thumb|Tadeusz Banachiewicz (w środku) odbiera doktorat honoris causa Uniwersystetu Warszawskiego (1929)
thumb|Sarkofag Tadeusza Banachiewicza w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie
Tadeusz Julian Banachiewicz (ur. 13 lutego 1882 w Warszawiehttps://www.szukajwarchiwach.gov.pl (wpis 298)., zm. 17 listopada 1954 w Krakowie) – polski uczony: astronom, matematyk i geodeta.
Życiorys Urodził się w 1882 roku w Warszawie, w rodzinie Artura i Zofii z Rzeszotarskich. Jego starszym bratem był inżynier Ignacy Banachiewicz (1875-1940). W roku 1900 ukończył V Gimnazjum w Warszawie, otrzymując srebrny medal za wyróżniające się wyniki w nauce. W tym samym roku wstąpił na Wydział Matematyki i Fizyki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Jeszcze w czasie studiów, w 1903 roku opublikował swoją pierwszą pracę naukową w „Astronomische Nachrichten” (dotyczyła ona matematycznego opracowania obserwacji zakrycia gwiazdy przez Jowisza). Studia ukończył w roku 1904, przedstawiając nagrodzoną złotym medalem pracę pt. „Badanie stałych redukcyjnych heliometru Repsolda, należącego do Obserwatorium w Pułkowie”. Należał do grona założycieli i wykładowców Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie (1905–1910), wykładał tam astronomię, a w 1906 pełnił funkcję sekretarza wydziałuDziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906–1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917, s. 74, 96–97 Podkarpacka BC – wersja elektroniczna..
W 1922 roku z jego inicjatywy powstała stacja astronomiczna na Łysinie (przemianowana później na Lubomir), spalona przez Niemców w roku 1944.
W 1927 wynalazł chronokinematograf do precyzyjnej obserwacji całkowitych zaćmień Słońca. Chronokinematografy były wykorzystane podczas ekspedycji na obserwacje zaćmień Słońca w 1927 w Szwecji, w 1932 w USA, w 1936 w Grecji, Japonii i Syberii, w 1954 na Suwalszczyznie, oraz w 1961 w Bułgarii.
17 marca 1931 Banachiewicz ożenił się z malarką i poetką Laurą (lub Larysą) Sołłohub (zm. 28 maja 1945). Małżeństwo to pozostało bezdzietne. Zdrobnieniem jej imienia nazwano planetoidę (1287) Lorcia. Od 1932 do śmierci prowadził dziennik zatytułowany Notaty codzienne.
6 listopada 1939 roku wraz z innym profesorami został aresztowany przez Niemców podczas tzw. Sonderaktion Krakau i przewieziony do obozu koncentracyjnego w SachsenhausenWyrok na Uniwersytet Jagielloński, s. 127–128, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1989, .. Z obozu został zwolniony trzy miesiące później i po powrocie do Krakowa zezwolono mu na wznowienie pracy w krakowskim obserwatorium, przemianowanym na „Krakauer Sternwarte”. Po przybyciu do Krakowa Kurta Waltera, niemieckiego zarządcy komisarycznego obserwatoriów astronomicznych na terenie Generalnego Gubernatorstwa, Banachiewicz został przeniesiony ze stanowiska dyrektora na stanowisko zastępcy (dyrektorem obserwatorium został Kurt Walter). W czasie wojny prowadził konspiracyjne zebrania naukowe oraz wykładał na tajnym uniwersytecie.
Po zakończeniu wojny powrócił na poprzednie stanowisko, obejmując jednocześnie stanowisko profesora geodezji wyższej i astronomii na krakowskiej Akademii Górniczo-Hutniczej (1945–1951). W 1952 r., gdy powstała Polska Akademia Nauk, został jej członkiem. W roku 1953 udało mu się uzyskać pozwolenie na zaadaptowanie dawnego austriackiego fortu (Fort Skała) na podmiejską stację obserwacyjną (obecnie znajduje się tam główna siedziba krakowskiego obserwatorium).
Zmarł po krótkiej chorobie 17 listopada 1954 roku. Pierwotnie został pochowany na Cmentarzu Rakowickim. Dzięki staraniom swojego ucznia i współpracownika, doc. Kazimierza Kordylewskiego, 11 listopada 1955 roku jego zwłoki przeniesiono do Krypty Zasłużonych na Skałce w KrakowieDlaczego Banachiewicz na Skałce w serwisie PTA..
Był agnostykiem, ale przed śmiercią wyspowiadał się.
Osiągnięcia naukowe
thumb|Tablica Pamiątkowa. Kraków ul. Kopernika 27. Gmach Obserwatorium Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1908), PAU (1920) i PAN (1952), w latach 1932–1938 wiceprezes Międzynarodowej Unii Astronomicznej. Założył (w 1925 r.) kwartalnik naukowy „Acta Astronomica”. W swych pracach zajmował się zagadnieniami z zakresu matematyki, astrometrii, mechaniki nieba, astrofizyki i geodezji. W końcowym okresie życia zajmował się też pionierskimi pracami w dziedzinie radioastronomii.
Do jego największych osiągnięć należy opracowanie krakowianów (w 1925 r.), czyli specjalnego typu macierzy stosowanych w geodezji oraz mechanice nieba, znacznie ułatwiających obliczenia przy użyciu stosowanych wówczas ręcznych arytmometrów. Dzięki nim 1 marca 1931 r. zaprezentował pierwsze obliczenia orbity Plutona – planety karłowatej odkrytej 18 lutego 1930 roku przez amerykańskiego astronoma Clyde'a Tombaugha. W latach 1910–1915 badał zjawisko libracji Księżyca.
Autor ponad 230 publikacji naukowych.
Był doktorem honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego (1929), Poznańskiego (1936) oraz Sofijskiego (1948). Jego imieniem nazwano stację obserwacyjną na Lubomirze (otwartą w 2007).
Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (4 lutego 1954) „w związku z 50-leciem pracy naukowej w astronomii”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929)M.P. z 1929 r. nr 276, poz. 638 „za zasługi na polu naukowem w dziedzinie astronomji”. Brązowy Medal za Długoletnią Służbę (1938) Krzyż Komandorski Orderu Białej Róży Finlandii (Finlandia, 1926)
Obiekty astronomiczne związane z Banachiewiczem Jego nazwisko nosi: krater Banachiewicz o średnicy 92 km na Księżycu (5,2°N, 80,1°E) planetoida (1286) Banachiewicza planetoida (1287) Lorcia nosi nazwę pochodzącą od zdrobnienia imienia jego żony
Zobacz też Akademia Nauk Technicznych
Przypisy
Bibliografia .
Linki zewnętrzne The Observatory in the years of T. Banachiewicz's management (1919–1954) . Zastosowania matematyki w pracach naukowych Tadeusza Banachiewicza (1882–1954) (w pięćdziesięciolecie śmierci). Dlaczego Banachiewicz na Skałce w serwisie PTA. . Prace Tadeusza Banachiewicza dostępne w katalogu HINT.
Kategoria:Absolwenci V Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Getyndze Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie tytularni PAN Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani z Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Ofiary Sonderaktion Krakau Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami planetoid Kategoria:Pochowani w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Białej Róży Finlandii Kategoria:Polscy astronomowie XX wieku Kategoria:Polscy doktorzy honoris causa uczelni w Bułgarii Kategoria:Polscy matematycy XX wieku Kategoria:Twórcy instrumentów astronomicznych Kategoria:Urodzeni w 1882 Kategoria:Więźniowie KL Sachsenhausen Kategoria:Nauczyciele akademiccy Towarzystwa Kursów Naukowych (1905–1918) Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Zmarli w 1954