Kozłowa Góra, także Zbiornik Kozłowa Góra, Zbiornik Świerklaniec lub Jezioro Świerklanieckie – zbiornik zaporowy utworzony przez spiętrzenie wód Brynicy, położony w północnej części Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, w sąsiedztwie Świerklańca i Kozłowej Góry.
Zbiornik został wybudowany w latach 1935–1939 jako element systemu gospodarowania wodami i obrony obszaru przemysłowego Górnego Śląska. W planach wojskowych miał umożliwiać zalanie doliny Brynicy i utworzenie rozległej przeszkody wodnej na przedpolu Obszaru Warownego „Śląsk”. W latach 1948–1951 został przystosowany do pełnienia funkcji rezerwuaru wody przeznaczonej do uzdatniania i zaopatrywania części konurbacji górnośląskiej.
Przy normalnym poziomie piętrzenia powierzchnia akwenu wynosi około 5,50 km², a pojemność 13,05 mln m³. Przy maksymalnym poziomie piętrzenia powierzchnia wzrasta do około 5,87 km², a całkowita pojemność do 15,30 mln m³.
Nazwa Oficjalna nazwa hydronimu brzmi „Kozłowa Góra”. Pochodzi ona od położonej na południe od zbiornika Kozłowej Góry, obecnie dzielnicy Piekar Śląskich.
W użyciu funkcjonują również nazwy „Zbiornik Kozłowa Góra”, „Zbiornik Świerklaniec”, „Jezioro Świerklanieckie” i „Jezioro Świerklaniec”. Nazwy związane ze Świerklańcem wynikają z położenia znacznej części akwenu w sąsiedztwie miejscowości i historycznego parku w Świerklańcu.
W lokalnym użyciu spotykane były również określenia „Dioblina” i „Diablina”, jednak nie mają one charakteru urzędowego.
Położenie Zbiornik leży w dolinie Brynicy, w środkowej części województwa śląskiego, na północnym skraju silnie zurbanizowanego obszaru Górnego Śląska. Znajduje się pomiędzy Świerklańcem od zachodu, Kozłową Górą od południa oraz miejscowościami położonymi w gminach Ożarowice i Bobrowniki od północy i wschodu.
Zbiornik znajduje się w zlewni Brynicy, należącej do dorzecza Przemszy, a dalej Wisły. Głównym ciekiem zasilającym i odprowadzającym wodę jest Brynica. Do zbiornika uchodzą także drobne cieki i rowy melioracyjne odwadniające tereny rolnicze, leśne i zabudowane.
Od strony zachodniej akwen sąsiaduje z terenami parku w Świerklańcu, natomiast na południu znajduje się zapora i infrastruktura wodociągowa związana z Zakładem Produkcji Wody Kozłowa Góra.
Geneza i budowa Tło gospodarcze i hydrotechniczne
Powstanie zbiornika wiązało się z problemami gospodarki wodnej rozwijającego się okręgu przemysłowego. Intensywny rozwój górnictwa, hutnictwa i miast Górnego Śląska prowadził do wzrostu zapotrzebowania na wodę, a jednocześnie do przekształcenia stosunków wodnych i pogorszenia jakości części lokalnych zasobów.
Dolina Brynicy była już wcześniej wykorzystywana jako naturalna granica i obszar regulacji wodnej. Przed I wojną światową przebiegał w jej rejonie fragment granicy pomiędzy Cesarstwem Niemieckim i Imperium Rosyjskim. Po utworzeniu województwa śląskiego dolina znalazła się w obrębie polskich planów ochrony przemysłowej części Górnego Śląska.
Funkcja militarna Budowę zbiornika rozpoczęto w 1935 roku, a prace zakończono na przełomie 1938 i 1939 roku. Projektantem i głównym kierownikiem budowy był inżynier Jan Stonawski.
Zbiornik był związany z systemem obronnym Obszaru Warownego „Śląsk”. W przypadku zagrożenia przewidywano wykorzystanie spiętrzonej wody do zalania części doliny Brynicy. Potencjalny obszar zalewowy miał liczyć około 600 ha i stanowić przeszkodę utrudniającą ruch wojsk oraz sprzętu pancernego.
W pobliżu zbiornika budowano również schrony bojowe, zapory przeciwpancerne, stanowiska ogniowe i inne elementy infrastruktury fortyfikacyjnej. Do dziś zachowały się obiekty wchodzące w skład fortyfikacji rejonu Kozłowej Góry i Świerklańca.
Zbiornik nie został wykorzystany militarnie w sposób przewidziany przez projektantów podczas kampanii wrześniowej 1939 roku.
Projekt i realizacja Prace obejmowały wykonanie zapory czołowej, wałów bocznych, urządzeń upustowych, regulację koryta Brynicy oraz przygotowanie czaszy zbiornika. Ze względu na płaski charakter doliny utworzony akwen jest rozległy, ale stosunkowo płytki.
Budowa wymagała wykupu gruntów, przebudowy stosunków wodnych oraz usunięcia części drzew i roślinności z obszaru przyszłego zalewu. W niektórych partiach dna pozostały pnie i karpy drzew, które przez dziesięciolecia wpływały na warunki siedliskowe i użytkowanie rybackie.
Adaptacja do funkcji wodociągowej Po II wojnie światowej Górny Śląsk odczuwał niedobory wody wynikające z rozwoju przemysłu, wzrostu liczby ludności oraz zanieczyszczenia lokalnych cieków. W latach 1948–1951 zbiornik został przystosowany do pełnienia funkcji źródła wody dla regionalnego systemu wodociągowego.
W pobliżu zapory powstała stacja uzdatniania wody, obecnie funkcjonująca jako Zakład Produkcji Wody Kozłowa Góra w strukturach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów.
Woda ze zbiornika pobierana jest w rejonie budowli upustowej, a następnie poddawana procesom uzdatniania. Po oczyszczeniu trafia do systemu zaopatrującego mieszkańców centralnej części województwa śląskiego.
Wprowadzenie funkcji wodociągowej wpłynęło na sposób użytkowania akwenu. Dostęp do części brzegów został ograniczony, a rekreacja, kąpiel i żegluga podporządkowane wymaganiom ochrony sanitarnej ujęcia wody.
Budowa hydrotechniczna Zbiornik zamyka od południa zapora czołowa z budowlą upustową. Od zachodu i północnego zachodu występują wały ograniczające rozlewanie się wody na płaskie tereny doliny.
Zapora ma konstrukcję ziemną, natomiast w jej obrębie znajdują się elementy betonowe związane z przepuszczaniem i regulacją odpływu wody. Wysokość konstrukcji wynosi około 6 m.
System hydrotechniczny obejmuje:
zaporę czołową; wały boczne; jaz i urządzenia upustowe; urządzenia do regulacji poziomu wody; infrastrukturę poboru wody; kanały i obiekty związane ze stacją uzdatniania; urządzenia kontrolno-pomiarowe.
Dokładne parametry poszczególnych budowli hydrotechnicznych zmieniały się wskutek modernizacji prowadzonych po II wojnie światowej.
Parametry morfometryczne Podstawowe poziomy piętrzenia zbiornika wynoszą:
minimalny poziom piętrzenia – 275,10 m n.p.m.; normalny poziom piętrzenia – 278,56 m n.p.m.; maksymalny poziom piętrzenia – 278,93 m n.p.m.
W zależności od poziomu piętrzenia powierzchnia i pojemność akwenu ulegają znacznym zmianom:
Parametr Minimalny poziom piętrzenia Normalny poziom piętrzenia Maksymalny poziom piętrzenia Powierzchnia 1,40 km² 5,50 km² 5,87 km² Pojemność 0,67 mln m³ pojemności martwej 13,05 mln m³ 15,30 mln m³
Przy normalnym poziomie piętrzenia pozostałe parametry wynoszą:
długość – około 3,6 km; średnia szerokość – około 1,5 km; długość linii brzegowej – około 12,5 km; głębokość średnia – około 2,4 m; głębokość maksymalna – około 4,5 m; stała rezerwa powodziowa – około 2,79 mln m³.
Przy maksymalnym poziomie piętrzenia największa głębokość w sąsiedztwie zapory może dochodzić do około 7 m.
Zbiornik zaliczany jest do płytkich sztucznych jezior nizinnych. Duża powierzchnia w stosunku do niewielkiej głębokości powoduje podatność na falowanie, szybkie nagrzewanie wód i oddziaływanie wiatru na mieszanie całej toni.
Brzegi i dno Brzegi zbiornika są zróżnicowane. W części południowej mają charakter techniczny i związane są z zaporą oraz infrastrukturą wodociągową. Zachodni brzeg jest częściowo uregulowany i zabezpieczony wałem.
Na północy, w rejonie ujścia Brynicy, znajduje się rozległa strefa cofkowa. Występują tam trzcinowiska, szuwary, wypłycenia, podmokłe łąki i okresowo odsłaniane powierzchnie osadów.
Wschodnia linia brzegowa ma w znacznej części charakter naturalny. Jest niska, płaska i porośnięta roślinnością wodną oraz szuwarową.
Dno zbiornika jest przeważnie płaskie i muliste. W pobliżu dawnego koryta Brynicy oraz zapory występują większe głębokości. Osady denne gromadzą substancje dostarczane przez rzekę, spływ powierzchniowy i procesy biologiczne zachodzące w zbiorniku.
Gospodarka wodna Zbiornik pełni kilka podstawowych funkcji:
magazynowanie wody przeznaczonej do uzdatniania; wyrównywanie przepływów Brynicy; ochrona przeciwpowodziowa; utrzymywanie rezerwy wody dla regionalnego systemu wodociągowego; ograniczanie skutków okresowych wezbrań; funkcja przyrodnicza i krajobrazowa.
Gospodarowanie wodą wymaga pogodzenia interesów wodociągowych, przeciwpowodziowych i przyrodniczych. Obniżanie poziomu wody może prowadzić do odsłaniania rozległych fragmentów dna, natomiast wysokie piętrzenie wpływa na zalewanie stref szuwarowych i siedlisk ptaków.
Zbiornik jest zarządzany w powiązaniu z działalnością Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i regionalnym systemem gospodarki wodnej.
Jakość wody i procesy limnologiczne Kozłowa Góra jest zbiornikiem podatnym na eutrofizację ze względu na niewielką średnią głębokość, dużą powierzchnię, dopływ substancji biogennych ze zlewni oraz intensywne procesy biologiczne.
Do głównych czynników wpływających na jakość wody należą:
zanieczyszczenia dopływające Brynicą; spływ z terenów rolniczych; dopływ substancji pochodzących z terenów zabudowanych; rozkład materii organicznej w strefach szuwarowych; mieszanie osadów dennych podczas falowania; zmiany poziomu piętrzenia.
Ze względu na wodociągowe przeznaczenie zbiornika jakość wody jest monitorowana, a woda przed wprowadzeniem do sieci podlega wieloetapowemu uzdatnianiu.
Badania limnologiczne wskazują, że funkcjonowanie zbiornika jest silnie zależne od antropopresji w zlewni oraz od sposobu sterowania poziomem wody.
Przyroda Roślinność
Najbardziej rozwinięte zbiorowiska roślinne występują w północnej i północno-wschodniej części zbiornika. Strefę brzegową tworzą rozległe szuwary, trzcinowiska, turzycowiska oraz podmokłe łąki.
Dominującym gatunkiem w wielu fragmentach jest trzcina pospolita. Towarzyszą jej m.in. pałki wodne, turzyce, sitowie i roślinność wynurzona. W płytszych partiach występują także zbiorowiska roślin zanurzonych i pływających.
Roślinność pełni istotną funkcję:
ogranicza falowanie; zatrzymuje część substancji biogennych; tworzy siedliska lęgowe ptaków; zapewnia miejsca rozrodu ryb i płazów; stabilizuje osady w strefie brzegowej.
Awifauna Zbiornik jest jedną z ważniejszych lokalnych ostoi ptaków wodnych i błotnych w północnej części konurbacji górnośląskiej. Jego znaczenie wynika z położenia pomiędzy obszarem zurbanizowanym a kompleksami leśnymi Lasów Lubliniecko-Tarnogórskich.
W otoczeniu akwenu stwierdzono około 202 gatunków ptaków, w tym 78 gatunków lęgowych i 124 gatunki przelotne lub zimująceMariusz Ostański, Henryk Kościelny, „Ptaki lęgowe zbiornika Świerklaniec”, „Przyroda Górnego Śląska”, nr 58, 2009, s. 8–9..
Do gatunków lęgowych lub obserwowanych w okresie lęgowym należą m.in.:
bąk zwyczajny; bączek zwyczajny; kropiatka; zielonka; derkacz; błotniak stawowy; zimorodek zwyczajny; rybitwa białowąsa; sieweczka obrożna; perkoz zausznik; mewa śmieszka; gęgawa; łabędź niemy.
Największe znaczenie mają trzcinowiska i wypłycenia w strefie cofkowej. Kolonie mewy śmieszki liczyły w niektórych okresach do około 230 gniazd, a kolonie perkoza zausznika do około 90 gniazd.
W trzcinowiskach gniazdują również błotniaki stawowe. Podczas przelotów zbiornik stanowi miejsce odpoczynku i żerowania kaczek, gęsi, siewkowców, mew i rybitw.
Znaczenie przyrodnicze zbiornika może stanowić podstawę do opracowania osobnego hasła Ostoja ptaków Zbiornika Kozłowa Góra.
Ryby W zbiorniku występują gatunki typowe dla płytkich zbiorników nizinnych. Do najczęściej wymienianych należą:
leszcz; płoć; karp; lin; okoń pospolity; sandacz pospolity; szczupak pospolity; węgorz europejski; sum pospolity.
Gospodarka rybacka i wędkarska jest ograniczona przez funkcję wodociągową akwenu oraz przepisy sanitarne. Wędkowanie odbywa się wyłącznie w miejscach i na warunkach określonych przez administratora oraz użytkownika rybackiego.
Płazy i ssaki