RKS Lechia Tomaszów Mazowiecki (pełna nazwa: Robotniczy Klub Sportowy Lechia Tomaszów Mazowiecki) – polski klub sportowy z siedzibą w Tomaszowie Mazowieckim (województwo łódzkie), założony w listopadzie 1923 roku, oficjalnie zarejestrowany 16 czerwca 1925 roku. Klub posiada barwy zielono-czerwono-zielone i od początku istnienia prowadzi działalność sportową w różnych dyscyplinach.
Obecnie działa przede wszystkim jako klub piłkarski i siatkarski. Sekcja piłki nożnej funkcjonuje nieprzerwanie od momentu założenia klubu. Sekcja siatkówki została reaktywowana po II wojnie światowej i dynamicznie rozwijała się od lat 50. XX wieku. W przeszłości w klubie istniały także sekcje: tenisa stołowego, lekkiej atletyki, koszykówki, boksu , tenisa ziemnego oraz kajakarstwa.
Początki klubu i sekcja piłki nożnej RKS Lechia Tomaszów Mazowiecki powstał w listopadzie 1923 roku z inicjatywy Stanisława Borunia, Józefa Skrzypińskiego i Leona Drajlinga, którzy nadali klubowi nazwę „Lechia”. Pomysłodawcą i pierwszym prezesem był Zdzisław Kubicki – znany piłkarz lokalny, cieszący się dużą sympatią młodzieży. Klub został oficjalnie zarejestrowany 16 czerwca 1925 roku w Urzędzie Wojewódzkim w Łodzi pod nazwą „Robotniczy Klub Sportowy Lechia”.
W początkowych latach mecze rozgrywano w klasie B i C piotrkowskiego podokręgu Łódzkiego Związku Piłki Nożnej. Brak infrastruktury sprawiał, że zebrania klubowe odbywały się w prywatnych mieszkaniach lub portierniach fabryk, a zawodnicy grali w zwykłych trzewikach wzmacnianych metalowymi noskami. Klub dysponował jedynie koszulkami – pozostały sprzęt piłkarze musieli organizować we własnym zakresie.
W 1927 roku biskup łódzki Włodzimierz Tymieniecki poświęcił miejskie boisko przy ulicy Cichej, które stało się bazą zespołu. Obiekt miał minimalne wymiary boiska, bieżnię o długości 200 metrów i niewielką trybunę z miejscami stojącymi. Za korzystanie z boiska klub uiszczał opłatę w wysokości 5 złotych.
W 1928 roku instruktorem piłki nożnej został Julian Rychter. Rok później klub przeszedł pod opiekę Organizacji Młodzieżowej TUR, która zakupiła zawodnikom stroje sportowe oraz buty piłkarskie, pokrywała koszty transportu na mecze wyjazdowe i zapewniała posiłki regeneracyjne. Od tego czasu piłkarze Lechii podróżowali na mecze samochodem ciężarowym.
RKS Lechia i RKS OM TUR działały jako stowarzyszenia o charakterze sportowo-pluralistycznym – ich statuty nie przewidywały żadnych ograniczeń narodowościowych czy wyznaniowych. W tym samym czasie w Tomaszowie Mazowieckim funkcjonowały inne kluby sportowe, m.in. RKS Młot, TGS Sokół, Tomaszowianka, Victoria, HKS Czuwaj oraz TFJS (przekształcony później w Pilicę).
Zgłoszenie drużyny do rejestru Polskiego Związku Piłki Nożnej wiązało się z opłatą wpisową w wysokości 13 złotych oraz roczną składką w wysokości 25 złotych .
Pierwsza drużyna Lechii liczyła 17 zawodników. W podstawowym składzie grali: Eugeniusz Grimajzen (bramkarz), Zdzisław Kubicki (prawy obrońca, kapitan), Otto Kierst i Marian Mąkola (obrońcy), Stanisław Giełzak (lewy obrońca), Franciszek Nizler (prawy pomocnik), Jan Segiet (środkowy pomocnik), Kazimierz Borzyk (lewy pomocnik), Henryk Lasota (prawoskrzydłowy), Tadeusz Kaczmarow (środkowy napastnik) oraz Leon Drajling (lewoskrzydłowy). Zawodnikami rezerwowymi byli: Jan Banaszkiewicz, Edward Segiet, Eugeniusz Kubiś, Longin Marszałek, Roman Hoppe i Antoni Leser.
Rozwój międzywojenny
W drugiej połowie lat 30. XX wieku Lechia zaczęła odnosić pierwsze poważniejsze sukcesy sportowe. W 1931 roku drużyna zdobyła mistrzostwo klasy B podokręgu piotrkowskiego, jednak przegrała baraż o awans do klasy A z Widzewską Manufakturą 0:3. W tym samym roku zatwierdzono oficjalny herb klubu, zaprojektowany przez Henryka Kamińskiego – emblemat ten funkcjonuje do dziś.
W 1932 roku doszło do tragicznego wydarzenia – podczas ćwiczeń wojskowych na poligonie zmarli dwaj czołowi zawodnicy Lechii: Alfons Drajling i Stanisław Giełzak. Przyczyną było przypadkowe spożycie zatrutej wody ze studni.
W 1933 roku Lechia została sklasyfikowana na piątym miejscu w rankingu frekwencji klubów województwa łódzkiego według „Ilustrowanej Republiki”. Średnio 1560 widzów przychodziło na mecze, co było najwyższym wynikiem spośród klubów spoza Łodzi. To pokazywało, jak silną więź z lokalną społecznością miała Lechia.
W wyniku napiętej sytuacji organizacyjnej, powołano komisję mającą przeprowadzić kontrolę działalności Lechii. Do samej kontroli jednak nie doszło, gdyż ówczesny Zarząd podał się do dymisji. W odpowiedzi na to Łódzki Okręgowy Związek Piłki Nożnej nakazał zwołanie Walnego Zebrania Członków oraz przeprowadzenie wyborów nowych władz. W marcu 1933 roku prezesem klubu został wybrany zaledwie 23-letni Henryk Kamiński. Wśród nowych działaczy znalazł się także lokalny przemysłowiec Paul Kierst.
W 1933 roku w podokręgu łódzkim funkcjonowało ponad 30 drużyn piłkarskich. Większość z nich rozgrywała mecze na prowizorycznych boiskach, jednak Tomaszów Mazowiecki wyróżniał się na ich tle. Miasto mogło pochwalić się boiskiem głównym oraz dwoma placami treningowymi. Koszt wyposażenia jednej drużyny (14 zawodników) wynosił około 300 złotych (współcześnie ok. 3000 zł). W skład wyposażenia wchodziły: koszulka meczowa, spodenki, buty, skarpety, dwie siatki do bramek oraz trzy piłki z zapasowymi dętkami.Sprzęt sportowy dostępny był tylko w jednym miejscu – w sklepie E. Kuleszy przy ul. Św. Antoniego.
W marcu 1933 roku Lechia pokonała Tomaszowiankę 6:1 w meczu towarzyskim. Hat-tricka zdobył Leon Drajling, a pozostałe bramki strzelili Tadeusz Gadaj, Zygmunt Kadow i Mieczysław Pruszczyński. To właśnie wtedy uwagę kibiców przyciągnęło nazwisko Gadaj. Bracia Tadeusz i Mieczysław Gadajowie byli czołowymi zawodnikami Lechii w okresie międzywojennym. Obaj otrzymali powołania do reprezentacji Łodzi.30 września 1934 roku Tadeusz Gadaj zdobył trzy bramki w meczu reprezentacji Łodzi przeciwko Warszawie, który odbył się w Tomaszowie Mazowieckim i zakończył się wynikiem 4:1. Na jego cześć oraz jego brata obecny Stadion Miejski nosi ich nazwisko.
W maju 1934 roku rozegrano pierwszy mecz siatkówki między RKS Lechia a KS TFSJ. Lechia zwyciężyła 2:0, jednak rywalizacja miała charakter amatorski i rozwojowy.
1 maja 1935 roku zawodnicy Lechii: Roman Bąk, Kazimierz Elas i Tadeusz Gadaj zagrali w reprezentacji robotniczej okręgu łódzkiego przeciwko Widzewowi. 15 września 1935 roku Lechia zremisowała 3:3 z Reprezentacją Robotniczą Śląska w meczu towarzyskim.
Kolejne lata przyniosły coraz lepsze wyniki. W 1937 roku Lechia pokonała KKS Kalisz 2:1 w kluczowym meczu i zapewniła sobie awans do klasy A. Z okazji 15-lecia istnienia, w 1938 roku, klub zorganizował towarzyski mecz z Ruchem Chorzów, ówczesną potęgą polskiego futbolu. Spotkanie to było możliwe właśnie dzięki wsparciu prezesa Kiersta.
Lato 1939 roku to szczyt osiągnięć sportowych międzywojennej Lechii. Drużyna zdobyła mistrzostwo okręgu i po wielu latach starań miała szansę na awans do klasy A. Kierownik sportowy Feliks Kuczera wspominał, że po wygraniu klasy B, Lechia musiała zmierzyć się z innymi triumfatorami tych rozgrywek. Decydujący mecz rozegrano 13 sierpnia 1939 roku w Łodzi z RTS Widzewem. Spotkanie zakończyło się bezbramkowym remisem, który premiował Lechię i zapewnił jej historyczny awans.
Radość szybko została zmącona przez dramatyczne wydarzenia. Po ostatnim gwizdku niezadowoleni kibice Widzewa wtargnęli na boisko i zaatakowali zawodników oraz sztab Lechii. Tomaszowianie musieli ratować się ucieczką do szatni, gdzie zabarykadowali się na długie minuty, czekając na interwencję policji. W międzyczasie pseudokibice zdemolowali klubowy autokar. Ostatecznie zawodnicy opuścili stadion pod eskortą dwóch policyjnych radiowozów.
Po powrocie do Tomaszowa Mazowieckiego zespół został przywitany jak bohaterowie. Mieszkańcy i kibice Lechii owacyjnie powitali piłkarzy, a świętowanie awansu trwało do późnych godzin nocnych. Skład drużyny, która wywalczyła awans do klasy A, tworzyli: Eugeniusz Hibowski, Stanisław Dębski, Marian Pawłowski, Władysław Nowak, Rudolf Janecki, Mieczysław Gadaj, Zygfryd Janecki, Franciszek Białkowski, Werner Muskała, Tadeusz Gadaj, Mieczysław Pruszczyński, Marian Gadaj, Franciszek Orłowski, Hubert Nowakowski, Tadeusz Tokarski, Zenon Wiecha.
Częste kontuzje kończyły się kalectwem. Bramkarz Mieczysław Bąk został inwalidą, Julian Rychter zakończył karierę po złamaniu nogi, a Zbigniew Turski także doznał skomplikowanego złamania, które uniemożliwiło mu dalszą grę.
Kadrę zespołu stanowili m.in.:
Roman Bąk, Georg Boettig (późniejszy zbrodniarz wojenny), Stanisław Cichosz, Leon i Alfons Drajling, Kazimierz Elas, Wacław Elas, Mieczysław i Tadeusz Gadaj, Ryszard Hibner, Józef Kaczmarek, Henryk Kamiński, Zygmunt Kadow, Bolesław Kozarewski, Feliks i Marian Kuczera, Tadeusz Osiński, Ryszard Pruski, Mieczysław Pruszczyński, Kazimierz Surowiecki, Kazimierz Ulikowski, Henryk Rozpędowski, Józef Biernacki, Zenon Gorzelak, Michał Karnkowski, Władysław Szymański, Zygmunt Michalski, Mieczysław Nieśpiał, Stefan Sęk, Stanisław Gielzak, Jerzy Głodo, Józef Byczek, Franciszek Orłowski, Józef Kamiński i Franciszek Widerowski.
Zarząd w latach 1935–1939
Prezes: Paul Kierst Wiceprezes: Ryszard Troizt Sekretarz: Marian Żebrowski Skarbnik: Mieczysław Dymarski Gospodarz: Kazimierz Rybiński Kierownik sportowy: Feliks Kuczera Członkowie zarządu: Jan Segiet, Henryk Rozpędowski, Ryszard Wollerman
W tym czasie Lechia zaczęła ściągać zawodników ze Śląska, oferując im pracę i mieszkanie w Tomaszowie Mazowieckim. Jak wspominał Mieczysław Gadaj – to był przełomowy moment w historii klubu.
II wojna światowa Sezon 1939 miał być nowym początkiem. Lechia, świeżo po historycznym awansie do klasy A, miała zainaugurować rozgrywki 3 września 1939 roku w Tomaszowie Mazowieckim meczem z ŁKS Łódź. Spotkanie to jednak nigdy się nie odbyło – dwa dni wcześniej hitlerowskie Niemcy napadły na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. Marzenia o sportowej rywalizacji i dalszym rozwoju zostały brutalnie przerwane.
Wojna natychmiastowo sparaliżowała działalność klubu. Marzenia o dalszym rozwoju zostały zniszczone. Lechia poniosła olbrzymie straty — zarówno wśród zawodników, jak i działaczy oraz kibiców. Szczególnie tragiczny epizod dotyczył Georga Beottiga, byłego zawodnika Lechii, który w kwietniu 1939 roku zbiegł do III Rzeszy, a później jako funkcjonariusz niemiecki wrócił do Tomaszowa. Beottig zdradził swoich dawnych kolegów — wyłapywał ich, katował i mordował.
Wielu lechistów zaangażowało się w działalność konspiracyjną. Do Polskiego Związku Powstańczego należeli m.in. Zenon Gorzelak i Julian Rychter. Działacze tacy jak Jan Michalak, Marian Gadaj, Stanisław Cichosz, Marian Kuczera, Wacław Marasek, Zygmunt Michalski i Czesław Moruś wstępowali do oddziałów mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”.
Nawet w najcięższych warunkach duch sportu nie zgasł. W obozie koncentracyjnym Gross-Rosen w piłkę nożną grali bracia Marian, Władysław i Mieczysław Gadajowie, Ryszard Hibner oraz Czesław Moruś. Zawody rozgrywano z innymi więźniami, często byłymi piłkarzami czołowych polskich klubów.
Na terenie Tomaszowa Mazowieckiego również kontynuowano rozgrywki piłkarskie — mimo zakazu władz okupacyjnych. Spotkania z drużynami z Piotrkowa Trybunalskiego i Sulejowa odbywały się na bosaka, z zawodnikami grającymi w spodenkach zrobionych z prześcieradeł.
Cały sprzęt sportowy Lechii został zrabowany przez Niemców. Tylko najwierniejsi sympatycy klubu przechowali jego szczątki, ryzykując życie. Wszystkie boiska piłkarskie zostały zniszczone. Miejskie boisko znalazło się na terenie getta, a przy szosie piotrkowskiej Wehrmacht wybudował stadion wyłącznie dla Niemców.
Wojna zabrała Lechii kwiat całego pokolenia. Zginęli:
Roman Bąk Józef Biernacki Stanisław Cichosz Kazimierz Elas Mieczysław Gadaj Tadeusz Gadaj Stefan Grabowski Józef Kaczmarek Zygmunt Kadow Henryk Kraksa Marian Kuczera Alfred Lipiński Władysław Marciniak Zygmunt Michalski