René Noël Théophile Girard (ur. 25 grudnia 1923 w Awinionie, zm. 4 listopada 2015 w Stanford) – był francuskim polimatem, historykiem, krytykiem literackim i filozofem nauk społecznych, którego prace należą do tradycji filozofii antropologicznej. Girard był autorem blisko trzydziestu książek, a jego pisma obejmowały wiele dziedzin akademickich. Chociaż odbiór jego prac jest różny w każdej z tych dziedzin, to coraz więcej jest literatury wtórnej na temat jego prac i jego wpływu na takie dyscypliny jak krytyka literacka, teoria krytyczna, antropologia, teologia, psychologia, mitologia, socjologia, ekonomia, kulturoznawstwo i filozofia.
Główny wkład Girarda na rzecz filozofii, jak też na rzecz innych dyscyplin, dotyczył epistemologicznych i etycznych systemów pożądania. Girard uważał, że rozwój człowieka następuje początkowo poprzez proces obserwacyjnego naśladownictwa, w którym niemowlę rozwija pragnienia za pomocą naśladownictwa zachowań dorosłych, łącząc zdobywanie tożsamości, wiedzy i bogactwa materialnego z rozwojem pożądania posiadania czegoś, co posiadają inni.
Dla Girarda religia i mitologia były z tego względu niezbędnymi krokami w ludzkiej ewolucji, aby kontrolować przemoc, która wynika z mimetycznej rywalizacji i nierównej dystrybucji pożądanych rzeczy. Religia ukierunkowała impuls kozła ofiarnego na wyobrażone koncepcje, takie jak Szatan czy demony, których brak, zdaniem Girarda, spowodowałby wzrost konfliktów międzyludzkich. Jego idee były ostro sprzeczne z postmodernizmem, który był modny przez większość jego życia, a jego poglądy na naturę ludzką były pesymistyczne w przeciwieństwie do głównych nurtów jego czasów. Girard postrzegał religię jako istotny instrument spójności, wierząc, że głównym celem świętych tekstów było zakończenie praktyki składania ofiar z ludzi poprzez rytualne zastępowanie zachowań wywołanych przez mechanizm kozła ofiarnego, przyjmując i rozwijając wiele z idei Nietzschego.
Życiorys Girard urodził się w Awinionie (Avignon) 25 grudnia 1923 r. Studiował historię średniowiecza w École des Chartes w Paryżu, gdzie tematem jego pracy magisterskiej było "Życie prywatne w Awinionie w drugiej połowie XV wieku" ("La vie privée à Avignon dans la seconde moitié du XVe siècle")Fragment tej pracy został opublikowany w artykule René Girarda w Les Cahiers de l'Herne (2008)..
Pochodził z inteligenckiej rodziny. Jego ojciec był kustoszem Musée Calvet w Awinionie i autorem pracy „Évocation du vieil Avignon”; był antyklerykałem sympatyzującym z lewicą w czasach V Republiki i lokalnym historykiem. Matka była wychowana w katolickim domu. Zajmowała się muzyką i literaturą.
Girard za namową ojca ukończył paryskie École des Chartes, otrzymując w czasie okupacji niemieckiej dyplom archiwisty-paleografa. Nie był jednak zainteresowany pracą w archiwach i aby uniknąć wykonywania tego zawodu przyjął propozycję asystenta prowadzącego zajęcia z języka francuskiego w Stanach Zjednoczonych. Swoją karierę naukową rozpoczął na uniwersytecie w Indianie. Obronił doktorat w 1950 roku, ale faktyczny rozwój jego poglądów zaczął się dopiero kilka lat po tym wydarzeniu. Został na Indiana University do 1953 roku. Tematem jego pracy doktorskiej na Indiana University była "Amerykańska opinia o Francji, 1940-1943" Chociaż jego badania dotyczyły historii, powierzono mu również nauczanie literatury francuskiej, dziedziny, w której po raz pierwszy zyskał sławę jako krytyk literacki, publikując wpływowe eseje na temat takich autorów jak Albert Camus i Marcel Proust. W 1957 roku zaczął pracować na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa. W 1961 roku w wydawnictwie Bernard Grazsset wydał pierwszą książkę „Mensonge romantique et vérité romanesque” i został mianowany profesorem.
W 1966 roku zorganizował konferencję „Języki krytyki a nauki humanistyczne”, w której udział wzięli min.: Lucien Goldmann, Roland Barthes, Jacques Lacan i Jacques Derrida. Konferencję uważa się za początek poststrukturalizmu w AmeryceWprost, 03.05.2009, str.37..
W 1968 r. Girard przeniósł się na Uniwersytet Stanowy w Buffalo, a w 1972 r. opublikował „Sacrum i przemoc”. W 1978 r. wydał „Rzeczy ukryte od założenia świata”.
W 1980 roku przeniósł się do Stanfordu, gdzie założył ośrodek badań interdyscyplinarnych – „Interdisciplinary Center”.
W 1990 roku grupa uczonych założyła Colloquium on Violence and Religion (COV&R), którego celem jest "badanie, krytyka i rozwijanie mimetycznego modelu relacji między przemocą i religią w genezie i utrzymaniu kultury"'The rationale for and goals of "The Bulletin of the Colloquium on Violence & Religion"' COV&R-Bulletin No. 1 (September 1991)"Constitution and By-Laws of the Colloquium on Violence and Religion" COV&R-Bulletin No. 6 (March 1994). Co roku to stowarzyszenie organizuje konferencję poświęconą tematom związanym z teorią mimetyczną, kozłem ofiarnym, przemocą i religią. Girard był honorowym przewodniczącym COV&R.
17 marca 2005 roku został wybrany członkiem Akademii Francuskiej.
Prace René Girarda stały się inspiracją dla interdyscyplinarnych projektów badawczych i badań eksperymentalnych, takich jak projekt Mimetic Theory sponsorowany przez Fundację Johna Templetona"Naśladownictwo, teoria mimetyczna, religie i ewolucja kulturowa – Templeton Advanced Research Program" Teoria mimetyczna.
Większość dzieł René Girarda powstała w języku francuskim, co wpłynęło na znaczne opóźnienie związane z recepcją jego poglądów. Dopiero po przetłumaczeniu książek na język angielski propagowane przez niego idee stały się ogólnodostępne.
Etapy teorii mimetycznej Mimetyzm i bazująca na nim rywalizacja Punktem wyjścia do rozpoczęcia badań ludzkiego pragnienia były zajęcia z literatury francuskiej powierzone młodemu Girardowi. Poprzez analizę powieści doszedł on do wniosku, że mimo wciąż zmieniających się bohaterów, schemat związany z pragnieniem wciąż pozostaje taki sam. Można go oddać za pomocą trójkąta, którego wierzchołki stanowią: 1) podmiot pragnienia; 2) przedmiot pragnienia; 3) pośrednik.
Przekonanie o ludzkim mimetyzmie pojawia się już w starożytności m.in. u Platona i Arystotelesa, jednak według René Girarda nie było ono przez nich dość kompletnie opisane i nie oddawało w pełni problematyki tego zagadnienia. Z antropologicznego punktu koncepcja ta głosi, że człowiek jest istotą, w której życiu uwidacznia się zdolność do naśladownictwa. Wpływa to na różne strefy jego życia, w tym również na jego pragnienia, które są podyktowane poprzez wybory innych.
Wszelki konflikt, rywalizacja i współzawodnictwo mają zatem swoje źródło w pożądaniu mimetycznym (rywalizacji mimetycznej), które ostatecznie osiąga destrukcyjne stadia konfliktu zarówno między jednostkami, jak i grupami społecznymi wymagającymi od nich obwiniania kogoś lub czegoś w celu rozładowania konfliktu za pomocą mechanizmu kozła ofiarnego. Niezdolni do brania odpowiedzialności lub angażowania się w autorefleksję, aby rozpoznać swoją część w konflikcie, ludzie indywidualnie i międzyplemiennie jednoczą się, aby rozładować konflikt, poprzez zamordowanie króla lub tego, kto wydaje się mieć najmniejsze poparcie w sporze, a następnie dostrzegają, gdy ta osoba umarła. Mniejsza ilość stresu prowadzi do tego, że w końcu myślą o obalonym martwym królu jako o bogu, czyli deifikacja lub uświęcenie. Albo też winę przypisuje się niewinnej osobie trzeciej, której zabójstwo pozwala na stworzenie wspólnego, jednoczącego mitologicznego podkładu niezbędnego do powstania ludzkiej kultury.
Podstawowymi pojęciami mechanizmu mimetycznego są podmiot i pragnienie. Terminy te przyjmują dwa różniące się od siebie znaczenia. Zarówno jedno, jak i drugie pojęcie ma w sobie coś wyjątkowego, indywidualnego. Pragnienie często mylone jest z popędem bądź biologicznym instynktem, jednak są to błędne założenia. Girard uważał, że pragnienie poniekąd może wywodzić się ze ściśle biologicznego popędu, jednak podkreślał, że powstaje ono z naśladowania czyjegoś pragnienia, które przyjmujemy za własny wzorzec. Z samego procesu naśladownictwa wyłania się rywalizacja. Proces ten jest też ściśle związany z ciągle wzmagającą się przemocą. Aby możliwe było powstanie kultury i jej trwałość, najważniejsze okazuje się odkrycie mechanizmu kontrolowania przemocy, które wynika z mimesis przyswojenia. W swojej koncepcji Girard przeciwstawia się przekonaniu o jego całkowitej autonomiczności i niezależności. Jesteśmy jednocześnie podmiotami i przedmiotami pragnienia mimetycznego, które według francuskiego myśliciela istnieje w każdym z nas, dlatego też nasza autonomia staje się ograniczona, a wybory nie są do końca wolne.
Girard twierdzi, że uczucia związane z nienawiścią, zawiścią czy zazdrością, które towarzyszą rywalizacji łączą się z doświadczeniem „niekompletności” ludzkiego istnienia. Porównywanie się podmiotu do innych ludzi tworzy iluzję, która ma dramatyczne skutki dla jego dalszych losów. Dotyczą one przede wszystkim tego, co podmiotowi jawi się jako szeroko rozumiana „jakość życia” (wyższy status społeczny, dobrobyt, przychylność losu). Wówczas dostrzegalne jest to, że inni ludzie posiadają wiele dóbr, które są dla niego czymś nieosiągalnym. Wszystko to sprawia, że w podmiocie rodzi się frustracja i uczucie wewnętrznej „pustki", widząc że osoby znajdujące się wokół niego są w stanie „cieszyć się pełnią istnienia”. To wszystko w konsekwencji nasila poczucie „wstrętu do własnej substancji”. Celem staje się pokonanie rywala w aspekcie ekonomicznym czy politycznym, co w tym kontekście staje się symboliczne.
Mimetyczna rywalizacja oraz wzmożona przemoc mają niekorzystne skutki, szczególnie kiedy pod uwagę weźmiemy, że rozprzestrzeniają się jak epidemia. Często pochłaniają nie tylko jednostki, ale całe grupy danej społeczności. Gdy rywalizacja zaczyna mieć charakter zaraźliwy, przemoc totalna ma tak duży zasięg, że zaczyna zagrażać istnieniu całego społeczeństwa, pochłaniając tym samym nie tylko jednostki, ale również całe grupy. Kultura według Girarda jest uporządkowanym systemem różnic, która swoje przełożenie ma w postaci hierarchicznego ustrukturalizowania społeczeństwa w postaci tabu i norm, przypisaniu jednostkom określonych ról społecznych i relacji między nimi panujących. Każdy powrót do pierwotnego stanu natury wiąże się z zagrożeniem wojną wszystkich przeciw wszystkim.
W Początkach kultury Girard opisywał nie tylko negatywne skutki pragnienia. Uważał, że pragnienie mimetyczne jest tym, co czyni nas ludźmi, pozawala wyjść poza ustalone z góry, zwierzęce i instynktowne potrzeby. Dzięki temu jesteśmy w stanie budować własną tożsamość, która nie mogłaby być czystym stworzeniem z niczego. Właśnie ten mimetyczny charakter pragnienia pozwala nam przystosować się, umożliwia człowiekowi uczenie się wszystkiego tego, co musi umieć robić, aby stać się uczestnikiem własnej kultury. Mimetyczne pragnienie jest wykluczającą się wzajemnie strukturą, która jednocześnie wikła nas w konflikt i rywalizację i daje okazję do ich złagodzenia. Drugi człowiek jest dla nas jednocześnie wzorem i rywalem. Aby możliwe było przetrwanie należy, według francuskiego myśliciela, skupić grupową wściekłość i nienawiść na jednej ofierze, wybranej jednomyślnie przez społeczeństwo. Tylko to jest w stanie uratować daną wspólnotę przed wewnętrznym procesem wzajemnego wyniszczania się. Dzięki skupieniu się całej przemocy na jednym człowieku możliwe staje się pojednanie pozostałych członków danej grupy.
Mechanizm kozła ofiarnego jako fundament kulturowy Girard uważał, że przemoc może przybierać dwie formy: przemocy wszystkich przeciw wszystkim oraz przemocy wszystkich przeciw jednemu. Francuski badacz zauważa, że o ile pierwszy z wymienionych przez niego rodzaj przemocy jest związany z dezintegracją społeczną i prowadzi do destrukcji grupy, o tyle drugi sprzyja integracji.