Bezpieczeństwo energetyczne – niezakłócona dostępność źródeł energii po przystępnej cenie. Międzynarodowa Agencja Energetyczna (MAE), która ukuła tę definicję, rozróżnia wymiar krótkoterminowy, dotyczący zdolności systemu energetycznego do reagowania na nagłe zmiany podaży i popytu, oraz wymiar długoterminowy, obejmujący terminowe inwestycje zapewniające dostawy energii zgodne z potrzebami rozwoju gospodarczego i ochrony środowiska. W polskim ustawodawstwie bezpieczeństwo energetyczne zdefiniowano jako stan gospodarki umożliwiający pokrycie bieżącego i perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu wymagań ochrony środowiskaUstawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (), art. 3, pkt 16..
Pojęcie to zyskało znaczenie po kryzysie naftowym 1973 roku i od tego czasu ewoluowało od wąskiej kwestii ciągłości dostaw ropy naftowej w kierunku wielowymiarowej kategorii obejmującej m.in. dywersyfikację źródeł, odporność infrastruktury, dostępność cenową i akceptowalność środowiskową.
Pojęcie i wymiary Najczęściej cytowana definicja MAE koncentruje się na dwóch elementach: nieprzerwanej dostępności źródeł energii i ich przystępnej cenie. W literaturze akademickiej zakres pojęcia uległ poszerzeniu. W 2007 roku Asia Pacific Energy Research Centre zaproponowało ujęcie w postaci czterech wymiarów (tzw. 4A): dostępność zasobów (availability), fizyczny dostęp do infrastruktury (accessibility), przystępność cenowa (affordability) i akceptowalność środowiskowa (acceptability). Aleh Cherp i Jessica Jewell w analizie z 2014 roku wykazali, że model 4A nie obejmuje wszystkich istotnych zagrożeń, i zaproponowali trzy uzupełniające się perspektywy badawcze: suwerenności (zagrożenia geopolityczne), odporności (zagrożenia techniczne i przyrodnicze) oraz rezyliencji (zdolność systemów do adaptacji).
Historia koncepcji Kwestia bezpieczeństwa dostaw energii pojawiła się w polityce międzynarodowej na początku XX wieku, gdy I wojna światowa ujawniła strategiczne znaczenie ropy naftowej dla prowadzenia działań zbrojnych. Pierwszym instytucjonalnym wyrazem tej świadomości była decyzja Churchilla z 1914 roku o wykupieniu przez rząd brytyjski udziałów w w celu zabezpieczenia dostaw paliwa dla Royal Navy.
Przełomowym momentem był kryzys naftowy z 1973 roku, kiedy OAPEC ogłosiła embargo na dostawy ropy wobec państw wspierających Izrael w wojnie Jom Kipur. Cena ropy wzrosła z ok. 3 do 12 USD za baryłkę, obnażając zależność państw uprzemysłowionych od importu. W odpowiedzi na kryzys w 1974 roku powołano Międzynarodową Agencję Energetyczną, której pierwotnym mandatem była koordynacja mechanizmów reagowania kryzysowego i tworzenie strategicznych rezerw ropy. W 1975 roku Stany Zjednoczone utworzyły , rezerwę o docelowej pojemności miliarda baryłek.
Po zakończeniu zimnej wojny pojęcie bezpieczeństwa energetycznego rozszerzyło się o problematykę gazu ziemnego (spory gazowe między Rosją a Ukrainą w 2006 i 2009 roku), energii elektrycznej (blackouty w USA w 2003 i w Europie w 2006 roku) oraz surowców krytycznych niezbędnych do transformacji energetycznej.
Rosyjska inwazja na Ukrainę w lutym 2022 roku wywołała bezprecedensowy kryzys energetyczny w Europie. Odcięcie dostaw rosyjskiego gazu zmusiło UE do przyspieszonej dywersyfikacji, a MAE sześciokrotnie uruchomiła mechanizm uwalniania rezerw awaryjnych, w tym największą w historii operację obejmującą 400 mln baryłek w marcu 2026 roku.
Instrumenty Do głównych instrumentów polityki bezpieczeństwa energetycznego należą: dywersyfikacja dostawców i szlaków transportowych, utrzymywanie strategicznych rezerw paliw, budowa połączeń międzysystemowych (interkonektory), zwiększanie udziału krajowych i odnawialnych źródeł energii, poprawa efektywności energetycznej oraz mechanizmy reagowania kryzysowego koordynowane przez MAE.
W wymiarze krótkoterminowym kluczowe znaczenie mają rezerwy strategiczne i zdolność systemów przesyłowych do szybkiego przełączania między źródłami dostaw. W wymiarze długoterminowym polityka bezpieczeństwa energetycznego coraz silniej wiąże się z polityką klimatyczną: dekarbonizacja zmniejsza zależność od importu paliw kopalnych, ale jednocześnie rodzi nowe zależności, np. od dostaw surowców krytycznych do produkcji paneli fotowoltaicznych, turbin wiatrowych i baterii.
Unia Europejska Bezpieczeństwo dostaw energii jest jednym z czterech celów polityki energetycznej UE zapisanych w art. 194 TFUE, wprowadzonym przez traktat z Lizbony (2009). Obok niego art. 194 wymienia zapewnienie funkcjonowania rynku energii, promowanie efektywności energetycznej i energii ze źródeł odnawialnych oraz rozwój interkonektorów.
W 2015 roku Komisja Europejska przyjęła strategię , której pierwszym filarem uczyniono bezpieczeństwo energetyczne, solidarność i zaufanie. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w marcu 2022 roku Komisja ogłosiła plan REPowerEU, zakładający szybką redukcję zużycia rosyjskiego gazu o 155 mld m³ rocznie poprzez dywersyfikację dostaw LNG, przyspieszenie rozwoju OZE i oszczędność energii. W ramach tego planu utworzono Platformę Energetyczną UE koordynującą wspólne zakupy gazu.
Polska thumb|upright=1.2|Trasa gazociągu Baltic Pipe z Norwegii przez Danię do Polski thumb|Terminal LNG w Świnoujściu Polska definicja ustawowa bezpieczeństwa energetycznego zawarta jest w art. 3 pkt 16 Prawa energetycznego.
Po 2022 roku Polska przeprowadziła przyspieszoną dywersyfikację dostaw gazu ziemnego. Kluczowymi elementami nowej infrastruktury są: uruchomiony we wrześniu 2022 roku gazociąg Baltic Pipe o przepustowości 10 mld m³ rocznie, łączący norweskie złoża z polskim systemem przesyłowym przez Danię, rozbudowany terminal LNG w Świnoujściu oraz planowany pływający terminal FSRU w Gdańsku.
Według raportu Forum Energii z 2025 roku udział rosyjskich surowców w polskim miksie energetycznym spadł do zera (z 52% w imporcie gazu w 2015 roku), a głównymi dostawcami gazu stały się Norwegia i Stany Zjednoczone. W 2024 roku węgiel odpowiadał za ok. 56% produkcji energii elektrycznej, a OZE za ok. 29%.
Zobacz też efektywność energetyczna polityka energetyczna surowce krytyczne ubóstwo energetyczne weaponized interdependence
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Bezpieczeństwo publiczne Kategoria:Polityka energetyczna Kategoria:Bezpieczeństwo międzynarodowe