Alfabet tatarski – system zapisu języka tatarskiego. W różnych okresach historycznych używano różnych systemów pisma: arabski – do 1927 roku; niewielka liczba Tatarów z Chińskiej Republiki Ludowej używa go do dziś; łaciński – w latach 1927–1939; podejmowano próby jego rewitalizacji na przełomie XX i XXI wieku; Tatarzy mieszkający w Turcji, Finlandii, Czechach, Polsce, Stanach Zjednoczonych i Australii obecnie posługują się alfabetem łacińskim; cyrylica – od 1939 roku do dziś; ochrzczeni Tatarzy używali cyrylicy już w XIX wieku.

Historia Po kilku reformach mających na celu uczynienie go bardziej fonetycznym, używany przez Tatarów od wieków alfabet arabski został oficjalnie zastąpiony 3 lipca 1927 roku przez zlatynizowany alfabet tatarski, czyli Janalif (od Yaña älifbası – „Nowy Alfabet”). Nowy alfabet, a właściwie oparta na nim ortografia, nie była doskonała. Wciąż pozostając pod wpływem pisma arabskiego, kładła nacisk na spółgłoski, zaniedbując samogłoski.

W 1933 roku przeprowadzono poważną reformę ortograficzną, a w następnych latach wprowadzono kilka drobnych ulepszeń. W swojej ostatecznej formie Janalif stał się niemal fonetycznym alfabetem, który – wraz z prostymi regułami ortograficznymi – doskonale nadawał się do zapisu języka tatarskiego. Odzwierciedlając język „tak, jak mówili wykształceni Tatarzy”, odegrał ważną rolę w standaryzacji języka literackiego Tatarów oraz w ustaleniu jego sztywnych norm językowych.

A a B ʙ C c Ç ç D d E e Ə ə F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ Ь ь

Niemniej jednak w latach 1939–1940 Janalif został zniesiony i zastąpiony zmodyfikowaną cyrylicą (Кирил əлифбасы – Kiril älifbası), czyli alfabetem rosyjskim z dodatkowymi literami: Ә ә, Ө ө, Ү ү, Җ җ, Ң ң, Һ һGustav Burbiel. Tatar Grammar.

А а Ә ә Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж Җ җ З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Po rozpadzie Związku Radzieckiego władze Republiki Tatarstanu przywróciły Yañalif w nieco zmodyfikowanej wersji, znanej jako Zamanlif. Jednak w 2002 roku Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej zakazał używania alfabetów niecyrylickich dla języków tzw. mniejszości wewnętrznych (z wyjątkiem języka karelskiego), co zmusiło Tatarów do powrotu do alfabetu wprowadzonego w czasach ZSRR. Alfabet łaciński (İnalif – zmodyfikowany Yañalif) bywa używany do zapisu języka tatarskiego w InternecieRussian Government Policies Pose Threat To Tatar LanguageMarat Usmanov. Polityka językowa i tożsamość etniczna w Tatarstanie.

12 stycznia 2013 roku Rada Państwa Republiki Tatarstanu przyjęła ustawę nr 1-ЗРТ „Об использовании татарского языка как государственного языка Республики Татарстан” (O używaniu języka tatarskiego jako języka państwowego Republiki Tatarstanu)Ustawa Republiki Tatarstanu „O używaniu języka tatarskiego jako języka państwowego Republiki Tatarstanu” wraz z załącznikiem (tabela korespondencyjna).

Zgodnie z przepisami alfabetem urzędowym pozostaje cyrylica, jednak dopuszczalne jest używanie alfabetów łacińskiego i arabskiego przy kontaktach obywateli z organami państwowymi, a także alfabetu łacińskiego do celów transliteracji. W oficjalnych odpowiedziach organów państwowych stosowana jest cyrylica, jednak przewidziano możliwość dołączenia równoległego zapisu tekstu w alfabecie łacińskim lub arabskim. Zgodność liter cyrylicy z literami łacińskimi i arabskimi określa załącznik do ustawyPortal informacyjno-prawny „Garant.ru”: przegląd dokumentu.

Tabela porównawcza Cyrylica Arabski Łaciński IPA Cyrylica(S 1939) Nazwa Alfabet(XIX в.) Iske imlä(przed 1920) Yaña imlä(1920—1927)Arabski (2012) Yañalif (1927—1939) Yañalif-2 (1999) Łacina (2012) А ааА аا ,آﯪA aA aA a Ә әәӒ ӓا ,هﺋﻪƏ əƏ əÄ ä Б ббыБ бببB ʙB bB bВ ввыВ вۋۋV vV vV v—вэ (у)—وو—W wW wГ ггэГ гگﮒG gG gG g—гы—ع ,غﻉƢ ƣĞ ğĞ ğ Д ддыД дدﺩD dD dD d Е ееЕ еيىE e (Je je)E e (Ye ye)E e, Ye ye Ё ёйоЁ ёيويؤJo joYo yoYo yo Ж жжыЖ жژژƵ ƶJ jJ j Җ җҗэЖ жجﺝÇ çC cC c З ззыЗ зزﺯZ zZ zZ z И ииИ иيئیI iİ iİ i Й ййыЙ йييJ jY yY y К ккэК кﮎﮎK kK kK k—кы—ققQ qQ qQ q Л ллыЛ лللL lL lL l М ммыМ мممM mM mM m Н нныН нننN nN nN n Ң ңңыҤ ҥنک ,ڭڭꞐ ꞑꞐ ꞑÑ ñ О ооО оوﯰ ِO oO oO o Ө өөӦ ӧوﯰƟ ɵƟ ɵ Ö ö П ппыП пپﭖP pP pP p Р ррыР рﺭﺭR rR rR r С ссыС сﺱﺱS sS sS s Т ттыТ тتتT tT tT t У ууУ уوﯮ ِU uU uU u Ү үүӰ ӱوﯮY yÜ üÜ ü Ф ффыФ фففF fF fF f Х ххыХ хخ ,ﺡﺡX xX xX x Һ һһэХ хههH hH hH h Ц ццыЦ ц—تسTs tsTs tsTs ts Ч ччыЧ чچﭺC cÇ çÇ ç Ш шшыШ шشﺵŞ şŞ şŞ ş Щ щщыЩ щ—شچŞc şcŞç şçŞç şç Ъ ъкалынлык билгесеЪ ъء—’—— Ы ыыЫ ыيئ ِЬ ьI ıI ı Ь ьнечкәлек билгесеЬ ь———’— Э ээЭ эيئE eE eE e Ю ююЮ юيويوJu Ju (Jy jy) Yu yu (Yü yü)Yu yu (Yü yü) Я яяЯ яياياJa Ja (Jə jə)Ya ya (Yə yə)Ya ya (Yä yä)

Przykład Iske imlâ Yaña imlâ Yañalif Łaciński CyrylicaPowszechna Deklaracja Praw Człowieka: tłumaczenie na język tatarski Polski بارلق كشیلر دا آزاد هم اوز آبرويلري هم حقوقلری یاغیننن تینک بولیپ طوالر. آلرغا عقل هم وجدان برلگان هم بر-برسینا قراطا طوغاننرچا مناسبتتا بولرغا تییشلر. بارلئق كئشئلەر دە ئازات هەم ئوز ئابرویلارئ هەم حۇقوقلارئ یاعئننان تیڭ بولئپ توالار. ئالارعا ئاقئل هەم وۇجدان بیرئلگەن هەم بئر-بئرسئنە قاراتا توعاننارچا مۇناسەبەتتە بولئرعا تیئشلەر Вarlьq keşelər də azat həm yz aʙrujlarь həm xoquqlarь jaƣьnnan tiꞑ ʙulьp tualar. Alarƣa aqьl həm vɵçdan ʙirelgən həm ʙer-ʙersenə qarata tuƣannarca mɵnasəʙəttə ʙulьrƣa tieşlər. Barlıq keşelär dä azat häm üz abruyları häm xoquqları yağınnan tiñ bulıp tualar. Alarğa aqıl häm wöcdan birelgän häm ber-bersenä qarata tuğannarça mönasäbättä bulırğa tieşlär. Барлык кешеләр дә азат һәм үз абруйлары һәм хокуклары ягыннан тиң булып туалар. Аларга акыл һәм вөҗдан бирелгән һәм бер-берсенә карата туганнарча мөнасәбәттә булырга тиешләр. Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Zobacz też alfabet tatarski (łaciński)

Przypisy

Linki zewnętrzne Alfabet i fonetyka tatarska Extended Cyrillic: Tatar

Tatarski Kategoria:Alfabety azjatyckie