mały|240px|Pomnik Rewolucji w Meksyku w którym w 1969 złożono szczątki Plutarco Elías Callesa Plutarco Elías Calles (ur. 25 września 1877 w Guaymas, zm. 19 października 1945 w Meksyku) – meksykański generał, polityk, uczestnik rewolucji meksykańskiej, minister spraw wewnętrznych podczas prezydentury Alvaro Obregona, prezydent Meksyku.
Jego kampania prezydencka 1924 była pierwszą populistyczną kampanią w historii Meksyku, w której obiecał redystrybucję ziemi, równość wobec prawa, edukację, dodatkowe prawa pracy i demokratyczne rządyJürgen Buchenau: Plutarco Elias Calles and the Mexican Revolution (2007) s. 103.. Próbował spełnić te obietnice podczas pierwszego okresu swojej prezydentury w latach 1924–1926, lecz druga część jego rządów w latach 1926–1928 charakteryzowała się represyjnym antyklerykalizmem.
Po zakończeniu kadencji pozostał dominującym meksykańskim liderem w okresie zwanym Maximato (1928–1935). Pod koniec lat 20. poniósł porażkę z powstaniem cristeros skierowanym przeciwko jego antykatolickim reformom, przez co musiał cofnąć ustawy antyklerykalne. Założył Partido Nacional Revolucionario (Narodowo Rewolucyjna Partia lub PNR), która stała się Partido de la Revolución Mexicana (Partia Rewolucji Meksykańskiej lub PRM), który ostatecznie stał się Partią Rewolucyjno-Instytucjonalną (PRI), która rządziła Meksykiem od 1929 do 2000 w ramach tych trzech różnych nazw.
W 1934 roku odsunięty od władzy przez lewicę partyjną, a następnie zmuszony do wyjazdu do Stanów Zjednoczonych. Do ojczyzny powrócił pod koniec życia.
Życiorys Rodzina Jego przodek Elías González (1707–1790) do Meksyku przybył pod koniec XVIII wieku. Jego rodzina objęła w posiadanie grunty rolne i zgromadziła dość duży majątek, który został jednak całkowicie utracony na skutek wojen i zamieszek w XIX wiekuAYALA ANGUIANO, Armando: „Historia esencial de México. Tomo VI; Forja y desplome del PRI”, México, Editorial Contenido, 2003..
Pradziad Plutarco – Rafael Elías González był gubernatorem Sonory. Dziadek Plutarco, José Juan Elías „Chinaco” Perez (1824-65) był pułkownikiem armii meksykańskiej, który brał udział w bataliach wojskowych przeciwko siłom wspieranego przez państwa imperialistyczne cesarza Maksymiliana ILos Elías de Sonora..
Jego ojciec Plutarco Elías Lucero był absolwentem prawa i urzędnikiem państwowym. Pochodził z prominentnej rodziny znanej w Provincias Internas jako Elías González. W 1872 roku wybrany został deputowanym departamentu Ures, a w 1874 roku prefektem Guayamas. Po zakończeniu krótkiej kariery politycznej popadł w alkoholizmKRAUZE, Enrique: „Plutarco Elías Calles, reformar desde el origen”, en la serie „Biografía del Poder”, México, Fondo de Cultura Económica, 1987..
Lucero związał się z nauczycielką, Juaną Lidią Malvido, z którą miał dwójkę dzieci. Związek przetrwał do 1876 roku, w tym samym roku przeniósł się na stałe do Guaymas, gdzie na krótko związał się z Marią de Jesús Campuzano, wdowie po zmarłym w listopadzie 1872 roku Francisco Callesie Araujo. To Maria była matką przyszłego prezydenta, para miała razem dwójkę dzieciBÜCHENAU, Jürgen: „Plutarco Elías Calles and the Mexican Revolution”, Estados Unidos, Editorial Rowman & Littlefield, 2006.. Lucero nigdy nie ożenił się z matką Callesa.
Calles miał brata Francisco Campuzano Plutarco Elíasa, urodzonego 25 września 1877 roku. Jego przyrodnim rodzeństwem byli: Arnulfo (1866), Aquila Clemencia, Francisco Calles Campuzano (1868), Arturo (1872–1934) i Plutarco Elías Malvido (1874–1876).
Młodość mały|240px|Plutarco Elías Calles Calles urodził się w miejscowości Campuzano w Sonorze w 1877 rokuJürgen Buchenau: Plutarco Elias Calles and the Mexican Revolution (2007) s. xvii.. Dorastał w biedzie i niedostatku. Po śmierci matki, w 1897 roku przyjął nazwisko Calles po wuju, Juanie Bautistie Callesie, który go wychował wraz z jego ciotką, Josefą Marią Campuzano. To wuj był zajadłym ateistą i wychował siostrzeńca w duchu antyklerykalnymGonzales, Michael J., The Mexican Revolution, 1910–1940. UNM Press, 2002. s. 203..
Wraz z wujostwem zajmującymi dość dobrą pozycję ekonomiczną przeniósł się do Hermosillo, gdzie ukończył szkołę podstawową. W wychowywaniu Callesa pomagała jego babcia Bernardina Lucero Uriah (1830–1902). W 1888 roku rozpoczął studia w Akademii Nauczycieli, gdzie jego profesorem został Benigno López Serra. Pracował w wielu różnych zawodach. W wieku 17 lat zarabiał jako nauczyciel. W 1897 roku powrócił do rodzinnego Guaymas, gdzie kontynuował pracę nauczyciela, redagował pismo „Dziennik Szkolny” i zarządzał Towarzystwem Rzemieślników „El Porvenir”KRAUZE, Enrique: „Plutarco Elías Calles, reformar desde el origen”, en la serie „Biografía del Poder”, México, Fondo de Cultura Económica..
Później był m.in. barmanem (w barze wuja), rolnikiem (prowadził farmę swojego ojca) i operatorem młyna.
Następnie został urzędnikiem miejskim w Guyamas, skąd został zwolniony po tym, gdy kasjerka oskarżyła go o defraudację funduszy. Po tym został zarządcą hotelu „Hotel Mexico”, którego właścicielem był jego przyrodni brat, Arturo ElíasMemorias de Adolfo de la Huerta, México, 1981..
W 1899 roku poślubił Natalię Chacon.
Na początku XX wieku kupił 9000 akrów w Santa Rosa w pobliżu granicy z USA. W 1903 roku Ministerstwo Robót Publicznych dało mu wszystkie potrzebne dokumenty po czym rozpoczął on gospodarowanie swoją ziemię. Calles uprawiał kukurydzę, pszenicę i ziemniaki, co umożliwiło uzyskanie przez niego względnej stabilności finansowej. W 1906 roku wycofał się z rolnictwa i bezskutecznie próbował rozpocząć karierę w branży górniczej. W tym samym roku jego przyjaciel, Amerykanin, James Smithers namówił go do przejęcia młyna „Excelsior”. Jeszcze w tym roku założył sklep prowadzący sprzedaż mąki i nasion „Elías, Smithers i Spółka”.
Kariera wojskowa
W 1911 roku otworzył w Agua Prieta własną firmę prowadzącą sprzedaż produktów takich jak narzędzia rolnicze, olej, masło, cukier brązowy, ziarna, nasiona i mięsobicentenario.gob.mx..
Jako zwolennik Francisco Madero, został zatrudniony na stanowisku komisarza policji, nominował go gubernator prowincji José María Maytorena. Jako komisarz odpowiadał za utrzymanie porządku, wymiar sprawiedliwości i reorganizację więzienia, w trakcie kadencji z jego inicjatywy utworzono szkołę. W tym czasie najbliżsi przyjaciele nadali mu pseudonim „Stary”.
Po pewnym czasie Madero oskarżył go o spiskowanie, jednak nie został on odwołany ze stanowiska komisarza ze względu na poparcie ze strony gubernatora Mayterona. Gdy wybuchły kolejne walki, przeniósł on swoje dzieci i żonę do Nogales, a sam poświęcił się rekrutacji żołnierzy w Douglas w USA. 5 marca 1913 roku poprowadził do walki grupę żołnierzy związanych z innymi liderami rewolucji – Manuelem M. Diéguezem, Pedro F. Bracamontesem i Estebanem Baca CalderónemKRAUZE, Enrique: „Plutarco Elías Calles, reformar desde el origen”, en la serie „Biografía del Poder”, México, Fondo de Cultura Económica, 1987; „Acta de bautizo de Plutarco Elías Campuzano”, Guaymas, 1878..
Poparcie przez niego rewolucji meksykańskiej (1910–1920) pozwoliło mu szybko awansować. Dosłużył się stopnia generała już w 1915 roku i dowodził Armią Konstytucyjną w jego rodzinnym stanie Sonora. W 1915 zdołał odeprzeć konwencjonalistów José María Maytorena i Pancho Villa w bitwie Agua Prieta.
W tym samym roku został gubernatorem Sonory. Jego radykalna retoryka ukrywała pragmatyczną istotę jego polityki promującej szybki rozwój gospodarki narodowej Meksyku i ustalenie jej infrastruktury. W szczególności, próbował wprowadzić prohibicję w stanie Sonora, promował ustawodawstwo dające ubezpieczenia społeczne, pracownicze umowy zbiorowe i wydalił wszystkich katolickich księży z Sonory. W 1919 Venustiano Carranza promował Callesa na stanowisko Sekretarza Handlu, Przemysłu i Pracy. W 1920 wraz z Alvaro Obregonem obalił Carranzę i Obregón mianował go szefem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Calles wykorzystał swoją umiejętność zdobywania poparcia wśród głosujących robotników, aby dojść do władzy razem z Obregonem. Zawiązawszy sojusz z Meksykańską Partią Pracy (PLM) został w 1924 wybrany na prezydenta, pokonując kandydata agrarystów Angela Floresa oraz ekscentrycznego, startującego w każdych wyborach Nicolása Zuniga y Miranda.
Prezydentura mały|240px|Plutarco Elías Calles w towarzystwie Calvina Coolidgea i Williama Howarda Tafta, prezydentów USA Jako prezydent był wspierany przez związki robotniczo-chłopskie. Partia Pracy, wspierająca jego rząd, w rzeczywistości funkcjonowała jako polityczno-wyborcza gałąź potężnej Regionalnej Konfederacji Robotników Meksykańskich (CROM) z Luisem Napoleónem Moronesem na czele. Wspierał reformę gruntów i promował ejido, jako sposób na emancypację campesinos (drobnych rolników), lecz jedynie niewielka część ziemi została w ten sposób rozdzielona. Dla wsparcia campesinos Calles założył kilka banków, np. Meksykański bank narodowy (Banco de México). Minister finansów w rządzie Callesa, Alberto J. Pani zredukował częściowo dług międzynarodowy Meksyku, lecz po konflikcie z Callesem zrezygnował z urzędu w 1927. Prezydent wprowadził także zmiany w kodeksie cywilnym, dające nieślubnym dzieciom takie same prawa, jak dzieciom pochodzącym z legalnego związku. Kierując się fałszywymi pogłoskamiEnrique Krauze: Mexico: Biography of Power. A History of Modern Mexico, 1810–1996. HarperCollins Publishers Inc. New York, 1997. s. 412., że jego przodkowie byli Syryjczykami lub Turkami, nadano mu przydomek El Turco (Turek). Aby nie przyciągać zbyt wiele uwagi do swojego dzieciństwa, Calles ignorował te plotkiEnrique Krauze: Mexico: Biography of Power. A History of Modern Mexico, 1810–1996. Zeta. Mexico City, 2006. s. 413.Tere Medina-Navascues: Plutarco Elías Campuzano, mal conocido como presidente Calles. HarperCollins Publishers Inc. Nowy Jork, 1997. s. 9–11..
Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi podczas prezydentury Jednym z głównych punktów spornych z USA była ropa naftowa. Calles szybko odrzucił Porozumienie Bucareli z 1923 pomiędzy USA i Meksykiem, z czasów kiedy Álvaro Obregón był prezydentem. Rozpoczęto prace nad nową ustawą o wydobyciu ropy, która miała ściśle egzekwować artykuł 27 meksykańskiej konstytucji z 1917, który przywrócił pochodzące jeszcze z Hiszpanii prawo, mówiące o prawie własności państwa do podziemnych złóż. Zagroziło to firmom naftowym z USA i Europy, które posiadały prawa do wydobywania ropy, szczególnie w wypadku, kiedy artykuł byłby zastosowany z mocą wsteczną. Decyzja Meksykańskiego Sądu Najwyższego, postanowiła, że pola naftowe, będące w posiadaniu kapitału zagranicznego, nie mogą być eksploatowane tak długo, jak to miało miejsce przed wprowadzeniem konstytucji w życie. Porozumienie Bucareli twierdziło, że Meksyk powinien zgodzić się na przestrzeganie decyzji Meksykańskiego Sądu Najwyższego, w zamian za oficjalne uznanie przez Waszyngton prezydentury Alvaro ObregonaKirkwood, Burton. The history of Mexico. Greenwood Press, Westport, 2000. s. 157–158..
Reakcja rządu USA na zamiar egzekwowania przez Callesa artykułu 27 była natychmiastowa. Amerykański sekretarz stanu Frank B. Kellogg wystosował groźbę wobec Meksyku (12 czerwca 1925)Enrique Krauze: Mexico: biography of power: a history of modern Mexico, 1810–1996, s. 417, Harper Collins 1998.. Opinia publiczna w Stanach Zjednoczonych okazała się szczególnie anty-meksykańska, kiedy pierwsza ambasada Związku Radzieckiego w jakimkolwiek kraju, została otwarta w Meksyku. Przy tej okazji sowiecki ambasador stwierdził, że „nie ma dwóch innych krajów wykazujących więcej podobieństw niż Związek Radziecki i Meksyk”Enrique Krauze: Mexico: biography of power: a history of modern Mexico, 1810–1996, s. 418, Harper Collins 1998.. Niektórzy w rządzie Stanów Zjednoczonych uznali rząd Callesa za bolszewicki, zaczęli odnosić się do Meksyku jako „Sowieckiego Meksyku”Richards, Michael D. Revolutions in World History s. 30 (2004 Routledge) ..