Braniewo () – miasto na Warmii w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu braniewskiego. Położone jest na Równinie Warmińskiej, nad rzeką Pasłęką w pobliżu ujścia do Zalewu Wiślanego.

Najstarsze miasto na Warmii i jej pierwsza stolica. Dawniej port morski i miasto hanzeatyckie. W latach 1466–1772 w obrębie Korony Królestwa Polskiego. W latach 1954–1972 miasto było siedzibą władz gromady Braniewo. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego.

Pod względem historycznym Braniewo leży zarówno na Warmii biskupiejWarmia (hasło), [w:] , jak i na obszarze Warmii plemiennej.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. Braniewo liczyło 16 015 mieszkańców, będąc trzynastym najludniejszym miastem w województwie warmińsko-mazurskim.

Dane ogólne Położone na obu brzegach rzeki Pasłęki, w pobliżu ujścia do Zalewu Wiślanego, od XIII wieku do końca XVIII w. morski port handlowy. Do lat dziewięćdziesiątych XX wieku lokalny ośrodek przemysłowy; m.in. przemysł elektrotechniczny, skórzany, spożywczy (browar i mleczarnia). Do 2016 roku Braniewo było jedyną miejscowością na Warmii mogącą się poszczycić własnym ogrodem zoologicznym (zlikwidowanym).

Przemysł w Braniewie składa się głównie z małych firm. Z zakładów produkcyjnych można wymienić miejscowy (wielokrotnie zmieniający właścicieli: EB, Browar Namysłów, Grupa Żywiec, w 2020 znów wystawiony na sprzedaż) browar oraz fabrykę mebli Okmed. Przez miasto przebiega normalnotorowa oraz szerokotorowa linia kolejowa (nr 217), co pozwoliło wybudować w Braniewie terminale przeładunkowe, takie jak Polfrost Terminal, Logistic Port Braniewo, Cargosped, Glob-Terminal.

W 2011 roku nieopodal Braniewa rozpoczęto poszukiwanie gazu łupkowego. Od końca marca 2011 do czerwca 2011 roku na zlecenie Talisman Energy 115 pracowników Geofizyki Kraków prowadziło w okolicach Braniewa badania sejsmiczne. W listopadzie 2011 roku między Rogitami a Młotecznem powstał odwiert Rogity-1. Badania geologiczne przeprowadzone w latach 2011–2014 potwierdziły występowanie na głębokości 3 km złóż nie tylko gazu łupkowego, ale również pokładów ropy naftowej. Wyniki badań określono jako „wysoce zachęcające”. Planowane kolejne lokalizacje odwiertu Rogity-2 nie doszły do skutku.

Strukturę społeczną miasta charakteryzuje duży udział formacji mundurowych: 9 Braniewska Brygada Kawalerii Pancernej Placówka Straży Granicznej w Braniewie Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Braniewie Oddział Celny w Braniewie Posterunek Straży Ochrony Kolei w Braniewie Zakład Karny w Braniewie (od 2018 Oddział Zewnętrzny w Braniewie) W latach 1948–1950 stacjonował tu sztab 3 batalionu Ochrony Pogranicza, a następnie Szkoła Podoficerska Łączności WOP.

W Braniewie funkcjonowało Stado Ogierów Braniewo. W 1994 roku po przekształceniu jako Stado Ogierów Skarbu Państwa Braniewo. Następnie zlikwidowane (zobacz też: stadnina koni w Braniewie).

Nazwa thumb|Braniewo (jako Brunsberg) na mapie Polski z 1562 roku Podczas lokacji w roku 1254 miastu nadano nazwę Brunsberg (w XIV-wiecznej kronice Piotra z Dusburga zapisane jako Brunsbergk), która z czasem przybrała stałą formę Braunsberg. W języku polskim nazwa została przejęta w formie Brunsberga (rzadziej Brunsberk, s. 387–388.), a także w późnej spolszczonej postaci Braniewo.

W średniowiecznym języku niemieckim nazwa ta oznacza „gród Brunona” lub „zamek Brunona”. Składa się ona z germańskiego imienia Bruno (które pochodzi od brünne, braun „niedźwiedź, brunatny”) oraz z końcówki -berg dosłownie oznaczającej „górę”. Możliwe, że pierwotna nazwa miasta posiadała końcówkę -burg „miasto, zamek” (jak w nazwach Fromborka Frauenburg lub Malborka Marienburg) i dopiero z czasem zmieniła się w -berg. Niemniej w średniowiecznej onomastyce niemieckiej używano również końcówki -berg wymiennie z -burg do tworzenia nazw miast. W tym znaczeniu słowo „góra” nabiera poetyckiego lub symbolicznego znaczenia „gród” (jak w nazwie Królewca Königsberg). Co ciekawe, na Mapie Świętej Warmii z 1755 roku nazwa miasta występuje w formie Braunsburg.

Według XVIII-wiecznego historyka Johanna Friedricha GoldbeckaJohann Friedrich Goldbeck: Volständige Topographie des Königreichs Preussen. Band 1: Topographie von Ost-Preussen, Königsberg and Leipzig 1785, S. 20–21. miasto nazwano tak na cześć Brunona z Schauenburku, biskupa Ołomuńca na Morawach, który towarzyszył królowi czeskiemu Przemysłowi Ottokarowi II w krucjacie do Prus w latach 1254–1255. Dzięki wsparciu króla czeskiego Zakon krzyżacki zdołał podbić plemiona w Prusach Dolnych i Sambii oraz założyć miasto nazwane na jego cześć Królewcem. Czeska wyprawa do Prus zbiegła się z czasem założenia Braniewa przez pierwszego biskupa warmińskiego Anzelma, który również był członkiem Zakonu krzyżackiego.

Biskup Bruno ze Schauenburku jest także założycielem morawskiego miasta Brušperk, które nosi identyczną niemiecką nazwę Braunsberg.

Według innych historyków nazwa mogła nawiązywać do postaci Brunona z Kwerfurtu, męczennika, który zginął podczas misji do Prus w 1009 roku<ref>Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der Preussischen'''..., pod redakcją Theodor Hirsch, Max Töppen, Ernst Gottfried Wilhelm Strehlke, Lipsk 1861, tom 1, s. 119.</ref>. Z kolei według tezy warmińskiego historyka Victora Röhricha nazwa Brusebergue jest zniemczoną wersją – „pruskiego obozu” lub „pruskiej osady”. Nazwa z czasem miałaby być przekształcona z dotychczasowej Brusebergue na BrunsbergVictor Röhrich, Die Kolonisation des Ermlandes, ZGAE Nr. 20, Heft 37-39, Braunsberg 1899, s. 609..

W 1882 Wojciech Kętrzyński w swoim dziele O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich podał spolszczoną postać Braniewo, która od tego czasu pojawiała się w polskim piśmiennictwie. Po powrocie miasta do Polski, formę tę przyjęła powołana w styczniu 1946 roku Komisja Ustalania Nazw Miejscowych i nazwa została ogłoszona jako oficjalna w Zarządzeniu Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych. Nazwa Braniewo jest obowiązującą od 19 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().Antoni Barganowski Nazwy i herby miast województwa elbląskiego w: Jantarowe Szlaki, 1990, nr 4..

Historia thumb|Plan Braniewa z 1635 roku, ryc. Paul Stertzel, Conrad Götke

Pierwsze miasto Warmii thumb|Mapa historyczna Warmii thumb|upright|Chorągiew miasta Braniewa (Banderium Ciuitatis Brunszberg) zdobyta w bitwie pod Grunwaldem i odwzorowana przez Jana Długosza w Banderia Prutenorum

Na początku XIII wieku wybrzeża Zalewu Wiślanego zamieszkane były przez staropruskie plemię Warmów. W 1210 roku na krótko ziemie te opanował król duński Waldemar II Zwycięski. W roku 1237 do wybrzeży Zalewu Wiślanego dotarli Krzyżacy, którzy prowadzili skutecznie – przy wsparciu również rycerstwa polskiego – podbój Prus. W roku 1239 Krzyżacy podbili plemienną WarmięSylvain Gouguenheim Krzyżacy (Les Chevaliers Teutoniques) wyd. Muzeum Zamkowe w Malborku, 2012, s. 138..

.

.

.

. Było też pierwszą siedzibą biskupów warmińskich i siedzibą katedry diecezjalnej oraz funkcjonującej przy katedrze kapituły warmińskiej, można je zatem uznać za pierwszą stolicę Warmii. Jednak już w 1278 roku Henryk Fleming po zniszczeniach pruskich przeniósł stolicę biskupstwa – katedrę i kapitułę – do Fromborka. Natomiast w 1340 roku przeniesiono z Braniewa również siedzibę biskupów, początkowo na krótko do Ornety, a w 1350 roku do Lidzbarka Warmińskiego. Komornictwo braniewskie było jednym z siedmiu komornictw na Warmii podlegających władzy biskupów warmińskich (pozostałe trzy podlegały władzy kapituły).

Od XIII wieku miasto było ważnym ośrodkiem handlowym oraz jedynym warmińskim portem morskim (dopiero pod koniec XVIII wieku zdegradowanym przez port w Piławie). Od 1358 roku było członkiem Hanzy, co zapewniało mu kupiecką autonomię w granicach warmińskiego dominium biskupiego. Z miast Warmii tylko Braniewo i Frombork były lokowane na prawie lubeckim, co związane było z ich nadmorskim charakterem i przynależnością do Związku Hanzeatyckiego (pozostałe miasta Warmii lokowane były na prawie chełmińskim).

W czasie wojen polsko-krzyżackich miasto wystawiało oddziały, które walczyły po stronie krzyżackiej. W bitwie pod Grunwaldem miasto Braniewo wystawiło własną chorągiew (liczącą prawdopodobnie około 200–500 zbrojnych), niezależnie od dwóch pozostałych warmińskich chorągwi – biskupiej i kapitulnej. Chorągiew braniewska znakowała się banderą z dwoma krzyżami, białym i czarnym, co nawiązywało do symboliki hanzeatyckiej.

Ze względu na szybki rozwój miasta, a być może w celu osłabienia rosnącego znaczenia mieszczan, w 1342 roku obok „starej Brunsbergi” biskup Herman z Pragi założył konkurencyjne Nowe Miasto, położone na drugim (prawym) brzegu Pasłęki. Nowe Miasto nie osiągnęło większego znaczenia, a w 1773 rokuStanisław Archemczyk, Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, s. 196. zostało połączone administracyjnie ze starym miastem. Dzięki rejestrowi podatkowemu z 1453 roku wiadomo, że w Starym Mieście Braniewie mieszkało około 360 rodzin, a w Nowym Mieście Braniewie 130 rodzin, czyli razem około 2500 osób (zakładając, że przeciętna rodzina składała się z 5 osób)F. Buchholz, Eine Steuerliste der Altstadt Braunsberg v. J. 1453, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 1935, t. 25, s. 394–473.. W 1440 r. miasto było współzałożycielem antykrzyżackiego Związku Pruskiego.

W Rzeczypospolitej thumb|upright=1.2|Braniewo (jako Braunsburg) na „Mapie Świętej Warmii” z 1755 roku thumb|Widok Braniewa na miedziorycie z 1684 r. W 1454 roku podczas wojny trzynastoletniej Braniewo poparło działania antykrzyżackiego Związku Pruskiego, a mieszczanie częściowo zburzyli zamek biskupi. W 1478 r. podczas wojny popiej miasto było oblegane przez wojsko polskie. W 1520 r. podczas wojny pruskiej miasto zdobyli podstępem Krzyżacy, którzy okupowali je do 1525 r. Przez 3 miesiące Braniewo było oblegane przez wojska polskie. W latach 1466–1772 oba miasta znajdowały się w granicach księstwa warmińskiego, będącego częścią Prus Królewskich Korony Królestwa Polskiego I Rzeczypospolitej.

Od połowy XVI wieku Braniewo stało się jednym z głównych ośrodków kontrreformacji w Polsce. Od 1565 roku miało tu swą siedzibę pierwsze na ziemiach polskich kolegium jezuickie Colegium Hosianum założone przez biskupa Stanisława Hozjusza. Jego zadaniem miało być niesienie misji rekatolicyzacji w Skandynawii i Prusach. Dzięki temu Braniewo stało się znaczącym ośrodkiem szkolnictwa i kultury. Słynne kolegium jezuickie (Collegium Hosianum) powstało w 1565 roku, a następnie zostało przekształcone w seminarium diecezjalne (1567). W 1578 roku jezuici uruchomili seminarium papieskie (alumnat papieski). W 1589 roku powstała prywatna oficyna drukarska, która w 1697 roku wykupiona została przez jezuitów.

Wielokrotnie (aż do 1738 r.) podejmowano starania o utworzenie uniwersytetu (bezowocnie). Spadkobiercą tradycji Hosianum było Liceum Hosianum, działające w Braniewie w latach 1818–1944. W 1780 roku Collegium Hosianum po kasacie jezuitów, przekształcone zostało przez władze pruskie w Gymnasium Academikum, a od 1818 roku w Liceum Hosianum, przemianowane w 1912 roku na Akademię Państwową.

W 1624 roku ludność miasta została zdziesiątkowana przez epidemię dżumy, w latach 1626–1635 ma miejsce okupacja szwedzka, która wyniszczyła miasto gospodarczo i była okresem grabieży dokonywanych przez okupanta. W 1657 roku do Braniewa wkroczyły wojska elektorskie, które zajęły miasto tytułem zabezpieczenia pożyczki zaciągniętej przez Polskę na prowadzenie wojny ze Szwedami, opuściły miasto w 1663 roku. W 1703 roku rozpoczęła się druga, sześcioletnia okupacja szwedzka.