Główny Zarząd Informacji

thumb|Tablica upamiętniająca ofiary GZI na budynku dawnej siedziby przy ul. Chałubińskiego 3b thumb|Tablica upamiętniająca ofiary GZI i WSW na budynku dawnej siedziby przy ul. Chałubińskiego 3b Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego, Ministerstwa Obrony Narodowej, Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, tzw. Informacja Wojskowa – organ kontrwywiadu wojskowego działający w RP/PRL w latach 1944–1957, odpowiedzialny obok Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za masowe represje wśród żołnierzy Wojska Polskiego, Armii Krajowej (AK), Wolności i Niezawisłości (WiN), Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) oraz ludności cywilnej. Następnie (1957) przekształcony w Wojskową Służbę Wewnętrzną Ministerstwa Obrony Narodowej.

W latach 1943–1945 w organach informacji Wojska Polskiego służyło 750 oficerów kontrwywiadu wojskowego Smiersz (działającego również w Armii Czerwonej), do sierpnia 1944 stanowili 100% oficerów informacji w Wojsku Polskim. W 1944 roku oficerami informacji zostało pierwszych 17 obywateli PolskiBohdan Urbankowski, Czerwona msza czyli uśmiech Stalina, t. I, Warszawa 1998, s. 491..

W myśl ustawy z 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (art. 5 ust. 1 pkt 8) GZI WP uznawany jest za organ bezpieczeństwa państwa.

Utworzenie i proces przekształceniowy Informacji Wojskowej Informacja ludowego Wojska Polskiego powołane zostały na terenie ZSRR rozkazem organizacyjnym dowódcy 1 Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki z dnia 14 maja 1943 r. jako Oddział Informacji 1 Dywizji Piechoty. Podporządkowana była nominalnie generałowi Berlingowi. Organy Informacji WP podlegały następnie przekształceniom organizacyjnym i nazewniczym, co związane było z ówczesną rozbudową Armii Polskiej w ZSRR:

Oddział Informacji 1 Dywizji Piechoty (14 maja 1943 r.) Wydział Informacji 1 Korpusu (od 19 sierpnia 1943 r.) Wydział Informacji 1 Armii WP (od 29 lipca 1944 r.) Wydział Informacji 2 Armii WP (od sierpnia 1944 r.)

Powstanie organów Informacji WP nie wiązało się z podstawami ustawowymi. Jej struktury i zakres kompetencji były regulowane dyrektywami Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego i nie wchodziły w skład struktur sztabowych ludowego WP. Zatwierdzona przez naczelnego dowódcę Wojska Polskiego generała broni Michała Żymierskiego z 30 września 1944 „Ustawa” o Zarządzie Informacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego i jego organach stwierdzała:

Nadzorujący polskie formacje wojskowe w ZSRR z ramienia NKWD/NKGB gen. por. Gieorgij Siergiejewicz Żukow stwierdził, że robotę kontrwywiadowczą w polskiej armii prowadzi „Smiersz”, którego organy istnieją w Wojsku Polskim pod przykryciem „oddziału informacji Wojska Polskiego”. Skład wydziałów informacji Wojska Polskiego jest kompletowany ze składu osobowego Zarządu „SMIERSZ” Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR, który kieruje jego działalnością. Żołnierze wydziału informacji noszą polskie mundurySławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 50-51..

We wrześniu 1944 powołano Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa WP. 30 listopada 1944 r. Rozkazem nr 95 Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego na bazie Zarządu Informacji NDWP utworzono Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego (początkowo funkcjonował pod nazwą: Kierownictwo Informacji Sztabu Głównego WP). Od 30 listopada 1950 r. nazwa uległa zmianie na Główny Zarząd Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej. Wraz z podporządkowaniem organów Informacji MON i Wojsk Wewnętrznych Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (na mocy Uchwały Rady Ministrów nr 683 z 3 września 1955 r.) nazwa uległa kolejnej transformacji na: Główny Zarząd Informacji Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Wraz ze zniesieniem KdsBP (na mocy Zarządzenia nr 347 Prezesa Rady Ministrów z 28 listopada 1956 r.) organy Informacji Wojskowej zostały wcielone do MON, a organ Informacji Wojsk Wewnętrznych (tj. Wojska Ochrony Pogranicza i Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego) do MSW.

Na mocy Zarządzenia nr 01 Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 stycznia 1957 r. O powołaniu WSW (Wojskowej Służby Wewnętrznej) organy Informacji Wojskowej zostały zniesione.

Zadania Informacji Wojskowej Do głównych zadań GZI należały m.in.:

walka ze szpiegostwem, dywersją terrorystyczną i inną destrukcyjną działalnością zagranicznych wywiadów w jednostkach i urzędach Wojska Polskiego, walka z członkami antypaństwowych partii, którzy przedostają się do jednostek i urzędów Wojska Polskiego, by prowadzić destrukcyjną działalność przeciw Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego, organizacja niezbędnych agenturalno-operacyjnych i innych przedsięwzięć, w celu stworzenia na froncie warunków wykluczających możliwość bezkarnego przejścia agentury przeciwnika przez linię frontu, stworzenia linii frontu nie do przebycia dla szpiegowskich i innych przestępczych elementów, walka ze zdradą stanu w jednostkach i urzędach Wojska Polskiego (przejście na stronę wroga, ukrywanie szpiegów i okazywanie pomocy w pracy przestępczego elementu).

Kierownictwo i szefowie Informacji Nowo powstałe ogniwo kontrwywiadu wojskowego nie wchodziło w skład struktur sztabowych. Było samodzielne pod względem strukturalnym i zadaniowym. Zgodnie ze statutem GZI podlegał Naczelnemu Dowódcy Wojska Polskiego, czyli gen. Michałowi Rola-Żymierskiemu w okresie 1944–1945. Była to podległość formalna, ograniczająca się najczęściej do informacji o planowanych przedsięwzięciach i sprawozdań z ich wykonania. Pod względem konkretnych instrukcji zadaniowych GZI podlegał generałowi pułkownikowi Iwanowi Sierowowi, ówczesnemu zastępcy Ludowego Komisarza Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB), i innym wysokim funkcjonariuszom NKGB i Smiersz, m.in. komisarzowi b.p. 3 rangi G. Żukowowi.

W późniejszych latach Główny Zarząd Informacji formalnie podlegał I Wiceministrowi Obrony Narodowej, gen. dyw. Marianowi Spychalskiemu w okresie 1945–1949, gen. bryg. Edwardowi Ochabowi od 11 marca 1949 do 24 stycznia 1950 roku, a następnie Ministrowi Obrony Narodowej marszałkowi Polski i marszałkowi ZR Konstantemu Rokossowskiemu do października 1956 roku.

Nadzorujący GZI Naczelny Dowódca WP gen. Michał Rola-Żymierski – 1944 – 1945 I Wiceminister gen. dyw. Marian Spychalski – 30 X 1945 – 11 III 1949 I Wiceminister gen. bryg. Edward Ochab – 11 III 1949 – 24 I 1950 Minister ON Marsz. Polski Konstanty Rokossowski – 24 I 1950 – X 1956

Podczas szybkiej rozbudowy ludowego Wojska Polskiego potrzebne były także organy kontrwywiadu wojskowego. Przy dywizjach, korpusach następnie armiach działały organy informacji, kierowane głównie przez oficerów radzieckich. Świadczy o tym choćby fakt, że zdecydowana większość ówczesnych dokumentów pisana była w języku rosyjskim.

Szefem Oddziału Informacji 1 Dywizji Piechoty był major Piotr Kożuszko, Wydziału Informacji 1 Armii Wojska Polskiego Dmitrij Wozniesienski, a szefami Wydziału Informacji 2 Armii Wojska Polskiego byli kolejno radzieccy oficerowie pułkownicy Gurko i Zajcew. Podczas operacyjnego podporządkowania dowództwom radzieckich frontów podlegali bezpośrednio szefom Zarządu Kontrwywiadu Wojskowego SMIERSZ, 1 i 2 Frontu Białoruskiego. Szefem tego pierwszego był gen. por. Wadis. Głównie współpracowali z dowódcami wojsk NKWD Ochrony Tyłów 1 i 2 Frontu Białoruskiego, gen. mjr. Rohatinem i gen. mjr. Sierebiakowem.

Utworzony Zarząd Informacji NDWP przekształcono w Kierownictwo Informacji WP, a 11 marca 1945 roku w Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego. Jego pierwszym szefem został wówczas płk Piotr Kożuszko, który już wcześniej kierował Zarządem, następnie Kierownictwem Informacji WP. W grudniu 1945 roku zastąpił go pułkownik Jan Rutkowski, urodzony w 1900 roku, wieloletni działacz Francuskiej Partii Komunistycznej i „dąbrowszczak”. Uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, po powrocie do kraju zastąpił Kożuszkę na stanowisku szefa GZI WP, na stanowisku szefa GZI stał do 25 kwietnia 1947 roku, kiedy to został zastąpiony przez urodzonego w 1917 roku pułkownika Stefana Kuhla, wcześniejszego zastępcę szefa Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej. Podczas jego kadencji Informacja wojskowa wykazywała się szczególnym okrucieństwem, sam Kuhl, nie mając pojęcia o pracy operacyjnej kontrwywiadu wojskowego, bardzo często w najważniejszych sprawach korzystał z rad swoich dwóch zastępców, płk. Anatola Fejgina i płk. Dmitrija Wozniesienskiego. Fejgin wkrótce został przeniesiony do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego na stanowisko kierownika Departamentu X, mającego złą sławę. Po zwolnieniu Kuhla z wojska w 1950 roku Wozniesienski zastąpił go na stanowisku Szefa GZI MON.

thumb|Dmitrij Wozniesienski, szef GZI WP Płk Dmitrij Wozniesienski służył w szeregach radzieckich służb specjalnych od lat dwudziestych, najpierw w OGPU, a następnie w NKGB.

W czasie kierowania GZI MON, wraz ze swoim zastępcą, płk. Antonim Skulbaszewskim, ujawniał przedwojennych oficerów tzw. „dwójki”, żołnierzy Armii Krajowej itd. Posługiwał się bestialskimi metodami, zezwalał na to również podwładnym.

Kolejnym szefem GZI został płk Karol Bąkowski, po przejęciu przez niego kontroli GZI zaczął tracić swój dawny wizerunek instytucji represyjnej. Główny Zarząd Informacji podporządkowano Komitetowi ds. Bezpieczeństwa Publicznego, powołano specjalną komisję, która zaczęła badać działalność organów informacji od czasu ich powołania. Zostali zatrzymani główni oficerowie śledczy Informacji oraz byli jej szefowie i ich zastępcy, których wielu odwołano do Związku Radzieckiego, np. pułkowników Wozniesienskiego i Skulbaszewskiego.

Następnym i ostatnim szefem GZI, która ponownie została podporządkowana MON, był płk Aleksander Kokoszyn. Absolwent kursów NKWD w Smoleńsku, działacz komunistycznej konspiracji podczas okupacji, za co zapłacił pobytem w obozie koncentracyjnym. Po wojnie żołnierz GZI WP i szef jednego z wydziałów, a od 8 grudnia 1956 do 10 stycznia 1957 roku Szef GZI MON, aż do rozwiązania.

Szefowie Informacji W okresie funkcjonowania Zarządu Informacji Naczelnego Dowództwa WP, Kierownictwa Informacji WP oraz Głównego Zarządu Informacji (Wojska Polskiego / MON / Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego), stanowiska szefów tych instytucji pełnili kolejno:

płk Piotr Kożuszko – od lipca 1944 do 15 grudnia 1945 roku płk Jan Rutkowski – od 15 grudnia 1945 do 25 kwietnia 1947 roku płk Stefan Kuhl – od 25 kwietnia 1947 do 6 czerwca 1950 roku płk Dmitrij Wozniesienski (p.o.) – od 6 czerwca 1950 do 1 kwietnia 1951 roku płk Dmitrij Wozniesienski – 1 kwietnia 1951 do 21 grudnia 1953 roku płk Karol Bąkowski – od 21 grudnia 1953 do 8 grudnia 1956 roku płk Aleksander Kokoszyn – od 8 grudnia 1956 do 10 stycznia 1957 roku

Oficerowie informacji Stefan Kuhl płk szef GZI Antoni Skulbaszewski ppłk – m.in.: zastępca szefa GZI Mateusz Frydman ppłk – m.in. szef Wydziału Specjalnego GZI Mieczysław Notkowski ppłk – m.in. zastępca szefa Oddziału Śledczego GZI Anatol Fejgin płk – m.in.: zastępca szefa GZI Ignacy Krzemień płk – m.in.: szef Oddziału I GZI Jerzy Szerszeń płk – m.in.: szef Oddziału I GZI Czesław Kiszczak – szef Wydziału Informacji 18 Dywizji Piechoty w Ełku

Struktury Informacji Wojskowej Organizacja centrali Zarządu Informacji NDWP i GZI WP Powstały we wrześniu 1944 roku Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, zgodnie z ustawą o zarządzie Informacji Wojska Polskiego i jego organach Nr 60 z 30 września 1944 roku, składał się z:

Kierownictwa – szef zarządu i dwóch zastępców Sekretariatu Oddziału I – praca agenturalno-operacyjna w organach Zarządu Sztabu Głównego Wojska Polskiego Oddział II – walka z agenturą przeciwnika i poszukiwanie jej, przesłuchiwanie jeńców wojennych będących przedmiotem zainteresowania organów informacji. Oddział III – kierowanie pracą podległych organów informacji (front, armia, korpus i okręgi wojskowe). Oddział IV – śledczy