Zygmunt Zaremba

200px|right|thumb|Zygmunt Zaremba jako świadek na procesie brzeskim (1931) thumb|350px|Rewizja w redakcji pisma socjalistycznego ok. 1935. W środku z papierosem Zygmunt Zaremba thumb|Grób Natalii Zarembiny i Zygmunta Zaremby na Cmentarzu Powązkowskim Zygmunt Zaremba, ps. Andrzej Czarski, Wit Smrek, Marcin, Smreczyński (ur. 28 kwietnia 1895 w Piotrkowie Trybunalskim, zm. 5 października 1967 w Sceaux pod Paryżem) – polski polityk socjalistyczny, działacz emigracyjny, publicysta.

Dzieciństwo i młodość Urodził się w zaborze rosyjskim w rodzinie ziemiańskiej. Ojciec był emerytowanym pułkownikiem armii carskiej, zaś stryjowie uczestniczyli w powstaniu styczniowym.

W trakcie nauki w piotrkowskim gimnazjum w 1905 uczestniczył w strajku szkolnym. Dzięki przyjaźni z Bolesławem Dratwą z Piotrkowa, razem z Tadeuszem Żarskim, Marianem Nowickim, Tadeuszem Puszczyńskim zapoznał się z ideami socjalistycznymi. W trakcie kontynuacji nauki w Gimnazjum Chrzanowskiego w Warszawie wstąpił do konspiracyjnego Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej (ZMPN), działającego pod patronatem Polskiej Partii Socjalistycznej-Frakcji Rewolucyjnej, gdzie po krótkim okresie wybrano go do zarządu warszawskiego. Konflikt z katechetą zmusił Zarembę do opuszczenia szkoły i przeniesienia się do Gimnazjum Michała Kreczmara, sympatyka PPS.

W 1912 został członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), a w tym samym roku na zjeździe ZMPN został wybrany do pięcioosobowego Centralnego Komitetu (razem ze Stefanem Dziugiełłem, Stefanem Starzyńskim, Tadeuszem Święcickim i Tadeuszem Żarskim).

Po wstąpieniu do PPS przyłączył się do zwolenników Feliksa Perla i PPS-Opozycji. W 1914 uczestniczył w ogólnokrajowej konferencji PPS-Opozycji w Krakowie. Na kilka tygodni przed wybuchem wojny został aresztowany i osadzony w więzieniu, które opuścił po ośmiu tygodniach. W tym samym roku zdał egzaminy maturalne.

W tym czasie współpracował z Tadeuszem Szturm de Sztremem organizującym Oddział Lotny Wojsk Polskich nawiązujący do tradycji Organizacji Bojowej PPS.

Konieczność ukrywania się przed policją spowodowała, że wyjechał najpierw pod Ostrołękę, a następnie już z żoną Natalią (poznaną w ZMPN) do Kijowa i dalej do Charkowa, gdzie pracował i na miejscowym uniwersytecie studiował prawo. W maju 1915 razem z żoną założył na uniwersytecie Unię Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej. Brał udział w wydawaniu nielegalnego pisma i prowadził koło samokształceniowe dla polskich robotników kolejowych.

Po wybuchu rewolucji lutowej w Rosji był twórcą Zjednoczenia Socjalistycznego Polskiego na Ukrainie, grupującego członków wszystkich polskich organizacji socjalistycznych na Ukrainie (PPS, PPS-Lewica, Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy). Redagował pismo Zjednoczenia Jedność Robotnicza. Na tle haseł niepodległościowych oraz taktyki partii rosyjskich we wrześniu 1917 w Zjednoczeniu doszło do rozłamu. Po jego rozpadzie Zaremba stanął na czele Okręgowego Komitetu Robotniczego (OKR) PPS Ukrainy lewobrzeżnej i wszedł w skład Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS w Rosji. W lipcu 1918 powrócił do Polski.

Działalność w II Rzeczypospolitej We wrześniu 1918 wziął udział w konspiracyjnym XIV Zjeździe PPS w Warszawie. Reprezentował tam lewicowe skrzydło, przeciwstawiając się koalicji PPS z partiami prawicy i centrum. Został – jako najmłodszy wiekiem – wybrany do Centralnego Komitetu Robotniczego PPS. 11 listopada 1918 był współorganizatorem manifestacji na rzecz rządu Daszyńskiego i członkiem delegacji z Tadeuszem Szturm de Sztremem, która chciała wręczyć Józefowi Piłsudskiemu czerwony sztandar. Piłsudski odmówił, stwierdzając, że ma obowiązek działania w imieniu całego naroduScenę te opisuje Zaremba w książce Wspomnienia. Pokolenie przełomu, s. 306–307. Uczestniczył również w delegacji, która 13 listopada po demonstracji PPS zawiesiła czerwony sztandar na Zamku Królewskim w WarszawieArtur Leinwand, Tadeusz Szturm de Sztrem, Warszawa 1987, s. 39-40..

W 1918 z ramienia PPS wchodził w skład Komitetu Wykonawczego Warszawskiej Rady Delegatów Robotniczych. Na zjednoczeniowym XV Zjeździe PPS w Krakowie w 1919 łączącym socjalistów trzech zaborów został wybrany do Rady Naczelnej oraz do Centralnego Komitetu Wykonawczego, w których zasiadał do 1945. W 1920 przeciwstawiał się wejściu PPS do koalicyjnego rządu obrony narodowej Wincentego Witosa, uważając, że należy utworzyć lewicowy rząd, który pokieruje obroną kraju.

Od początku lat dwudziestych był jednym z przywódców Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych (wiceprzewodniczący Rady Nadzorczej, przewodniczący zarządu).

W 1919 kandydował bez skutku do Sejmu Ustawodawczego z okręgu częstochowsko-radomszczańskiego. W wyborach w 1922 kandydując na pierwszym miejscu w okręgu Piotrków-Brzeziny nie uzyskał mandatu w okręgu, jednak został posłem z listy państwowej.

W kolejnych wyborach parlamentarnych w 1928 lista PPS w Piotrkowie otrzymała blisko 25%, co umożliwiło uzyskanie dwóch mandatów poselskich: Zygmunta Zaremby i Adama Próchnika.

W wyborach parlamentarnych w 1930 kandydował z koalicyjnej listy Centrolewu: „Związku Obrony Prawa i Wolności Ludu”, uzyskując mandat poselski.

Był jednym z najczynniejszych publicystów PPS. Redaktor Pobudki, Robotnika, Tygodnia Robotnika, Dziennika Ludowego, Światła.

Twórca koncernu Zespół Czasopism PPS grupującego Dziennik Ludowy, Tydzień Robotnika, Chłopską Prawdę, miesięczniki Głos Kobiet, Młodzi Idą, Światło. Zgromadził wówczas wokół siebie grupę młodych dziennikarzy. Byli to m.in. Zbigniew Mitzner, Stanisław Niemyski, Władysław Jakubowski, Stefan Matuszewski, Stanisław Chudoba, Jan Dąbrowski, Rafał Praga, Feliks Gross, Julian Hochfeld, Stefan Arski.

Był zdecydowanym przeciwnikiem władz warszawskiego OKR PPS z przewodniczącym Rajmundem Jaworowskim popierającym politykę rządu i Józefa Piłsudskiego. Był inicjatorem zmian, które zakończyły się rozłamem i powstaniem PPS dawna Frakcja Rewolucyjna. Był oskarżany przez przeciwników jako osoba, która doprowadziła do rozłamu.

Od 1934 do 1939 był wiceprzewodniczącym warszawskiego OKR PPS.

Był przedstawicielem lewicy partyjnej, przeciwstawiając się jednocześnie tendencjom "jednolitofrontowym" z Komunistyczną Partią Polski (KPP). Na XXIV Kongresie PPS w 1937 doprowadził skutecznie do uniemożliwienia kandydowania do Rady Naczelnej Wandzie Wasilewskiej. Występował jednak w obronie Tadeusza Żarskiego, byłego członka PPS i działacza KPP oskarżonego i skazanego w ZSRR za „współpracę z wywiadem polskim”. Spowodowało to gwałtowny atak KPP przeciw Zarembie.

W 1938 wraz z Bronisławem Ziemięckim, Władysławem Piontkiem, Tomaszem Arciszewskim, Stanisławem Dubois, Adamem Próchnikiem, Marianem Nowickim i innymi działaczami PPS uzyskał mandat radnego w Warszawie.

Wojna i konspiracja W czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 był współorganizatorem i przewodniczącym Robotniczego Komitetu Pomocy Społecznej. Inicjator powołania i organizator Robotniczych Batalionów Obrony Warszawy w 1939. W tym czasie jednocześnie kierował wydawaniem Dziennika Ludowego (połączonego w trakcie oblężenia z Dziennikiem Powszechnym). W wystąpieniu radiowym w dniu 16 września mówił: 20 września, jako jeden z trzech przedstawicieli PPS, został członkiem ponadpartyjnego Komitetu Obywatelskiego przy dowódcy Armii „Warszawa”. Za udział w obronie Warszawy odznaczony Krzyżem Walecznych.

Podjął decyzję o wywieszeniu 27 września 1939 odezwy (tzw. różowa odezwa – od koloru papieru), informującej, że działalność organizacji PPS i Robotniczego Komitetu Pomocy Społecznej zostaje z dniem dzisiejszym zawieszona. Formalnie stanowiła ona wykonanie umowy kapitulacyjnej, faktycznie miała ukryć przed Niemcami kontynuację działań konspiracyjnych. Odezwa ta traktowana rozszerzająco na cały kraj stała się przyczyną oskarżeń o samowolę, była również wykorzystywana przez grupy lewicy socjalistycznej jako przyczynek do nieuznawania PPS-Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN) jako kontynuatorki przedwojennej PPS.

Razem z Kazimierzem Pużakiem i Mieczysławem Niedziałkowskim był jednym z twórców i przywódców podziemnej PPS (PPS-WRN). Członek Centralnego Kierownictwa Ruchu odpowiedzialny m.in. za prasę, kierując wraz ze Stanisławem Niemyskim i Józefem Wadiasem Wydziałem Prasowym.

Od października 1939 redagował pismo Informator (oparte na nasłuchu radiowym i przepisywane na maszynie ok. 100 egz.), zaś od stycznia 1940 drukowane pismo WRN (od 3 do 8 tys. egz.) – od stycznia 1941 jako dwutygodnik. W czerwcu 1944 WRN powrócił do nazwy Robotnik, również redagowany przez Zarembę.

Po wyjeździe do Londynu Tomasza Arciszewskiego od lipca 1944 stał na czele Centralnego Kierownictwa Ruchu. Główny twórca „Programu Polski Ludowej” sztandarowego dokumentu programowego socjalistów oraz autor publikacji „Demokracja społeczna. Wizja ustroju przejściowego” najbardziej dojrzałego dokumentu określającego koncepcje ustrojowe socjalistów.

Od stycznia 1944 był wraz z Kazimierzem Pużakiem i Tomaszem Arciszewskim przedstawicielem PPS w podziemnym parlamencie Radzie Jedności Narodowej.

Uczestniczył w powstaniu warszawskim w Śródmieściu. Od 2 sierpnia do 4 października wydał 61 numerów Robotnika. Był jednym z organizatorów przedrukowywanych w Londynie apeli do działaczy lewicy w Wielkiej Brytanii i USA o wsparcie dla powstania. Wraz z Pużakiem był inicjatorem wydania w czasie powstania ustawy o radach zakładowych, mającej na celu wprowadzenie zasady współzarządzania w zakładach pracy.

Po kapitulacji powstania uczestniczył w pracach Rady Jedności Narodowej. Przewidziany wraz z Wincentym Witosem jako przedstawiciel władz na wyjazd do Londynu w operacji „Most IV”. Planowana na późną jesień 1944 operacja przerzutu lotniczego nie doszła jednak ostatecznie do skutku.

W styczniu 1945 jako pełnomocnik CKW Ostoja wydał okólnik wzywający do bojkotu „lubelskiej” PPS.

Po aresztowaniu „szesnastu” 24 kwietnia 1945 został wyznaczony na jednego z współprzewodniczących Rady Jedności Narodowej, którą to funkcję pełnił do 1 lipca 1945.

W grudniu 1944 raz z Tadeuszem Szturm de Sztremem rozpoczął wydawanie pism AS oraz Przegląd krajowy (wydawane w konspiracji do lipca 1945).

Uczestniczył w posiedzeniach podziemnej Rady Naczelnej PPS 15 marca i 5 lipca 1945 pod przywództwem Zygmunta Żuławskiego, na których zdecydowano o formule legalizowania działalności podziemnej PPS.

W dniu 23 czerwca 1945 wydał pismo Do wszystkich członków PPS, wzywające do oczekiwania na decyzje legalnych władz PPS, zaś na spotkaniu podziemnego CKW PPS w dniu 30 czerwca 1945 podjął decyzję o rozwiązaniu podziemnej sieci organizacyjnej. Jednak przedstawiciele „lubelskiej” PPS jako jeden z warunków połączenia wskazywali zakaz działalności publicznej dla Zygmunta Zaremby. Po zerwaniu umowy przez „lubelską” PPS, współpracował z Zygmuntem Żuławskim przy nieudanej próbie tworzenia Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej. Po klęsce koncepcji Żuławskiego postanowił dalej kontynuować działania konspiracyjnej PPS.

Jesienią 1945 przygotował projekt Tez ideologicznych PPS dyskutowany w gronie byłych działaczy PPS-WRN: Kazimierza Pużaka (który powrócił z moskiewskiego więzienia), Tadeusza Szturm de Sztrema, Józefa Dzięgielewskiego, Ludwika Cohna, Mariana Bomby, Kazimierza Rysiewicza, Leszka Florczyka.

Emigracja Zagrożony aresztowaniem, w marcu 1946 wyjechał do Francji pod fałszywym nazwiskiem wraz z transportem Polskiego Czerwonego Krzyża.

Latem 1946 został przewodniczącym powołanej z jego inicjatywy Delegacji Zagranicznej PPS (reprezentującej krajowe struktury niezależnej Polskiej Partii Socjalistycznej).

Od 1948 do 1957, a następnie od 1961 do 1967 był przewodniczącym Rady Centralnej PPS (odpowiednik Rady Naczelnej PPS na emigracji), współtwórcą i przewodniczącym Międzynarodowego Biura Socjalistycznego, a następnie Unii Socjalistycznej Europy Środkowo-Wschodniej (organizacji grupującej emigracyjnych socjalistów), stowarzyszonej z Międzynarodówką Socjalistyczną. Był autorem dokumentu programowego Unii „Socjalistyczna alternatywa”.