Henryk III głogowski

Henryk III głogowski, także Henryk III Głogowczyk (ur. 1251/1260, zm. 9 grudnia 1309) – książę głogowski (1273/1274–1309), książę wielkopolski (1306–1309).

Życiorys Dzieciństwo Ojcem Henryka był Konrad I głogowski, który po śmierci ojca Henryka Pobożnego wyjechał do Paryża, gdzie miał pobierać nauki przygotowujące go do stanu duchownego. Jednak na wieść o podziale ojcowizny między braćmi Bolesławem Rogatką i Henrykiem Białym upomniał się o swoją część. Po licznych walkach udało mu się wywalczyć własną dzielnicę z ośrodkiem w Głogowie, obejmującą także Krosno Odrzańskie, Żagań, Lubin, Ścinawę i Sądowel, wymieniony później na Bolesławiec i Nowogrodziec.

W czasie tych walk wspomagał Konrada książę wielkopolski Przemysł I, którego siostrę Salomeę Konrad pojął za żonę. Powiła mu ona trzy córki: Annę (wydaną za Ludwika II Wittelsbacha), Eufemię (wydaną za Albrechta II, hrabiego Gorycji) oraz Jadwigę, która została później ksienią klasztoru klarysek we Wrocławiu, a także trzech synów: Konrada, Przemka i Henryka. Nie do końca jasna jest kolejność starszeństwa synów, pewne jest, że Przemek był najmłodszy, a Konrad najprawdopodobniej najstarszyZa starszeństwem Henryka przemawia to, że zwykle w dyplomach występuje przed braćmi, za to po stronie Henryka fakt, że odziedziczył po ojcu centrum księstwa – Głogów, on też występuje jako najstarszy np. w Genealogii św. Jadwigi. Jednak najbardziej wiarygodne źródło, Kronika polsko-śląska, podaje Konrada jako najstarszego, a zapewne jego ułomność fizyczna (garb) uniemożliwiły mu objęcie władzy w stołecznym grodzie. Zob. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, t. I, Wrocław 1973, s. 78 i n.; T. Jurek, Dziedzic królestwa polskiego książę głogowski Henryk, Kraków 2010, s. 17, 21.. W 1267 synowie Konrada brali udział w kanonizacji swojej prababki Jadwigi. Wspólnie pobierali zapewne nauki w szkole kolegiackiej pod okiem Mikołaja, kanclerza ich ojca. Po śmierci pierwszej żony (przed 1271) Konrad ożenił się powtórnie, z Zofią Wettyn, córką Dytryka Mądrego, małżeństwo okazało się bezdzietne.

W momencie śmierci ojca 6 sierpnia 1273 lub 1274 wszyscy trzej bracia byli wciąż małoletni. W tej sytuacji władzę w Głogowie objęła Zofia Wettyn, córka Dytryka Mądrego, druga żona Konrada, wraz z kanclerzem Mikołajem. Jeszcze w 1274 Zofia sprzedała arcybiskupowi magdeburskiemu Krosno, a Bolesław Rogatka zajął Bolesławiec i Nowogrodziec. W 1277 wszyscy trzej Głogowczycy wzięli udział w wyprawie skierowanej przeciwko stryjowi, który w tymże roku porwał Henryka Probusa, syna Henryka Białego i księcia wrocławskiego. Akcję inspirował książę czeski Przemysł Ottokar II, który był patronem wielu książąt śląskich, m.in. Konrada I. Sam Henryk, już jako samodzielny książę, wziął również udział w bitwie pod Suchymi Krutami 26 sierpnia 1278, po stronie króla czeskiego, który jednak w bitwie poległ.

W orbicie wpływów Henryka Probusa Synowie Konrada I dokonali podziału księstwa ojca między styczniem a lipcem 1278. Konrad otrzymał Ścinawę, Przemek Żagań, a Henryk Głogów wraz z Bytomiem i Kożuchowem. Wkrótce po podziale władzę w zastępstwie Konrada, który udał się na studia do Bolonii, objął Henryk Probus. Książę wrocławski żywił zamiary rozciągnięcia swego zwierzchnictwa także na pozostałych Głogowczyków i innych książąt śląskichW zależności od niego znajdował się już Bolesław opolski.. W tym celu zaprosił Henryka wraz z Henrykiem Grubym, księciem Legnicy, oraz Przemysłem II wielkopolskim na zjazd do Sądowli. Henryk został zwolniony dopiero po złożeniu przysięgi, że będzie stawiał się na każde wezwanie Probusa wraz z 30 kopijnikami przez następne 5 lat. Henryk stawał się tym samym lennikiem księcia wrocławskiegoT. Jurek, Henryk Probus i Henryk głogowski, stosunki wzajemne w latach 1273–1290, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, 42 (1978), s. 556–558..

Poważną próbą dla stosunków śląskich był wybuchły z nową siłą na początku 1282 spór kościelno-polityczny pomiędzy Henrykiem Probusem a biskupem Tomaszem II, biskupem wrocławskimZob. M. Maciejowski, Orientacje polityczne biskupów metropolii gnieźnieńskiej 1283-1320, Kraków 2007, s. 115–151; T. Silnicki, Dzieje i ustrój Kościoła na Śląsku do końca w. XIV, w: Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, t. II, z. 1, Kraków 1939, s. 166–176.. Z biskupem Tomaszem spory prowadził już ojciec Głogowczyków w l. 1272–1273, w tym czasie dwukrotnie spadła na niego klątwaT. Jurek, Konrad I głogowski. Studium z dziejów dzielnicowego Śląska, „Roczniki Historyczne”, 54 (1988), s. 137–138.. W ślady ojca poszedł Henryk i wiernie stał u boku księcia, w 1284 biorąc nawet udział w demonstracyjnym turnieju rycerskim w zajętej biskupiej NysieT. Jurek, Dziedzic królestwa..., s. 23–24., aczkolwiek biskup próbował przeciągnąć go na swą stronęW 1287 proponował go na wodza „antyprobusowej” krucjaty. Zob. T. Jurek, Dziedzic królestwa..., s. 23, przyp. 26.. W nagrodę za tę lojalność książę wrocławski obdarował go KrosnemDatę tego wydarzenia kładzie się na rok 1286 i wiąże się z przypadającym wówczas przedłużeniem stosunku lennego pomiędzy Probusem a księciem głogowskim. Zob. T. Jurek, Henryk Probus a..., s. 567–568.. Natomiast Konrad zachował początkowo wstrzemięźliwość (w 1284 wymienił się z najmłodszym bratem dzielnicami, przypuszczalnie poprzez wpływ Henryka Probusa, który wolał mieć obok siebie bardziej uległego PrzemkaCo najmniej od 1289 Przemko znajdował się pod zwierzchnictwem wrocławskim. Zob. T. Jurek, Dziedzic królestwa..., s. 22.), po czym opowiedział się zdecydowanie po stronie biskupa, za co został nagrodzony prałaturą wrocławską. Jawne zaangażowanie się Henryka głogowskiego po stronie książęcej zaowocowało zamarciem życia kościelnego na terenie jego księstwa, a także upadkiem jego kancelarii, które to skutki udało się odwrócić dopiero w 1291.

Gdy pod koniec 1287 spór szczęśliwie dobiegł końca, Henryk Probus, a wraz z nim Przemek i Henryk głogowscy zaangażowali się w próby zdobycie Krakowa, opróżnionego przez niedawno zmarłego Leszka Czarnego. Elementem uroczystości kończących spór było m.in. uroczyste pasowanie księcia Henryka przez Probusa 11 stycznia 1288W dniu fundacji kolegiaty Św. Krzyża we Wrocławiu. Wiemy o tym z przekazu Długosza, który jednak zamiast o Henryku głogowskim wspomina o Henryku Grubym, nie jest to jednak możliwe, zważywszy na wiek tego drugiego (ponad 40-letni) oraz wrogość między nim a Probusem. Zob. T. Jurek Henryk Probus a..., s. 556–557.. Szereg wypraw do Małopolski zakończył się sukcesem ostatniej z sierpnia 1289, wiedzionej najpewniej przez samego Henryka głogowskiegoT. Jurek, Dziedzic królestwa..., s. 24–25., i zdobyciem Krakowa. Wcześniej jednak, w marcu tego roku, w ciężkiej bitwie z wojskami Władysława Łokietka pod Siewierzem, poległ Przemek ścinawski, którego pamięć Henryk głogowski uczcił wieloma fundacjami.

Nagła śmierć z nocy 23 na 24 czerwca Henryka Probusa przerwała jego starania o koronę królewskąZob. T. Jurek, Plany koronacyjne Henryka Probusa, w: Śląsk w czasach Henryka IV Prawego, K. Wachowski (red.), Wrocław 2005, s. 13–29. i doprowadziła, na mocy testamentu Prawego, do rozpadu jego państwa. Dziedzicem dzielnicy wrocławskiej został Henryk głogowski.

Śmierć Henryka IV i realizacja testamentu księcia wrocławskiego thumb|Księstwo Głogowskie przed wojną z Henrykiem Brzuchatym o dziedzictwo po Henryku Probusie (kolor jasnozielony) Ścisła współpraca księcia głogowskiego z Henrykiem IV Probusem przyniosła do 1290 raczej niewielkie profity: Krosno Odrzańskie czy wcześniej 11 stycznia 1288 pasowanie młodego Henryka III na rycerza. O zależności Henryka III od księcia wrocławskiego świadczy ponadto fakt, że po śmierci brata Przemka 26 lutego 1289 Ścinawa została przyłączona do dzielnicy Henryka IV. Data 23 czerwca 1290 wpłynęła poważnie na dalszą karierę księcia głogowskiego. Otóż Henryk IV Probus, umierając niespodziewanie otruty, uczynił swoim głównym spadkobiercą na Dolnym Śląsku właśnie Henryka III Głogowczyka. Mieszczanie i rycerze wrocławscy mieli jednak inne plany i już zaledwie po miesięcznych rządach w połowie lipca 1290 musiał się Głogowczyk ratować ucieczką. Wrocław zajął wezwany przez buntowników książę Legnicy Henryk V Brzuchaty. Nie znamy powodów buntu wrocławian, być może chodziło o zbyt ekspansywną politykę księcia głogowskiego. W każdym razie Henryk nie zamierzał rezygnować i jeszcze w tym samym roku wybuchł trwający wiele lat konflikt.

Walki i uwięzienie Henryka V Brzuchatego Strony konfliktu Jeszcze w 1290 książę Głogowa zmusił Brzuchatego do oddania części spornego terytorium z miastami: Chojnów, Bolesławiec, Gościszów, Nowogrodziec, Ścinawa, Wińsko, Syców, Uraz, Trzebnica, Milicz i Sądowel. Obie strony zaczęły szukać sojuszników, którzy by ich wsparli w wojnie. Henryk III Głogowczyk związał się z księciem brunszwickim z dynastii Welfów Albrechtem, umacniając sojusz małżeństwem z jego córką Matyldą (marzec 1291). Kolejnymi sojusznikami zostali Otton IV z dynastii askańskiej i Przemysł II Wielkopolski. Z tym ostatnim Głogowczyk zawarł nawet układ gwarantujący mu w przypadku braku męskiego potomka u Przemysła sukcesję w Wielkopolsce. Najprawdopodobniej układ ten zobligował Henryka III do uznania jakiejś formy zależności od księcia wielkopolskiego. Henryk V Brzuchaty związał się za to bliżej z Wacławem II, z dynastii Przemyślidów.

Lutek Pakosławic Innym przejawem rządów Henryka V była chęć umocnienia pozycji we Wrocławiu przez odsunięcie przeciwników politycznych od wpływu na władzę. Dotknęło to m.in. Pakosława Zdzieszyca, który został skazany na śmierć za zabójstwo. Wypadki, które następnie się rozegrały (około 11 listopada 1293), najlepiej oddaje Kronika książąt polskich, która informuje nas szczegółowo o zemście syna Pakosława – Lutka i związanych z tym reperkusjach politycznych: