thumb|Nagrobek obywatelki ziemskiej, z XIX w. thumb|Nagrobek ziemianina, z XX w. Ziemiaństwo (również ziemianie, posiadacze ziemscy, posiedziciele ziemscyKsięga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej: oraz spis kółek rolniczych, z działem handlowo – przemysłowym. Wielkopolska i Pomorze, 1923, s. 5., obywatele ziemscy) – grupa społeczna i kategoria wytwórcówG. Tracz, Sytuacja prawna byłych właścicieli nieruchomości ziemskich w III Rzeczypospolitej, Forum Prawnicze, 2016, nr 4, s. 9.Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listopada 2001 r., SK 5/01, OTK 2001/8/266.. Właściciele, dzierżawcy i administratorzy większej własności ziemskiejZ. Ludkiewicz, Podręcznik polityki agrarnej. T. 1, Warszawa 1932, s. 203.Z. Ludkiewicz, Podręcznik polityki agrarnej. T. 2, Warszawa 1932, s. 47, 56–57, 89..

Ziemiaństwo na ziemiach polskich W języku staropolskim termin „ziemiaństwo” oznaczał szlachtę zamieszkującą określoną ziemię, ale także wszystkich, którzy zajmowali się rolnictwem – uprawiali ziemię w tym chłopów. Tak szeroki zakres pojęcia był używany jeszcze do połowy XIX w. Najczęściej jednak ziemianami nazywano szlachtę-posesjonatów. Od połowy XIX w. do ziemiaństwa zaliczano posiadaczy majątków powyżej 50 haW obecnym stanie prawnym przy wielokrotnie większej wydajności rolnictwa gospodarstwo rodzinne to gospodarstwo rolne, w którym łączna powierzchnia użytków rolnych jest nie większa niż 300 ha – zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego ().W II Rzeczypospolitej nadal istniały częste w nowożytnej Europie fideikomisy, przez które rozumiano wywodzącą się z prawa rzymskiego instytucję prawa spadkowego polegającą na zobowiązaniu spadkobiercy do zachowania określonej części majątku w stanie nienaruszonym i przekazania go następnym pokoleniom. Mogły temu towarzyszyć dodatkowe obowiązki, związane np. ze świadczeniami na rzecz określonych osób. Spadkobierca był zwykle ograniczany w swobodzie dysponowania majątkiem, np. przez obowiązek uzyskania zgody na zbycie jego składników. Przedmiotem fideikomisów były w pierwszym rzędzie majątki ziemskie, aczkolwiek obejmowały one także ruchomości. Istnienie fideikomisów łączyło się z powstawaniem wielkich majątków ziemskich o powierzchni tysięcy hektarów. W czasie II Rzeczypospolitej podjęto próby likwidacji fideikomisów, nazywanych u nas zwykle ordynacjami lub majoratami, zostały zakończone uchwaleniem ustawy z dnia 13 lipca 1939 r. o znoszeniu ordynacyj rodowych (), która przewidywała możliwość zniesienia ordynacji, fideikomisów lub majoratów na wniosek posiadacza lub wojewody. Wnioski o zniesienie ordynacji rozpatrywały sądy apelacyjne, przy czym w przypadku ordynacji utworzonych aktami Państwa Polskiego sprzed 1795 r., powiernictw o szczególnym znaczeniu dla kultury narodowej oraz obejmujących lasy o powierzchni przekraczającej 2500 ha potrzebna była zgoda Rady Ministrów (art. 3 ustawy). Powiernictwa te zostały ostatecznie zlikwidowane dekretem PKWN z 8 października 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (P. Stec, Powiernictwo w prawie polskim na tle porównawczym, Zakamycze 2005, rozdz. I.2)..

W okresie po powstaniu styczniowym termin ziemiaństwo był węższy niż termin szlachta, gdyż wskutek rozrostu rodzin szlacheckich i klęsk narodowych związek szlachty z posiadaniem ziemi został zerwany. Z drugiej strony termin ziemiaństwo nie obejmował tylko szlachty, ale też liczną grupę osób pochodzenia miejskiego i ludowegoZiemiaństwo w pracy społecznej: praca zbiorowa pod kier. Stanisława Miklaszewskiego, Rada Naczelna Organizacji Ziemiańskich, Warszawa 1929, s. 8.. Pojęcie ziemiaństwa nie pokrywało się w pełni z pojęciem inteligencji. W wyrazie ziemiaństwo o wiele mocniej podkreślany był charakter zawodowy warstwy, aniżeli w poprzednim terminie szlachty. Termin ziemiaństwo przedstawiany był jako związany z popowstaniowymi pozytywistycznymi hasłami „pracy u podstaw”, wytrwania przy ziemi i narodowości, przejścia od beznadziejnych wówczas marzeń powstańczych do ratowania i tworzenia Polski mrówczą pracą gospodarcząZiemiaństwo w pracy społecznej: praca zbiorowa pod kier. Stanisława Miklaszewskiego, Rada Naczelna Organizacji Ziemiańskich, Warszawa 1929, s. 9..

Szlachcie ziemianom poświęcono II rozdział Konstytucji 3 maja, w której wykonaniu odsunięto jednak od praw politycznych szlachtę najuboższą: nieposiadającą posesji dziedzicznej i niepłacącą podatku określonej wysokości. Mieszczanie uzyskali ponownie utracone na mocy statutu piotrkowskiego z 1496 r. prawo nabywania i posiadania dóbr ziemskichH. Izdebski, Konstytucja Trzeciego Maja wśród konstytucji swojego wieku, Państwo i Prawo, 1991, nr 5, s. 15..

Nawiązująca w swej treści do tradycji Konstytucji 3-go maja Konstytucja marcowa z 1921 r. odmówiła uznania przywilejom rodowym i stanowym, herbom, tytułom rodowym i innym, z wyjątkiem naukowych, urzędowych i zawodowych (art. 96). Z kolei obowiązujące w okresie międzywojennym prawo nie uzależniało możliwości nabycia nieruchomości ziemskich od przynależności do określonej grupy społecznejNp. rozporządzenie tymczasowe Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. normujące przenoszenie własności nieruchomości ziemskich () oraz rozporządzenie wykonawcze Prezesa Głównego Urzędu Ziemskiego i Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 maja 1921 r. o stosowaniu rozporządzenia tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r., normującego przenoszenie własności nieruchomości ziemskich na obszarze województw nowogródzkiego, poleskiego i wołyńskiego oraz powiatów grodzieńskiego, białowieskiego i wołkowyskiego województwa białostockiego ().. W tym stanie rzeczy kultywowanie tradycji szlacheckich ograniczało się do troski o więzi krewniacze i zachowanie systemu wartości przekazywanego wraz z tradycją rodzinną, powodującą niejako dziedziczenie pamięci historycznej mimo wielu turbulencji dziejowych, jakich doświadczyły poszczególne rodyI. Kotowicz-Borowy, Znaczenie tradycji etosu szlacheckiego w poczuciu tożsamości grupowej i narodowej na dawnych pograniczach Rzeczypospolitej, Pogranicze. Studia Społeczne, 2012, t. XIX, s. 55–56.. Rodziny ziemiańskie stały się nośnikiem pamięci historycznej, tradycji patriotycznych i współtwórcą kultury polskiej, czego symbolem były dwory ziemiańskie i duch, który w nich panował. Równocześnie na drodze sądowej skutecznie dążyły do odzyskania od państwa polskiego dóbr zagarniętych wcześniej przez zaborców.

W przededniu II wojny światowej państwo polskie zamieszkiwało 79 375 osób reprezentujących warstwę ziemiańską, w tym 17 639 osób było głowami rodzin – właścicielami majątków. Szersza definicja ziemiaństwa obejmuje również administratorów, dzierżawców wraz z rodzinami, tzw. rezydentów, a także ziemiaństwo zakordonowe – co stanowi 100 tys. osób. Jeszcze szersze rozumienie pojęcia ziemiaństwa obejmuje nie tylko dzierżawców i administratorów majątków ziemskich pochodzenia, ale także potomków ziemian w pierwszym pokoleniu zamieszkałych w miastach i nie żyjących z ziemi, ale utrzymujących silne związki z rodem, a więc grupę społeczną wynoszącą w przedwojennej Polsce 250 tys. osób, na którą składało się 20 tys. osób będących właścicielami ziemskimi, 140 tys. osób stanowiących rodziny zamieszkałe w dworach i pałacach oraz 90 tys. osób stanowiących potomków ziemian, co prawda zamieszkałych w miastach, ale utrzymujących silne związki z rodemG. Tracz, Sytuacja prawna byłych właścicieli nieruchomości ziemskich w III Rzeczypospolitej, Forum Prawnicze, 2016, nr 4, s. 8–9.. W 1921 r. było w Polsce 2 656 064 posiadłości rolnych o powierzchni przekraczającej 1 ha. Powierzchnia 13 102 nieruchomości (wraz ze Śląskiem) przekraczała 100 haZiemiaństwo w pracy społecznej: praca zbiorowa pod kier. Stanisława Miklaszewskiego, Rada Naczelna Organizacji Ziemiańskich, Warszawa 1929, s. 15..

Okupacja sowiecka i niemiecka W okresie okupacji 1939–1945 Niemcy, a po 17 września Związek Sowiecki, rozpoczęły planową likwidację elit: profesorów uniwersytetów, ziemian, wyższych urzędników, księży i oficerów. Na terenach przyłączonych do Rzeszy Niemcy zagarnęli polskie majątki ziemskie usuwając, właścicieli, mordując i zamykając w obozach. .

.

.

Współczesność thumb|upright=1.7|Udział procentowy wielkiej własności prywatnej w ogólnej powierzchni powiatów II Rzeczypospolitej w 1925 roku Kres istnienia ziemiaństwa położyła II wojna światowa i jej następstwa w postaci: przesiedleń, zmiany systemu polityczno-gospodarczego, utraty przez Polskę Kresów Wschodnich oraz dekret PKWN 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.. Dekret PKWN wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowania wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni powyżej 50 hektarów (w województwach zachodnich powyżej 100 hektarów), odbierając im, oprócz ziemi, żywy inwentarz oraz budynki i ich wyposażenie z dworem włącznie. 12 grudnia 1944 roku wydano dekret o upaństwowieniu lasów powyżej 25 haDekret PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa ().. Janusz Kaliński wskazuje, że celem komunistycznej reformy rolnej (prezentowanej jako kontynuacja reform międzywojennych) była likwidacja ziemiaństwa jako klasy; powstałe w jej wyniku indywidualne gospodarstwa były zbyt małe dla rentownej produkcji, co ułatwiło kolektywizację, przeprowadzoną wbrew pierwotnym zapowiedziom. M. Wołkowski-Wolski regulacje dekretu PKWN o reformie rolnej traktuje jako „wypędzenie”.

. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadaniaA. Łuczak, Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej, Biuletyn IPN 1(12)/2002, wyd. Instytut Pamięci Narodowej Warszawa 2002, s. 38–39..

Ci ziemianie, którzy po 1945 r. nie emigrowali, a zdecydowali się na pozostanie w Polsce, jako wrogowie ustroju socjalistycznego byli represjonowani i inwigilowani przez aparat bezpieczeństwa. Frazeologii antyziemiańskiejT. Osiński, Ziemianie w prasowym rysunku satyrycznym 1944–1956, Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały XVII/2019, s. 5–38. towarzyszyły masowe aresztowania. Ziemianie padali ofiarą procesów pokazowych, w których stawiano im sfingowane zarzutyA. Wiktor, Losy ruchomych dóbr kultury ziemiaństwa w woj. rzeszowskim po zakończeniu II wojny światowej w latach 1944–1947, Rzeszów 2008, s. 256 ..

Obecnie około 180 dworów w Polsce należy do osób prywatnych, w tym, jedynie 60 do potomków byłych właścicieli (część z nich w ruinie), sprzed II wojny światowej. Pozostałe to dwory kupione po 1990 roku i odremontowane na prywatne mieszkania. W około 30 dworach są muzea. Około 40 obiektów dworskich to pensjonaty, hotele i ośrodki konferencyjne, należące do firm lub osób prywatnych.

Od 1989 roku ziemiaństwo polskie prowadzi aktywną walkę o zwrot majątków ziemskich lub (gdy jest to niemożliwe) uzyskanie odszkodowania. Próbuje się przy tym podważyć dekretu PKWN z dn. 6 września 1944 jako akt prawnie nieobowiązujący nawet w ówczesnym systemie legislacji.