Wojna trojańska – według Homera i antycznych historyków dziesięcioletnie oblężenie Troi przez Achajów. Mitycznym powodem konfliktu było porwanie Heleny, żony króla Sparty Menelaosa, przez trojańskiego księcia Parysa, syna króla Priama. Menelaos odwołał się do pomocy swego brata Agamemnona, króla Argos i Myken oraz wszystkich książąt achajskich. Na leżącą w Anatolii i dotąd niezdobytą Troję na okrętach wyruszyli wojownicy achajscy. Część wieloletnich zmagań o Troję opisał Homer w Iliadzie.
Źródła Głównymi źródłami do wojny trojańskiej pozostają dzieła Homera Iliada i Odyseja, spisane w VIII wieku p.n.e. Istnieje także wiele mitów, które później zostały połączone w poematy cykliczneЕ.А. Жижина, Была ли троянская война?, „Научно-образовательный журнал для студентов и преподавателей «StudNet»” 2 (2020), s. 202–203..
Do spisania poematów Homer przypuszczalnie wykorzystał obszerny cykl ustnych narracji, odnoszących się do wojny trojańskiej. W starożytności istniały ponadto inne dzieła poświęcone wojnie trojańskiej, połączone w cykl trojański sześciu poematów (przetrwały 82 wiersze i późniejsze streszczenia u autorów starożytnych), który poszerzał Homerowy przekaz o wojnieМ. Вуд, Троя. В поисках Троянской войны, s. 27.: Cypria Stasinosa z Cypru opisywały wydarzenia sprzed wojny – wesele Tetydy i Peleusa, sąd Parysa, porwanie przez niego Heleny i dziewięć lat wojny trojańskiej Etiopida Arktinosa z Miletu – wydarzenia, które nastąpiły po pogrzebie Hektora, walce Pentezylei i Memnona przeciwko Achajom Zburzenie Ilionu Arktinosa z Miletu – zdobycie miasta za pomocą drewnianego konia Mała Iliada Leschesa z Pyrry podobnie, jak Zburzenie Illionu, opowiadała o zdobyciu Troi Powroty Hagiasa z Trojzenu – o powrotach bohaterów do domów po zakończeniu wojny (ten sam wątek poruszał utracony poemat Eumelosa z Koryntu) Telegonia Eugammona z Cyreny – o śmierci Odysa i wędrówkach jego syna TelegonosaMała encyklopedia kultury antycznej, [red. Z. Piszczek], s. 168, 700..
Datowanie thumb|Mury Troi VIIA Na podstawie badań źródeł pisanych starożytnych autorów wojna trojańska miała miejsce w XIII–XII wieku p.n.e.: 1280 p.n.e. – Herodot, 1220–1200 p.n.e. – Tukidydes, 1184 p.n.e. Eratostenes
Wykopaliska archeologiczne wykazały, że ciągłość osadnicza i kulturowa Troi obejmuje lata ok. 3000–1200 p.n.e. (warstwy archeologiczne: I – najstarsza, VIIA – najmłodsza). Pozostałości osad obwarowanych potężnymi murami odkryto w warstwach VI (datowanej na lata około 1800–1300 p.n.e.) i VIIA (około 1300–1200 p.n.e.). Nie znaleziono śladów zburzenia Troi VI wskutek jej zdobycia przez najeźdźców, najprawdopodobniej ulegała zniszczeniu podczas trzęsienia ziemi i niemal od razu została odbudowana (warstwa VIIA). Troja VIIA natomiast została zniszczona przez ludzi. Podczas wykopalisk odnotowano ślady pożaru i dużą ilość pitosów na zboże, oliwę i wino, co może świadczyć o tym, że mieszkańcy, spodziewając się długiego oblężenia, gromadzili zapasy żywności. Troja VIIA prawdopodobnie przestała istnieć przed 1200 rokiem p.n.e.B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych Greków, T. 1, Do końca wojen perskich, s. 100. – w drugiej połowie XIII wieku p.n.e., co było związane z wyprawami zdobywczymi i ekspansją Achajów utożsamianych z kulturą mykeńskąЕ.А. Жижина, Была ли троянская война?, „Научно-образовательный журнал для студентов и преподавателей «StudNet»” 2 (2020), s. 204. oraz zbiegło się w czasie ze zniszczeniem szeregu miast przybrzeżnych w Azji Mniejszej i upadkiem państwa Hetytów.
Tło historyczno-geograficzne thumb|Kierunki wędrówek Ludów Morza w XIII wieku p.n.e. Zgodnie z badaniami archeologicznymi położona w północno-zachodniej części Azji Mniejszej Troja była warowną twierdzą, co przetrwało w micie o udziale bogów w procesie budowania. Bogactwo Troi ściągało na siebie uwagę ludów ościennych. Przez dwa i pół tysiąca lat istnienia Troja była kilkakrotnie palona oraz burzona przez kataklizmy naturalne z racji swojego położenia w rejonie aktywnych ruchów sejsmicznych. Największy rozkwit Troi przypadł na potęgę państwa Hetytów (państwo nowohetyckie 1380–1200 p.n.e.)А.И. Немировский, Мифы и легенды народов мира, T. 1, Древняя Греция, s. 355., w którego archiwach osada figurowała prawdopodobnie jako Ta-ru-(u)-i-ša i KUR URU U̯ilušaЛ.A. Гиндин, В.Л. Цымбурский, Гомер и история Восточного Средиземноморья, s. 95.. Nie wiadomo, jakie stosunki polityczne łączyły Troję z Hetytami, jednak udało się dostrzec hetycki wpływ na mitologię grecką: motyw walki greckiego Zeusa z Tyfonem jest podobny do motywu walki hetyckiego boga burzy z wężem, a zaprzęganie do rydwanu Dejmosa (trwogi) i Fobosa (strachu) przez Aresa nawiązuje do zaprzęgu hetyckiego boga Słońca.
Hetyckie, egipskie i syryjskie źródła pisane z końca XIII wieku do pierwszej połowy XII wieku p.n.e. wzmiankują o inwazjach Ludów Morza na Bliskim Wschodzie. Prawdopodobnie pamięć o tych wędrówkach legła u podstaw mitu o wojnie trojańskiej, jednak geograficznie migracje nie odpowiadały opowieściom o Troi, bowiem kierunkiem, jaki obrały w tym okresie ludy morskie była nie Troja, tylko Egipt. Niemniej Homer w swoim dziele prawidłowo określił jedną ze stron ówczesnych konfliktów: nazwa Achajowie została przez badaczy utożsamiona z figurującym w dokumentach hetyckich plemieniem Ahhijawa, które utrzymywało związki z Hetytami. Nie wykluczone, że stolicami Ahhijawa były Mykeny, Milet i TrojaА.И. Немировский, Мифы и легенды народов мира, T. 1, Древняя Греция, s. 356..
W poezji Hezjoda pomiędzy epoką brązu i żelaza została wprowadzona epoka heroiczna (datowana na lata około 1250–1150 p.n.e.). Czyny bohaterskie znalazły swoje odzwierciedlenie w poematach i dramatach IX–V wieku p.n.e. Stosując analogię do podobnych przełomów kulturowych innych plemion starożytnego świata, można wywnioskować, że okres heroiczny zazwyczaj rozpoczynał się, gdy plemiona barbarzyńskie wdzierały się do bardziej rozwiniętego kulturowo kraju, którego istnienie chyliło się już ku upadkowi. Arystokracja najeźdźców zrywała więzy etniczne z własnym plemieniem i częściowo wchłaniała dorobek kulturowy podbitej cywilizacji. W Grecji helladzkiej epoka bohaterów rozpoczęła się w czasach schyłku kultury egejskiej. U Homera królowie achajscy byli niepiśmienni, niemniej w kręgach urzędniczych jeszcze przetrwała umiejętność pisma (np. sporządzanie inwentarzy w kancelariach pałacowych), stosowali pochówek ciałopalny, choć w kulturze egejskiej praktykowano pochówki ziemne, itd.
Rozkład sił thumb|Grecja homerycka Druga księga Iliady zawiera przegląd okrętów achajskich (Katalog Achajów) i wojsk trojańskich (Katalog Trojan). I choć katalogi nie mają żadnego waloru artystycznego, dla odbiorców poematu prawdopodobnie stanowiły ważny element identyfikacji etnicznej.
Katalog Trojan W Katalogu Trojan zostały określone granice sięgania wpływów politycznych Troi: od góry Idy do południowo-wschodniej części Propontydy. Najdalej na zachód wpływy trojańskie sięgały do doliny Aksios w Macedonii, na południowy wschód – do ziem Halizonów, na południe – niektóre ludy Sardes, Licji i Miletu. Niektóre z nazw wymienionych w Katalogu Trojan zostały poświadczone w hetyckich i egipskich źródłach pisanych z XIV–XIII wieku p.n.e., np: Illioi, Dardanoi, Lukioi, Asios, itd. Tak rozległe wpływy polityczne Troi w zestawieniu z odkryciami archeologicznymi możliwe były w okresie istnienia Troi VIIA i przedstawiały sytuację historyczną właściwą dla XIII wieku p.n.e.
Katalog Achajów Katalog Achajów odzwierciedlał rozkład geopolityczny epoki brązu, gdy Mykeny, Tyryns i Pylos były stolicami potężnych państw. W czasach powstawania Iliady te miasta były już niewielkimi osadami. Prawdopodobnie treść katalogu powstała jako samodzielna pieśń w okresie wcześniejszym i została włączona w całości do dzieła Homera. Istniały przypuszczenia, że warstwy rządzące w Grecji archaicznej czy klasycznej mogły ingerować w treść katalogu, próbując uzasadnić swoje roszczenia terytorialne, jednak badania archeologiczne wskazują, że katalog nie uległ poważnym redakcjom od czasu swojego spisania.
W Katalogu Achajów została ukazana różnorodność polityczna świata mykeńskiego: uzbrojenie, genealogia przywódców Achajów i pochodzenie ich wojsk. Wojska Agamemnona zostały zgromadzone z żołnierzy, pochodzących z jedenastu skonsolidowanych w jeden organizm państwowy miast. Buprasion i Elidę natomiast łączyły luźniejsze więzy polityczne – ich wojskami dowodziło czterech dowódców. Ateny oddelegowały na wojnę 50 okrętów pod wodzą jednej osoby, natomiast Tesalia – 280 okrętów pod wodzą dziewięciu bohaterów.
Z nazw plemion można wywnioskować etap ich rozwoju cywilizacyjnego. Plemiona, nazwy których pochodziły od nazw miast lub wysp, przypuszczalnie stały na wyższym szczeblu rozwojowym (Ateńczycy, Rodyjczycy, Kreteńczycy). Część oddziałów nie miała własnych nazw i była określana jako ludzie Agamemnona, Diomedesa, itd. – czyli ich zależności polityczne wiązały się z osobą panującą. Niektórzy sojusznicy Achajów określano wprost plemionami, co oznaczało, że te grupy identyfikowały więzy plemienne, a nie przynależność do określonej lokalizacji. Nazwy plemion na potrzeby katalogu wzięto od obszarów, z których przybywały na wojnę (Fokijczycy, Lokrowie, Etolowie i in.). Ogółem wojska greckie, mimo swej różnorodności, nazywane były Achajami (najczęstsze określenie), Danaami i Argejczykami. Nazwa Achajowie pochodziła najprawdopodobniej z czasów, gdy władcy Ahhijawa utrzymywali kontakty z Hetytami. Określenie Danaów wywodziło się od założyciela dynastii w Argos (XV wiek p.n.e), natomiast Argejczykami mogli być nazywani poddani tej dynastii lub późniejsi zdobywcy Teb pod wodzą Adrastosa z Argos w wojnie Epigonów.
Przyczyna wojny w mitologii greckiej Zgodnie z mitologią grecką praprzyczyną wojny trojańskiej był wyrok Parysa. Eris, bogini niezgody, nie została zaproszona na zaślubiny Peleusa i Tetydy. W zemście rzuciła pod stół weselny jabłko z napisem: „Dla najpiękniejszej”. Najbardziej zagorzała kłótnia o tytuł najpiękniejszej wybuchła pomiędzy Herą, Afrodytą i Ateną. Bogowie, nie chcąc się w to mieszać, wyznaczyli na rozjemcę Parysa. Każda z bogiń usiłowała go przekupić. Wygrała Afrodyta, która obiecała mu najpiękniejszą kobietę ówczesnego świata – Helenę, królową spartańską, żonę Menelaosa.
Wojna trojańska toczyła się na dwóch płaszczyznach: ludzkiej – pod Troją i boskiej – na Olimpie. Podzieliła także bogów na dwa wrogie obozy, pomiędzy którymi ciągle wybuchały kłótnieИ.М. Тронский, История античной литературы, s. 36..
Płaszczyzna ludzka thumb|Diomedes rzuca włócznią w Aresa (ilustracja do Iliady z 1892 roku) thumb|Bitwa nad ciałem Achillesa (rys. z zaginionej wazy greckiej z VI wieku p.n.e.) thumb|Zabicie Priama przez Neoptolemosa (scena z greckiej amfory) Za najpopularniejszą przyczynę konfliktu uważano porwanie Heleny, żony Menelaosa, i obrabowanie skarbca Sparty przez Parysa, królewicza trojańskiego. Menelaos i jego brat Agamemnon, król Myken, zwołali do Aulidy stutysięczne wojsko i flotę liczącą 1186 statków. W niektórych mitach wojsko Achajów było dziesięciokrotnie większe niż wojsko Troi. Przed lądowaniem w Troadzie wysłano do Priama, króla Troi, poselstwo Odysa i Menelaosa z żądaniem wydania Heleny. Gdy to nie przyniosło skutku, zaczęły się działania zbrojne.