudorf) była wsią położoną na południowym krańcu powiatu bydgoskiego. Mieszkało tu 291 osób (228 ewangelików, 55 katolików, 8 Żydów) w 24 domachhttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/207 dostęp 6-10-2014. We wsi znajdowała się poczta, a najbliższa stacja kolejowa i telegraf w Chmielnikach. W 1872 r. wybudowano linię kolejową łączącą Bydgoszcz z Inowrocławiem. Powstała wówczas stacja Chmielniki Bydgoskie przy jeziorze Jezuickim, natomiast stację kolejową Nowa Wieś Wielka zbudowano w 1902 roku.

Podczas powstania wielkopolskiego (1919) Nowa Wieś Wielka znalazła się na linii walk oddziałów polskich usiłujących zbliżyć się do Bydgoszczy. Powstańcy pod dowództwem Pawła Cymsa zajęli wieś w nocy z 10 na 11 stycznia 1919 r., przystępując 21 stycznia do działań zaczepnych w kierunku Brzozy. Kontrofensywa niemiecka doprowadziła do utraty Brzozy i Nowej Wsi Wielkiej 30 stycznia 1919 rokuBydgoszcz w dobie powstania wielkopolskiego. Praca zbiorowa pod red. Zdzisława Grota. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Popularnonaukowe nr 5. Bydgoszcz 1970. Ostatecznie Nowa Wieś Wielka znalazła się w granicach odrodzonej Polski 20 stycznia 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego.

Dwudziestolecie międzywojenne