thumb|Rozjazd przed wjazdem na teren dworca Zielona Góra Górne Miasto thumb|Przebieg kolei szprotawskiej przez Zieloną Górę thumb|Budynek dworca Zielona Góra-Górne Miasto. Widoczny na fasadzie zegar zawieszono tuż po 2000 r. thumb|Zaplecze dworca Grünberg-Oberstadt thumb|Koniec linii (okolice dawnego browaru) Kolej szprotawska (niem. Kleinbahn Grünberg–Sprottau) – dawna niepaństwowa linia kolejowa długości 50,7 km, pomiędzy Zieloną Górą a Szprotawą, wybudowana w latach 1910–1911 i funkcjonująca do lat 40. XX w.
Podstawy działalności W 1897 r., ze względu na potrzebę transportu materiałów przemysłowych i płodów rolnych, pojawił się pomysł uruchomienia połączenia kolejowego. Samorządy oraz lokalni przemysłowcy podjęli na spotkaniu w Rückersdorfie (obecnych Siecieborzycach) decyzję o bezpłatnym przekazaniu gruntów pod budowę kolei„Grunberger Wochenblatt” 1897, nr 3, s.2.. W 1908 r. znaleziono głównego inwestora, specjalizującego się w budowie kolei lokalnych, przedsiębiorcę kolejowego Fryderyka LencaAkta Rejencji Wrocławskiej, sygn. I/9264; W. Rode, Elektrische Kleinbahn…. Jako, że linia umożliwiałaby też dogodną podróż drobnym handlarzom i lokalnym turystom, otrzymała przydomek „kolejki jagodowej”.
19 maja 1910 w zielonogórskim ratuszu utworzono, a 31 maja 1910 zarejestrowano spółkę akcyjną Kleinbahn Grünberg–Sprottau AG, której głównym udziałowcem została spółka Lenz & Co GmbH. Początkowo do udziału w spółce (Towarzystwie Akcyjnym), która zgromadziła kapitał założycielski niezbędny do poniesienia kosztów budowy kolei i zakupu sprzętu do jej obsługi, przystąpiło również Królestwo Prus, powiaty Zielona Góra, Kożuchów, Szprotawa i Żagań, miasto Szprotawa oraz gmina Wichów. Współzałożycielami było 46 osób prywatnych, głównie właścicieli zielonogórskich fabryk i ziemian, a wśród firm znajdowały się Niemiecka Manufaktura Wełny, zakłady Beuchelta (które dostarczyły tabor kolejowy), browar i rzeźnia miejska. Wśród udziałowców, którzy przekazali bezpłatnie swoje grunty do spółki, byli m.in. w Jędrzychowie – Oskar Kliem, w Ochli – Gustaw i Anna Horlitzowie, w Broniszowie − probostwo katolickie, a w Radwanowie − Karol Kude. Z ogólnej liczby 75,97 ha gruntów - zajętych przez kolejkę - własnością przedsiębiorstwa Kleinbahn Grünberg–Sprottau AG było 68,93 ha, resztę (7,04 ha) zakwalifikowano jako grunty obce, niebędące własnością przedsiębiorstwaAAN, Ministerstwo Kolei, Protokół zdawczo-odbiorczy upaństwowienia przedsiębiorstwa komunikacyjnego Kolej Zielona Góra – Szprotawa, sygn.135..
Kapitał spółki wynosił 2 550 000 marek, na co składało się 2550 akcji o wartości nominalnej 1000 marek każda. Poszczególni udziałowcy objęli następujące pakiety akcji: Królestwo Prus – 750 akcji; powiat Zielona Góra – 350 akcji; miasto Zielona Góra – 215 akcji; powiat Kożuchów – 160 akcji; powiat Szprotawa – 150 akcji; miasto Szprotawa – 125 akcji; powiat Żagań – 50 akcji; gmina Wichów – 1 akcja; firma Lenz & Co GmbH – 500 akcji. Pozostali indywidualni akcjonariusze objęli 249 akcji o łącznej wartości nominalnej 249 000 marekSprawozdanie finansowe spółki za rok 1911/12, AP Stary Kisielin..
Na początku działalności kolej posiadała cztery parowozy, wagony produkowano w miejscowej fabryce Beuchelta. Zatrudnienie wynosiło mniej niż 70 osób.
Linia kolejowa W lipcu 1910 r. rozpoczęła się budowa trasy, a 1 października 1911 nastąpiło jej otwarcieSzlak turystyczny kolei szprotawskiej. Miała blisko 51 km długości i wiodła przez wsie położone na południe od Zielonej Góry: Jędrzychów, Ochlę, Jarognewice, Radwanów, Broniszów, Dębiczkę, Wichów, Chotków, Stypułów, Siecieborzyce, Witków, Kartowice. Czas przejazdu zależnie od składu i ewentualnych przestojów (przejazd dostosowywano do indywidualnych zamówień) wahał się w granicach od 2,5 do 3 godzin.
Infrastruktura w Zielonej Górze W granicach administracyjnych ówczesnej Zielonej Góry kolej posiadała trzy stacje (w tym jedną towarową), które były niezależne od kolei państwowej. W mieście wybudowano też 4 wiadukty. Trzy z nich zostały w późniejszym okresie rozebrane: na ul. Kożuchowskiej i ul. Nowej) w 2002 r. oraz w okolicy obecnej ul. Wiejskiej – pod koniec lat 60. XX w. W jego miejsce zbudowano nowy betonowy nad nowo wyznaczoną dwujezdniową aleją Wojska Polskiego. Zamontowano na nim stare tory z 1923 r. Ostatni wiadukt znajduje się w sztucznej dolinie pod ul. Łużycką (rozbudowany został w latach 70. XX w.). Linia kolei na obszarze miasta była po wojnie utrzymywana, służąc do transportu produktów z miejscowych fabryk w kierunku dworca PKP. Dobudowano do niej bocznicę przy ul. Węglowej prowadzącą do poznańskiej centrali materiałów budowlanych. Większość bocznic funkcjonowała do 2001 r., a jedna - prowadząca do wytwórni wódek - do 2011 r.
Stacje kolejowe w Zielonej Górze Istnieją niejasności dotyczące statusu, funkcji, czy wręcz precyzyjnej lokalizacji początkowego dworca kolejki na terenie miasta. Sprottauer Bahnhof (lub Grünberg Hatzfeldstraße), potocznie określany jako Dworzec Szprotawski, mieścił się w bezpośrednim sąsiedztwie dworca głównego kolei państwowej. Sama stacja rozciągała się na długości 500 m. Na niektórych planach miasta w tym miejscu jest zaznaczony mały dworzec z napisem „Sprottauer Bahnhof”, na innych oznaczono cały zespół stacyjny, składający się z części towarowej i osobowej, ok. 250 m w kierunku Szprotawy. Sam „Sprottauer Bahnhof” (usytuowany przy głównym dworcu) nie był często prezentowany w dostępnych materiałach ikonograficznych. Na jedynej zachowanej pocztówce, znajduje się w tym miejscu mała drewniana i przeszklona zielona budka, prawdopodobnie miejsce sprzedaży biletów.
Drugi dworzec (w okolicy ul. Ogrodowej), w południowo-zachodniej części miasta, Zielona Góra Górne Miasto (Grünberg-Oberstadt), z przyczyn ekonomicznych pełnił funkcję dworca początkowego od połowy lat 30. XX w., będąc główną stacją tej linii. W późniejszych latach przekształcono go w budynek mieszkalny, a okoliczna infrastruktura kolejowa została usunięta.
Trzecią stacją na terenie miasta była stacja towarowa Grünberg Schützenplatz. Nie było jej w dawnych rozkładach jazdy pociągów pasażerskich. Zaznaczona była za to jako stacja towarowa w atlasie kolejowym Europy z 1921 r. Nie jest znany jej wygląd. Znajdowały się przy niej betonowe rampy o co najmniej trzech krawędziach oraz węzeł bocznic i rozjazd krzyżowy.
W 1923 r. stworzono perspektywiczny, wieloletni plan rozwoju Zielonej Góry, w treści którego zakładano budowę stacji pasażerskiej w miejscu przecięcia się linii do Szprotawy z drogą biegnącą do Heinersdorf (obecnie Jędrzychowa). Planu tego nigdy nie zrealizowano„Gazeta wieku. XX wiek w Zielonej Górze i okolicach”, pod redakcją Artura Łukasiewicza, Zielona Góra 2002..
Zaprzestanie działalności Najlepszą koniunkturę gospodarczą kolej szprotawska miała w pierwszych latach swej działalności, przewożąc ponad 300 pasażerów dziennie. Umożliwiała też transport żołnierzy i materiałów wojskowych w czasie obu wojen światowych. Jednak już na początku lat 30. XX w. odnotowano jej deficytowość. Po 1935 r. jej funkcjonowanie zostało mocno zredukowane (w 1938 r. odnotowano 25 pasażerów dziennie). Po II wojnie światowej przysłużyła się jeszcze kilku mniej lub bardziej regularnym transportom, głównie przemysłowym i wojskowym, jednak w rozkładach jazdy PKP, do których została wcielona, regularne połączenie pasażerskie występuje tylko raz, w sezonie 1945/1946: jeden kurs dziennie w obie strony, skomunikowany z pociągiem relacji Poznań – Zielona Góra„Podróżnik kolejowy okręgu poznańskiego”, ważny od 1 listopada 1945.. Potem, aż do 1950 r., linia ta jest opisywana w pasażerskich rozkładach jazdy jako „linia nieczynna” lub „ruch czasowo wstrzymany”Roczne rozkłady jazdy PKP na sezony 1947/48, 1948/49, 1949/50.. W latach 50. XX w. dokonano rozbiórki linii, pozostawiając jedynie część trasy na obszarze Zielonej Góry.
Kolej szprotawska obecnie Na początku XXI w. kolejka szprotawska stała się inspiracją działalności krajoznawczej i poznawczej regionalnej grupy hobbystów. Wyznakowano (w latach 2005–2009) śladem torowiska żółty szlak turystyczny z Zielonej Góry do Szprotawy, odbudowano, w wersji dla turystów pieszych i rowerzystów, zniszczony most nad Śląską Ochlą (2007), odkopano z funduszy europejskich stację kolejową w Radwanowie i utworzono w tym miejscu stałą odkrywkę archeologiczną (2009), zrekonstruowano i częściowo odtworzono w terenie wygląd stacji w Broniszowie (2009–2010) i Wichowie (2010–2011). Na trasie szlaku pobudowano pola biwakowe (m.in. przy odbudowanym moście), w kilku wiejskich szkołach wzdłuż dawnej kolei działają okazjonalne bazy rajdowe, prowadzone przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (m.in. w Ochli, Jarogniewicach, Broniszowie i Chotkowie). Wydawane są broszury informacyjne, działa specjalistyczna strona internetowa przybliżająca historię kolei szprotawskiej i problematykę jej badań. Od 2007 r., cyklicznie w listopadzie odbywają się zloty krajoznawcze dla młodzieży „Na szlaku starej kolei”. Planowane jest otwarcie muzeum kolei szprotawskiej w dawnym magazynie na byłym dworcu Grünberg Oberstadt.
W 2010 r. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze doprowadziło do wpisania pozostałości kolei do rejestru zabytków. W 2011 r. Towarzystwo zalegalizowało w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstanie Muzeum Lokalnego Kolei Szprotawskiej z siedzibą w Zielonej Górze. W ramach obchodów 100-lecia powstania kolei szprotawskiej Archiwum Państwowe w Starym Kisielinie, Muzeum Ziemi Lubuskiej i Muzeum Lokalne Kolei Szprotawskiej zorganizowało cykl wystaw w wiejskich szkołach na trasie kolei zwieńczony wielką wystawą w Muzeum Ziemi Lubuskiej. Inicjatywa otrzymała wsparcie finansowe Marszałka Województwa Lubuskiego.
W 2013 r. - z inicjatywy Klubu Miłośników Kolei Szprotawskiej - parkowi przy dawnej stacji macierzystej Grunberg Oberstadt nadano nazwę Park Kolei Szprotawskiej. Uchwałą RM nr LXXV.1051.2018 z dnia 25 września 2018 r. Rada Miasta Zielona Góra - na wniosek miłośników kolei szprotawskiej - powiększyła teren parku, który od tego czasu rozciąga się wzdłuż dawnego ciągu kolejowego od wiaduktu nad Aleją Wojska Polskiego aż po wiadukt nad ul. Kożuchowską.
Tabor W 2014 r. Klub Miłośników Kolei Szprotawskiej sprowadził oryginalny parowóz T3 (TKh1) z 1909 r., czyli model, obsługujący kolej szprotawską w latach 1911–1945.
W 2017 r. miłośnicy kolei szprotawskiej odrestaurowali zabytkowy wagon towarowy z 1915 r., eksponując go w skansenie kolei powiatowych na terenie Parku Kolei Szprotawskiej (przy ul. Morwowej), a operację ustawiania eksponatu relacjonowały Gazeta Lubuska, Gazeta Wyborcza i Radio Zielona Góra. Zrekonstruowano również wagon osobowy z 1890 r.
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona internetowa o kolejce szprotawskiej Linie kolejowe Szprotawy Kanał z filmami o kolei szprotawskiej
Kategoria:Historia Szprotawy Kategoria:Transport kolejowy w Zielonej Górze Kategoria:Zlikwidowane linie kolejowe w Polsce Kategoria:Transport w Szprotawie