mały|Nelson Mandela, ok. 1937 Nelson Rolihlahla Mandela, wymowa xhosa: [] (ur. 18 lipca 1918 w Mvezo, zm. 5 grudnia 2013 w Johannesburgu) – południowoafrykański polityk, mąż stanu, prezydent Republiki Południowej Afryki w latach 1994–1999, jeden z przywódców ruchu przeciw apartheidowi, działacz na rzecz praw człowieka, laureat Pokojowej Nagrody Nobla. W Republice Południowej Afryki nazywany również „Madiba” (nazwa jednego z klanów ludu Xhosa), a także „tata”, co często rozpisywano jako: „Ojciec Narodu”. Był zarówno najstarszym (złożył urząd w wieku 81 lat), jak i najdłużej żyjącym prezydentem RPA (zmarł, mając 95 lat).
W 1942 roku wstąpił do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC), a w 1950 roku zaczął nim kierować. Początkowo był zwolennikiem nieużywania przemocy. Wraz ze współpracownikami zmienił zdanie po masakrze w czasie protestu Sharpeville w marcu 1960 roku i delegalizacji ANC. Rok później został przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe („Włócznia Narodu”, MK). Zbrojne działania „Umkhonto we Sizwe” za czasów Mandeli miały mieć jednak charakter wyłącznie sabotażowy i wykluczały ataki na ludzi. Dokonywali zniszczeń instalacji o dużym znaczeniu dla gospodarki RPAKrótki życiorys wybitnego polityka RPA, Nelsona Mandeli.. Został aresztowany 5 sierpnia 1962 i skazany za rzekome akty sabotażu i przygotowywanie inwazji obcych państw na RPAMandela 90: Nelson Mandela » Poznaj Afrykę!Nelson Mandela świętował 90. urodziny i wzywał do walki z ubóstwem..
Osadzony w więzieniu na wyspie Robben Island. W 1985 roku odmówił skorzystania ze zwolnienia warunkowego. W marcu 1982 został przeniesiony do więzienia Pollsmoor w Kapsztadzie, w grudniu 1988 przeniesiony ponownie, tym razem do więzienia im. Victora Verstera niedaleko Paarl. W więzieniu spędził 27 lat (z tego 18 lat na Robben Island). Wyszedł na wolność 11 lutego 1990 roku pod wpływem kampanii ANC i nacisków międzynarodowych, zgodnie z decyzją prezydenta F.W. de Klerka, który umożliwił też legalizację ANC. 18 marca 1992 roku mieszkańcy RPA opowiedzieli się w referendum za likwidacją apartheidu.
Kierował ANC od czerwca 1991 do grudnia 1997, z którym osiągnął w pierwszych wolnych wyborach 27 kwietnia 1994 najlepszy wynik i większość mandatów w parlamencie. Nowo wybrany parlament wybrał go w maju 1994 prezydentem RPA – pierwszym czarnoskórym prezydentem w historii tego kraju. Pełnił ten urząd od 10 maja 1994 do 16 czerwca 1999 roku, w okresie pokojowego odejścia od apartheidu. Zdobył międzynarodowe uznanie – wspólnie z de Klerkiem otrzymał w 1993 roku Pokojową Nagrodę Nobla.
Życiorys Dzieciństwo Urodził się 18 lipca 1918 w Mvezo, małej wiosce koło Umtaty w TranskeiMandela 1994, s. 3; Sampson 2011, s. 3; Smith 2010, s. 17.. Jego drugie imię brzmiało Rolihlahla, czyli w języku xhosa kłopotliwy. W późniejszych latach był znany jako Madiba, co wywodziło się z nazwy jego rodzinnego klanuMandela 1994, s. 4; Smith 2010, s. 16.. Jego zmarły w 1832 roku pradziadek, Ngubengcuka, był wodzem Thembu zamieszkującego bantustan Transkei we współczesnej Prowincji Przylądkowej WschodniejGuiloineau & Rowe 2002, s. 23; Mafela 2008.. Plemię to znane było z oporu wobec kolonialnych zapędów Holendrów, Brytyjczyków i innych EuropejczykówSamuel Willard Crompton Nelson Mandela (2006) s. 11–12.. Jeden z synów króla, o imieniu Mandela był dziadkiem Nelsona i jednocześnie od niego wywodziło się imię przyszłego prezydentaGuiloineau & Rowe 2002, s. 26; Mafela 2008.. Ponieważ dziadek Nelsona był jedynym dzieckiem króla z jego żoną z klanu Ixhiba, był przez to uważany za dziecko z tzw. nieprawego rodu i nie kwalifikował się do dziedziczenia tronu. Ojciec Mandeli, Gadla Henry Mphakanyiswa, był wodzem plemienia, nad którym władzę objął w 1915 roku po tym, gdy jego poprzednik został oskarżony przez władze o korupcjęSmith 2010, s. 19.. Miał on 4 żony i 13 dzieci (czterech synów i dziewięć córek, dzieci żyły w innych wioskach). Również w 1926 roku, Gadla został zwolniony za korupcję, co według Nelsona było tak naprawdę jedynie fałszywym oskarżeniem białych władz, wobec których ojciec pozostawał sceptycznyMandela 1994, s. 8–9; Sampson 2011, s. 4; Smith 2010, s. 21–22.. Sam Nelson od strony matki (trzeciej żony Gadli) pochodził z plemienia Xhosa. Matka Nelsona była córką Nkedama i członkiem klanu amaMpemvuMandela 1994, s. 7–8; Sampson 2011, s. 4; Smith 2010, s. 16, 23–24..
Jak sam twierdził, jego wczesne życie było zdominowane przez rytuały i tabuMandela 1994, s. 15.. Dorastał we wsi Qunu z dwiema siostrami i matką. Pomagał w utrzymywaniu stada bydła i wraz z innymi chłopcami spędzał dużo czasu na podwórkuMandela 1994, s. 12; Smith 2010, s. 23–24.. Choć jego rodzice byli analfabetami, to matka będąca pobożną chrześcijanką, gdy miał 7 lat, wysłała go (jako pierwszego w swojej rodzinie) do szkoły prowadzonej przez metodystów. Tam został ochrzczony i otrzymał angielskie, nadane przez nauczycielkę, chrzcielne imię Nelson; sam Mandela nie wiedział, dlaczego nauczycielka nadała mu to imięMandela 1994, s. 18–19; Sampson 2011, s. 5,7; Smith 2010, s. 24.. Gdy miał 9 lat, jego ojciec przyjechał do Qunu, gdzie szybko zmarł z powodu nierozpoznanej dolegliwości, którą według Mandeli była choroba płucMandela 1994, s. 20; Sampson 2011, s. 7; Smith 2010, s. 25.. Mandela bardzo przeżył śmierć ojca. Później deklarował, że od ojca odziedziczył buntowniczy charakter i poczucie sprawiedliwościMandela 1994, s. 8, 20.. Matka zabrała go do Wielkiego Pałacu, pałacu w Mqhekezweni, gdzie powierzyła go pod opiekę regenta Thembu, wodza Jongintaba Dalindyebo. Mimo że nie ujrzał matki przez wiele kolejnych lat, młody Mandela czuł, że Jongintaba i jego żona Noengland traktują go jak własne dziecko na równi z ich synem Justice i córką NomafuMandela 1994, s. 22–25; Sampson 2011, s. 7–9; Smith 2010, s. 26–27.. W każdą niedzielę wraz z opiekunami uczęszczał na nabożeństwa, a chrześcijaństwo stało się znaczną częścią jego życiaMandela 1994, s. 27–29..
Uczęszczał do misyjnej szkoły metodystów zlokalizowanej obok pałacu, gdzie pobierał nauki języków angielskiego i Xhosa, historii i geografiiMandela 1994, s. 25; Smith 2010, s. 27.. Ze szczególną sympatią studiował historię Afryki. Słuchając opowieści i rozmów starszych gości pałacu znalazł się pod wpływem antyimperialistycznej retoryki wodza JoyiMandela 1994, s. 31–34; Smith 2010, s. 18.. W tym czasie uważał jednak europejskich kolonizatorów za dobroczyńców, a nie prześladowcówMandela 1994, s. 43.. W wieku 16 lat wraz z Justice i kilkoma innymi chłopcami pojechał do Tyalarhy, gdzie przeszedł rytuał obrzezania, co w symboliczny sposób miało zaznaczać przejście z chłopca w mężczyznę. W trakcie obrzędu otrzymał imię DalibungaMandela 1994, s. 36–42; Sampson 2011, s. 14; Smith 2010, s. 29–31..
Edukacja Zamierzając zdobyć umiejętności, potrzebne aby zostać radnym domu królewskiego Thembu, rozpoczął naukę w szkole średniej w Clarkebury Boarding Institute w Engcobo. Była to instytucja w zachodnim stylu i największa szkoła dla czarnych Afrykanów w ThembulandzieMandela 1994, s. 45–47; Sampson 2011, s. 15; Smith 2010, s. 31.. W trakcie edukacji nawiązał kontakty z innymi uczniami, po raz pierwszy za najlepszego przyjaciela miał osobę płci żeńskiej, grał w różne gry sportowe, co rozwijał przez całe życie i zapoczątkował swoje zainteresowanie ogrodnictwem. Sam Mandela przyznał, że przed szkołą średnią był „sztywniakiem”Mandela 1994, s. 48–50.. W ciągu dwóch lat zdobył Junior CertificateSampson 2011, s. 17.. W 1937 r. wraz z większością rodziny królewskiej Thembu, w tym przyrodnim bratem, Justice, przeniósł się do kolegium metodystów Healdtown w Forcie BeaufortMandela 1994, s. 52; Sampson 2011, s. 17–18; Smith 2010, s. 31–32.. Dyrektor szkoły podkreślał wyższość kultury angielskiej i poparcie dla rządu, jednakże Mandela coraz bardziej interesował się rodzimymi kulturami afrykańskimi. W trakcie uczęszczania do kolegium zaprzyjaźnił się z pierwszą osobą spoza kręgu Xhosa, przyjaciel mianowicie wywodził się z Sotho co było uważane za złamanie tabuMandela 1994, s. 53–54; Sampson 2011, s. 18–21; Smith 2010, s. 32.. W wolnym czasie ćwiczył często boks i biegi długodystansowe, w dyscyplinach tych został prefektem w drugim roku edukacjiMandela 1994, s. 56; Smith 2010, s. 32.. Z poparciem Jongintaby rozpoczął pracę nad stopniem Bachelor of Arts (BA) na liczącym 150 studentów Uniwersytecie dla czarnoskórych w Fort Harere w Alice. Tam w pierwszym roku uczył się angielskiego, antropologii, administracji, polityki i prawa holenderskiego. Jego ówczesnym celem było zostanie tłumaczem lub urzędnikiem w Departamencie Spraw Rdzennych [mieszkańców RPA]Mandela 1994, s. 62–65; Sampson 2011, s. 21, 25; Smith 2010, s. 33–34; Meredith 2010, s. 18.. Zamieszkał w dormitorium Wesley House, gdzie zaprzyjaźnił się Kaiser Matanzimą i Oliverem Tambo, ten drugi stał się jego bliskim przyjacielem i towarzyszem na dziesiątki latMandela 1994, s. 62–63; Sampson 2011, s. 24–25; Smith 2010, s. 33–34; Meredith 2010, s. 17–18.. Kontynuował swoje zainteresowanie sportem, brał udział w lekcjach tańca towarzyskiegoMandela 1994, s. 67–69; Sampson 2011, s. 25; Smith 2010, s. 34., grał w dramacie o życiu Abrahama LincolnaMandela 1994, s. 68; Sampson 2011, s. 25; Smith 2010, s. 35., a w ramach Studenckiego Towarzystwa Chrześcijańskiego dawał lekcje Biblii wśród lokalnych społecznościMandela 1994, s. 68; Meredith 2010, s. 18..
Chociaż wielu jego znajomych należało do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC) – antyimperialistycznego ruchu dążącego do budowy niezależnego RPA – Mandela unikał jakiegokolwiek zaangażowania politycznegoSampson 2011, s. 25., a w okresie II wojny światowej stał się zwolennikiem brytyjskiego wysiłku wojennegoMandela 1994, s. 70–71; Sampson 2011, s. 26.. Pomógł studentom pierwszego roku przełamać dominację drugoklasistówMandela 1994, s. 66; Smith 2010, s. 34., pod koniec jego edukacji na pierwszym roku zaangażował się w radę przedstawicieli studentów i rozpoczął bojkot związany z kiepską jakością żywności na uniwersytecie, za co został tymczasowo zawieszony na uczelni, a w rezultacie opuścił szkołę bez otrzymania stopniaMandela 1994, s. 78–86; Sampson 2011, s. 26–27; Smith 2010, s. 34–35; Meredith 2010, s. 19–20..
Przeprowadzka do Johannesburga Gdy wrócił do Mqhekezweni w grudniu 1940 roku uznał, że Jongintaba zaaranżował małżeństwa dla niego i Juistice. Przerażony myślą o przymusowym małżeństwie uciekł w kwietniu następnego roku poprzez Queenstown do JohannesburgaMandela 1994, s. 73–76; Sampson 2011, s. 27–28; Smith 2010, s. 36–39.. Znalazł pracę jako stróż nocny w kopalni, gdzie „po raz pierwszy zobaczył południowoafrykański kapitalizm w działaniu”. Z pracy został jednak zwolniony, gdy jego induna (naczelnik) odkrył, że Mandela uciekł z domuMandela 1994, s. 89–94; Sampson 2011, s. 29–30; Smith 2010, s. 40.. W trakcie pobytu u kuzyna w George Goch Township poznał aktywistę ANC Waltera Sisulu, który załatwił mu pracę aplikanta w kancelarii Witkin, Sidelsky i Eidelman. Firma prowadzona była przez liberalnego Żyda, Lazara Sidelsky’ego, który był sympatykem ANCMandela 1994, s. 96–101; Sampson 2011, s. 30–31; Smith 2010, s. 41.. W pracy Mandela poznał Gaura Redebe wywodzącego się z Xhosa, który był członkiem ANC i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej, a także Nata Bregmana, żydowskiego działacza komunistycznego, który stał się jego pierwszym białym przyjacielemMandela 1994, s. 104–105; Sampson 2011, s. 32–33; Smith 2010, s. 43, 48.. Uczestnicząc w rozmowach i spotkaniach komunistów, Mandela był pod wrażeniem tego, że Europejczycy, Afrykanie, Hindusi i kolorowi są traktowani wzajemnie jako równy z równym. Później twierdził, że nie przyłączył się do partii, ponieważ jej ateizm pozostawał w konflikcie z jego chrześcijańską wiarą i poglądem, wedle którego RPA zamiast walki klasowej potrzebna jest walka o równość rasowąMandela 1994, s. 106; Smith 2010, s. 48–49..