Warka

– miasto w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Warka. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa radomskiego.

Miasto położone jest na pograniczu Równiny Warszawskiej i Równiny Kozienickiej, a pomiędzy nimi znajduje się Dolina Dolnej Pilicy. Wymienione regiony należą do Niziny Środkowomazowieckiej.

Przez miasto przepływa rzeka Pilica będąca najdłuższym lewym dopływem Wisły.

Miasto królewskie Korony Królestwa PolskiegoAdolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 37., położone w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiegoMazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.. W II Rzeczypospolitej miasto należało administracyjnie do powiatu grójeckiego i województwa warszawskiegoM.P. z 1930 r. nr 168 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1930 r. o zmianie granic miasta Warki w powiecie grójeckim i województwie warszawskiem (przedruk z Dz.U. R.P. z dnia 16 lipca 1930 r. Nr. 50, poz. 419)..

Historia Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z XIII wieku. Warka otrzymała prawa miejskie między 1284 a 1321, ponieważ w 1321 książę Trojden I, potwierdził już fakt istnienia miasta Warka. Miasto rozwijało się głównie jako ośrodek produkcji piwa oraz dzięki handlowi.

W 1478 r. książę mazowiecki Bolesław V nadał Warce przywilej zastrzegający wyłączność dostaw tamtejszego piwa na swój dwór i sprzedaży w piwnicy warszawskiego ratusza. Przywilej ten został potwierdzony przez księcia w 1483. XVI wiek to okres dalszego rozkwitu miasta. O wysokim rozwoju piwowarstwa w Warce świadczy liczba piwowarów wykazana w lustracji dóbr królewskich. Wynika z niej, że w 1577 w Warce zamieszkiwało 30 piwowarów. Dla porównania, w znacznie większej Warszawie było w tym czasie 38 mistrzów piwowarskich. Warka była wówczas drugim co do wielkości ośrodkiem piwowarskim w Księstwie Mazowieckim, a warzone tam piwo doceniane było m.in. przez takie osobistości ówczesnej Europy jak papież Klemens VIII.

Warka była miastem niegdyś bardzo rozległym i zamożnym. Márton Szepsi Csombor, młody Węgier podążający w 1616 r. do Gdańska, w wydanej w 1620 r. książce "Europica Varietas" wspominał o mieście: ...mieszka w tym mieście wielu kupców, bo od Wisły wszystko bydło pędzą w tę stronę, a stąd naodwrót wszystką pszenicę, żyto, owies, potaż, miód, wosk, drzewo tam zwożą; to też kupcy żyją tam w wielkim dobrobycie. Dowodem na zamożność Warki jest choćby to, że rynek dawnego miasta znajdował się tam, gdzie się dziś znajduje cmentarz grzebalny, zwany ‘starym’. Znajdował się tam niegdyś kościół św. Anny. Miasto miało niegdyś kilka kościołów (Farny, O.O. Dominikanów, św. Barbary, św. Anny, św. Leonarda, Świętego Ducha i O.O. Franciszkanów.) Istnieje podanie, jakoby ongi przed wiekami księżna warszawska pisała do ks. Wareckiej: „Kiedyż to nasza Warszawa będzie tak wielką, jak Warka?” ¹.

Jednocześnie Warkę nawiedzały również klęski. Wspomniany Márton Csombor był w nim tuż po tragicznym pożarze z 1616 r.: ...tu nie słyszeliśmy nic, tylko jęki i płacz, bo całe miasto pożoga obróciła w popiół aż po samą rzekę; tylko jedna nędzna chałupa i plebania ocalały. W kościele wszystkie ołtarze, wszystkie dzwony spaliły się do cna. W czasie potopu szwedzkiego regimentarz Stefan Czarniecki pobił 7 kwietnia 1656 w bitwie pod Warką wojska szwedzkie, jednak kolejne zniszczenia wojenne ponownie zahamowały rozwój miasta.

Od 1795 r. miasto znajdowało się w zaborze pruskim.

W latach 1807–1815 Warka leżała w Księstwie Warszawskim, potem w Królestwie Polskim. W II połowie XIX w. nastąpiło ożywienie gospodarcze, rozwój rzemiosła i drobnego przemysłu. Podczas powstania styczniowego potyczki zbrojne w okolicy. W 1934 Warka uzyskała połączenie kolejowe z Krakowem i WarszawąTomasz Chludziński, Janusz Żmudziński „Mazowsze, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 252–255.. thumb|left|Pomnik Lotników Polskich w Warce Podczas okupacji hitlerowskiej, 28 listopada 1940 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 2800 Żydów. 21 lutego 1941 zostali wywiezieni do getta w Warszawie, a stamtąd do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani.

Nad Warką swoją pierwszą walkę powietrzną odbył 23 sierpnia 1944 1 pułk lotnictwa myśliwskiego „Warszawa” stworzony przy armii polskiej na wschodzie (data ta była uznawana w PRL jako dzień odrodzonego lotnictwa polskiego). W 15 rocznicę bitwy – 23 sierpnia 1959 roku odsłonięto tablicę pamiątkową wmurowaną w ścianę ratusza. Powstał też pomnik lotników umiejscowiony przy rynkuRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 607..

16 stycznia 1945 roku miasto zostało zdobyte przez oddziały 8 Armii Gwardii 1 Frontu Białoruskiego oraz 2 Dywizji Piechoty im. Henryka Dąbrowskiego i 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta Wojska Polskiego (po wojnie ku ich czci wzniesiono pomnik). Miasto zostało prawie doszczętnie zniszczone w wyniku działań bojowych związanych z utworzeniem przyczółka warecko-magnuszewskiego.

Po 1945 nastąpiła odbudowa miasta oraz rozwój przemysłu, powstały wówczas Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego i Fabryka Urządzeń PrecyzyjnychWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 307.. W 1969 zelektryfikowano linię kolejową, w 1975 rozbudowano browar. Nazwa miasta Pierwsze źródła historyczne podają nazwę Varca w 1231, w 1508 pojawia się już współczesna forma Warka. Geneza nazwy miasta nie jest jednak jednoznacznie ustalona, a wyróżnia się dwie hipotezy. Według pierwszej nazwa miasta powstała od przedrostka war i przypuszczalnie określała miejsce wirów rzecznych.

Miasto od wieków słynęło z warzenia piwa, stąd inna teoria głosi, że nazwa Warka pochodzi od słowa „warzyć” (kipieć, kotłować się), co odpowiada jednemu z procesów produkcji piwa. Warka to także piwowarska jednostka miary oznaczająca porcję piwa uzyskanego z jednego warzenia. Funkcjonował również gwarowy rzeczownik war(ka) = ‘warzenie, gotowanie’.

Tradycje piwowarskie Tradycje piwowarskie w Warce sięgają XV w. Już wtedy na terenie dzisiejszego miasta Warka produkowany był napój alkoholowy na bazie jęczmienia. W 1478 miasto otrzymało od księcia mazowieckiego, Bolesława V, przywilej zastrzegający wyłączność dostaw tamtejszego piwa na swój dwór i sprzedaży w piwnicy warszawskiego ratusza. Kroniki historyczne wskazują, że w XVI w. na terenie miasta piwowarstwem zajmowało się aż 30 piwowarów, podczas gdy w dużo większej Warszawie liczba piwowarów wynosiła 38.

Przekazy historyczne, legendy i utwory literackie potwierdzają fakt, iż piwo z Warki, które ceniono za smak, klarowność i kolor gościło na stołach całego kraju podczas najważniejszych uczt i biesiad. Książę mazowiecki Bolesław V w dowód uznania nadał przywilej zastrzegający wyłączność dostawy wareckiego piwa na swój dwór (1483). Na początku XVII w. Jędrzej Święcicki, geograf i historyk Mazowsza, pisał, że „Pomyślność Warki stała przede wszystkim piwem…”.

Demografia Warka jest miastem z liczbą mieszkańców wynoszącą 12010, z czego 5789 to mężczyźni. W latach 2002–2017 liczba mieszkańców wzrosła o 8,1%.

Piramida wieku mieszkańców Warki w 2014 roku.

690x480px

Turystyka i zabytki thumb|Kościół Św. Mikołaja thumb|Pofranciszkański kościół MB Szkaplerznej thumb|Pomnik Lotników w Warce upamiętniający walki stoczone nad miastem w 1944

Obiekty znajdujące się w Warce kościół parafialny św. Mikołaja z lat 1603–1661 w stylu barokowym, pofranciszkański kościół Matki Boskiej Szkaplerznej z lat 1652–1746 w stylu barokowym, projekt Antonio Solari: barokowe ołtarze i rokokowa ambona miejsce pochówku książąt mazowieckich Trojdena I i Konrada II czerskiego i księżnej Danuty Anny, żony Janusza I, których szczątki przeniesiono do kościoła w 1859 ze zniszczonego kościoła Dominikanów. Tablica nagrobna fundacji płk Piotra Wysockiego. W „Topografia, czyli opis Mazowsza” Jędrzeja Święcickiego, wydanej w 1634, napisał „Zaraz opodal widać miasto Warkę szeroko rozbudowane .....sześć kościołów, i siódmy bardzo wspaniały z klasztorem ks. dominikanów, w którym znajdują się godne widzenia grobowce Trojdena, Ziemowita, książąt mazowieckich, oraz Anny, siostry Witolda” ratusz z 1821 w stylu klasycystycznym, kamieniczka mieszczańska z XIX w. (ul. Długa), na cmentarzu grób płk Piotra Wysockiego, pomnik – miejsce po domu „na wójtostwie”, gdzie mieszkał (od 1857) i zmarł (1875) płk. Piotr Wysocki (dom Piotra Wysockiego spłonął w 1939), stanowisko archeologiczne w Starej Warce (5 km od miasta), w dzielnicy Winiary pałac Pułaskich z końca XVII w., a w nim Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego (pamiątki po Pułaskim, udział Polaków w walkach o niepodległość Stanów Zjednoczonych): park wokół pałacu pomnik Kazimierza Pułaskiego pomnik powstańców 1863 na Błoniach, upamiętniający egzekucję płk Władysława Kononowicza i dwóch jego adiutantów, dokonaną przez Rosjan 2 czerwca 1863, pomnik pomordowanych na Wschodzie – Krzyże Katyńskie, ohel cadyka Izaaka Kalisza niedaleko mostu kolejowego posadowiony na przedwojennym kirkucie, armata z września 1939 wydobyta przez jednego z rolników. Została odnowiona (ale zachowano np. ślady po pociskach). Można ją zobaczyć przy strzelnicy Klubu Oficerów Rezerwy (obok stadionu KS Warka).

Zabytki Na listę zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są obiekty:

Warka kościół par. pw. św. Mikołaja, XIV-XVII, XX, nr rej.: 487/A/62 z 23.03.1962 oraz 177/A z 15.10.1982 zespół klasztorny franciszkanów, XVII/XVIII, nr rej.: 117/A/58 z 20.05.1958 oraz 178/A z 15.10.1982: kościół pw. MB Szkaplerznej dzwonnica klasztor cmentarz rzymskokatolicki z 1 poł. XIX-XX, nr rej.: A-1072 z 4.05.2012 ratusz, 1 poł. XIX, nr rej.: 488/A/62 z 23.03.1962 oraz 202/A z 14.04.1983 dom, ul. Długa 5, pocz. XIX, nr rej.: 1174/A/75 z 22.05.1975 oraz 203/A z 14.04.1983 Warka – Winiary zespół pałacowy, XIX, nr rej.: 215/A/83 z 6.06.1983: pałac (dec. dwór) park

Legendy Santa Piva Di Warka Z piwem Warka związana jest legenda dotycząca nuncjusza papieskiego Hipolita Aldobrandiniego, późniejszego papieża Klemensa VIII. Przebywając w Polsce bardzo zasmakował w wareckim piwie. Twierdził iż, „było wyborne, szczypiące, z koloru i smaku do wina podobne”. Po powrocie do Rzymu poważnie zachorował. Gdy na łożu boleści wyszeptał „...sancta piva di Polonia... sancta biera di Warka...”, obecni przy nim duchowni, sądząc, że chodzi o jakąś nieznaną świętą, zaczęli się modlić: „Santa Piva ora pro nobis” („Święta Pivo, módl się za nami”). Chory, słysząc to, wybuchnął śmiechem. W rezultacie wrzód, z powodu którego cierpiał, pękł i Aldobrandini zaczął zdrowieć.

Nieistniejący kościół Niegdyś w Warce za czasów jej świetności było aż siedem kościołów. Większość jednak zniknęła bez śladu. Z jednym z nich wiąże się osobliwa legenda, przekazywana w Warce z pokolenia na pokolenie. Świątynia ta miała stać nad Pilicą w miejscu tzw. jeziora dominikańskiego. Z niewiadomych przyczyn zapadła się pod ziemię i do dziś w dni wydarzeń dziejowych z głębi wód jeziora wydobywają się ponoć dźwięki dzwonów.

Natura