Narodowa Partia Robotnicza (NPR) – polska lewicowaJarosław Tomasiewicz: „Faszyzm lewicy” czy „ludowy patriotyzm”? Tendencje antyliberalne i nacjonalistyczne w polskiej lewicowej myśli politycznej lat trzydziestych. Warszawa 2020. , s. 173 partia polityczna, działająca w latach 1920–1937. NPR odwoływała się do klasy robotniczej, jednak w przeciwieństwie do partii marksistowskich głosiła program solidaryzmu narodowego, uznając jednocześnie walkę klas. Na czele NPR stali m.in. Karol Popiel, Ludwik Waszkiewicz, Adam Chądzyński. Do bastionów politycznych NPR należały tereny dawnego Królestwa Prus – Pomorze, Wielkopolska i Górny Śląsk.
Historia NPR powstała z połączenia Narodowego Związku Robotniczego z zaboru rosyjskiego i Narodowego Stronnictwa Robotników, które działało na ziemiach dawnego zaboru pruskiego oraz na Śląsku. Kongres Zjednoczeniowy NZR i NSR odbył się 23–24 maja 1920 w WarszawieAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 88.. W momencie utworzenia partia liczyła 370 tys. członkówLaska Adam: Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej. Rzeszów 2004, s. 97.. Pod wpływem NPR pozostawały liczne organizacje społeczne: Zjednoczenie Zawodowe Polskie, Związek Towarzystw Polek, Związek Młodzieży Pracującej „Jedność”, Związek Polskich Stowarzyszeń Spożywców, Polskie Towarzystwo Kultury i Oświaty Robotniczej „Pochodnia”Adam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 112–133, 177–179, 186–190.. Partia włożyła wiele wysiłku w pomoc dla III powstania śląskiego w 1921. W wyborach parlamentarnych w 1922 r. NPR uzyskała 5,4% głosówAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 218., dzięki czemu w Sejmie I kadencji miała 18 mandatów, co stawiało ją jako szóste stronnictwo parlamentarne.
NPR od początku rozdzierały konflikty między propiłsudczykowską lewicą związaną z ruchem zetowym (np. Antoni Ciszak) a ciążącymi ku prawicy elementami chadeckimi (np. Stanisław Wachowiak)Adam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 233–235.. W 1920 ujawniła się „narodowo-socjalistyczna” opozycja radykalna (Kazimierz Dagnan, Antoni Piekarski, Mieczysław Tomczak Władysław Ludwik Evert), silna zwłaszcza w Zagłębiu DąbrowskimAdam Laska Adam, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 88, 91–92.. W 1921 część działaczy przeszła do Chrześcijańskiej DemokracjiAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 144–145, 194. a w 1922 oderwała się Narodowa Partia PracyHenryk Przybylski, Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, Warszawa 1980, s. 59.. NPR walczyła na dwa fronty z endecko-chadecką prawicą i socjalistyczno-komunistyczną lewicąAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 204–205.. Pod względem ekonomicznym zajmowano stanowisko zbliżone do Polskiej Partii Socjalistycznej reprezentując bardziej umiarkowane poglądy, natomiast w kwestiach światopoglądowych do środowiska endeckiego. NPR popierała m.in. rządy Ponikowskiego i Grabskiego, uczestniczyła w rządach Skrzyńskiego i Witosa (1926)Adam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 198, 252, 263, 266..
Po przewrocie majowym w 1926 NPR podzieliła się – część działaczy (A. Ciszak. B. Fichna, K. Dagnan, L. Waszkiewicz) poparła działania Piłsudskiego, tworząc tzw. NPR-LewicęAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 273–287.. Tymczasem pozostała część partii (Adam Chądzyński, Karol Popiel, Jan Stanisław Jankowski, F. Roguszczak) zreorganizowana na kongresie w Toruniu (17–18 października 1926)Adam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 288–292. przeszła do opozycji. W wyborach do Sejmu w 1928 NPR poniosła porażkę uzyskując tylko 2% głosówAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 318.. 228 119 oddanych na partię głosów zdobytych zostało głównie w dwóch województwach: pomorskim (21,53% poparcia) i poznańskim (14,56% głosów)221 544 głosy spośród 228 119 uzyskanych w całym kraju.. Co ciekawe, w województwie śląskim NPR zdobyła trzy mandaty dzięki startowi z list BBWR (jej śląskie struktury weszły bowiem w skład Narodowo-Chrześcijańskiego Zjednoczenia Pracy).
W trakcie dwuletniego okresu Sejmu II kadencji początkowo rozważano przystąpienie do Obozu Wielkiej PolskiAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 297–298., potem (1928–1929) próbowano stworzyć blok centrowy wspólnie z Chrześcijańską Demokracją i PSL „Piast”Adam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 323–324. Wywołało to opór organizacji łódzkiej, która nawiązała współpracę z komunistyczną PPS-Lewicą. Ibidem s. 333–334, 366–368., wreszcie NPR weszła do CentrolewuAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 338–359.. Tym razem mandaty poselskie zdobyte na Śląsku NPR zawdzięczała porozumieniu Centrolewu z Polskim Stronnictwem Chrześcijańskiej Demokracji i startowi z listy Katolickiego Bloku Ludowego.
W latach 30. NPR systematycznie słabła tracąc m.in. wpływy w Zjednoczeniu Zawodowym PolskimAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 387–389.. By wyjść z kryzysu próbowano w latach 1935–1936 zjednoczyć narodowy ruch robotniczy tworząc wspólnie z Narodowym Stronnictwem Pracy i Partią Narodowych Socjalistów tzw. Narodowy Obóz PracyAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 416–421, 424.. Wobec fiaska tego projektu NPR poparła Front MorgesAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 426., co wywołało opór ekstremistów zarówno lewicowych (prokomunistyczna radykalizacja ZMP „Jedność” 1936–1937)Henryk Przybylski, Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, Warszawa 1980, s. 274–275. jak prawicowych (opanowanie niektórych organizacji NPR przez Ruch Narodowo-Radykalny Falanga)Adam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 430–431.. Pomimo to VII Kongres (9 października 1937) zadecydował o połączeniu. W 1937 doszło do połączenia NPR z Chrześcijańską Demokracją i utworzenia Stronnictwa PracyAdam Laska, Narodowa Partia Robotnicza 1920–1937. Studia z dziejów ruchów społecznych w Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2004, s. 432..
Ideologia i program Ideologia NPR wychodziła z założenia, że ludzkość dzieli się na narody, te zaś – na klasy społeczne. Wynikał stąd solidaryzm narodowy i społeczny: polska klasa robotnicza, jako przynależna do narodu polskiego, ma wspólne z innymi klasami interesy narodowe. Najwyższą suwerenną organizacją porozumienia narodowego i społecznego jest państwo – „organizacja, której zadaniem jest wyrównywać sprzeczności i doprowadzić zatargi do porozumienia”. Celem najwyższym partii było zupełne wyzwolenie polityczne i społeczne klasy pracującej, czyli wszystkich ludzi, którzy żyją z własnej pracy fizycznej lub umysłowej (a nie z dochodów od kapitału). Wyzwolenie owo mogło się dokonać jedynie w nowym ustroju społecznym, w którym usunięty zostałby wyzysk. Jak to ujął program Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, miał to być „ustrój lepszy i sprawiedliwszy, ustrój wyzwolonej spod panowania kapitału Pracy”.
W nowym ustroju społeczeństwo panować miało nad życiem gospodarczym poprzez realizację planów harmonizujących interesy produkcji i pracy. Planowość osiągniętoby stopniowo uspołeczniając środki produkcji na rzecz państwa, samorządów, kooperatyw i związków zawodowych. Postępy uspołecznienia uzależniano od siły państwa, doskonalenia jego organizacji, potrzeb przemysłu, odpowiednio wysokiej wytwórczości, krótko mówiąc – od dojrzałości warunków technicznych i gospodarczych. Upaństwowienie rozpocząć się miało od tych dziedzin, które doszły do tak wysokiego stopnia koncentracji, że osobista inicjatywa właściciela przestała odgrywać już większą rolę. Byłyby to zarazem gałęzie gospodarki szczególnie ważne dla narodu i państwa. Natomiast dziedziny produkcji jeszcze nieskoncentrowane, nowe, wymagające ryzyka i indywidualnych zabiegów pozostawać miały prywatne tak długo, dopóki nie przekształciłyby się w towarzystwa akcyjne. W ten sposób, mimo planowości i kontroli państwa nad produkcją, zawsze istniałaby własność prywatna i przedsiębiorczość indywidualna. Podkreślić należy, że NPR opowiadała się za ewolucyjną, a nie rewolucyjną drogą przekształcenia ustroju. Walkę klas uznawali działacze NPR jako „czynnik rozwoju i fakt niewątpliwy”, ale tylko „w granicach interesów ogólnopaństwowych”.
Ustrój polityczny miał być, zdaniem NPR, oparty na zasadzie rządów większości – zdecydowanie odrzucano jakąkolwiek dyktaturę. Naród miał realizować swoją władzę poprzez jednoizbowy Sejm, wybierany w wyborach powszechnych, równych, tajnych, bezpośrednich i proporcjonalnych; obok Sejmu miała istnieć Izba Pracy, reprezentująca związki zawodowe i innych producentów. Partia wypowiadała się za szerokim samorządem terytorialnym, ale domagała się równocześnie unifikacji ziem Rzeczypospolitej. Wymiar sprawiedliwości powinny sprawować sądy przysięgłych. Państwo miało gwarantować swobody obywatelskie, w tym także równouprawnienie kobiet. Na straży niepodległości państwa stać miała silna armiaJarosław Tomasiewicz, Między faszyzmem a anarchizmem: nowe idee dla Nowej Ery, Pyskowice 2000, s. 21–22..
W przeciwieństwie do partii marksistowskich NPR przywiązywała wielką wagę do kwestii narodowej. Partia uznawała prawo każdego narodu do niepodległości, a stosunki między narodami proponowała oprzeć na zasadach braterstwa i sprawiedliwości. Wewnątrz kraju miała obowiązywać zasada równości obywateli wobec powszechnych praw i obowiązków bez różnicy wyznania i narodowości. Zgodnie z tą zasadą działacze NPR uznawali prawo do autonomii mniejszości w wielonarodowej Rzeczypospolitej. Wyjątek stanowili Żydzi, których za mniejszość nie uznawano. Zdecydowanie odrzucano wszelkie przejawy „uprzywilejowania” Żydów (np. święcenie szabasu, nadanie językowi jidysz rangi urzędowej, możliwość uchylania się od powszechnych świadczeń na rzecz państwa itp.), zwalczano też „przewagę Żydów w gospodarce”. NPR uznając prawa obcych mniejszości etnicznych równocześnie walczyła o zapewnienie mniejszościom polskim poza granicami Rzeczypospolitej pełnej swobody narodowego rozwoju. Na uwagę zasługuje stanowisko NPR w sprawie religii. Choć religię uznawano za warunek rozwoju społeczeństwa, to zarazem jej wyznawanie pozostawiono sumieniom obywateli. NPR szanując katolicyzm jako wyznanie większości narodu domagała się jednak tolerancji religijnej. Stanowczo potępiano nadużywanie haseł religijnych i mieszanie się kleru do politykiJarosław Tomasiewicz: „Faszyzm lewicy” czy „ludowy patriotyzm”? Tendencje antyliberalne i nacjonalistyczne w polskiej lewicowej myśli politycznej lat trzydziestych. Warszawa 2020. , s. 182-189.
Poparcie w wyborach