Bazylika Katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Pelplinie – gotycki kościół, pierwotnie świątynia klasztoru cystersów, od 1824 siedziba miejscowego biskupa. Z dawnego zespołu klasztornego zachowały się katedra oraz część zabudowań zakonnych skupionych wokół czworobocznego wirydarza. Katedra jest jedną z największych świątyń gotyku ceglanego w Polsce (swego czasu druga w Polsce po Bazylice Mariackiej w Gdańsku). Posiada bogaty wystrój z XV–XVIII wieku, m.in. monumentalny, 25-metrowy ołtarz głównydla porównania: ołtarz Wita Stwosza w kościele mariackim w Krakowie ma 13 m wysokości, liczne ołtarze boczne, zespół stalli, ambonę, organy boczne.

W maju 2014 rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego zespół pocystersko-katedralny w Pelplinie został ustanowiony pomnikiem historii.

Historia

thumb|Nawa główna katedry – widok od wejścia Dawny zespół klasztorny, którego główną częścią jest katedra, jest rdzeniem obecnego miasta Pelplina. W 1258 książę Mszczuj II sprowadził z Doberanu cystersów do pobliskich Pogódek, a następnie w 1276 konwent został przeniesiony do Pelplina. Pierwotny niewielki kompleks budynków zastąpiono w XIV wieku obecnym, monumentalnym założeniem. Budowa opactwa rozpoczęła się w II ćwierci XIV wieku, trwała do około 1400 roku. Oprócz zabudowań skupionych wokół wirydarza w części zachodniej kompleksu wzniesiono zabudowania gospodarcze z browarem, w części wschodniej wzniesiono niewielki kościół Bożego Ciała. W XVII i XVIII nastąpiła gruntowna przebudowa świątyni, szczególnie jej wnętrza, które otrzymało barokowy charakter poprzez bogaty wystrój m.in. ołtarze, organy i ambonę. W XIX wieku wykonano nowe sterczyny większości szczytów, zbudowano obecne maswerki, wykonano witraże, wymieniono profile węgarkowe okien, gzymsy cokołowe i podokienne, zbudowano nowe parapety i daszki na przyporachEwa Łużyniecka, Kilka uwag na temat rekonstrukcji rysunkowych w badaniach architektonicznych, Wydział Architektury, Politechnika Wrocławska, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2017, s.25. Zmieniono część ościeży okiennych, wstawiając płyciny podokienne z namalowanymi przeźroczami, zbudowano nowe hełmy wieżyczek ze schodami oraz powiększono okna. W 1823 miała miejsce kasata zakonu cysterskiego na tutejszych ziemiach, a rok później świątynia otrzymała status katedry poprzez ustanowienie w Pelplinie siedziby diecezji chełmińskiej, która z kolei po reformie w 1992 roku, zmieniła nazwę na pelplińską.

Cały zespół został gruntownie odnowiony i regotyzowany w latach 1894–1899.

Opaci pelplińscy W Pogódkach Gerhard (od 1267)Ludolf (do 1276)

W Pelplinie Wolno obierani Werner (1276-1292)Jan z Byszewa (1292-1298)Henryk z Hadersleben (1298-1305)Gotfryd z Elbląga (1305-1316)Henryk ze Starogardu (1317-1323)Jordan (1323-1329)Albert (1329-1331)Eberhard z Elbląga (1331-1354)Maciej (1354-1368)Piotr z Rogowa/de Roggow (1368)Jan z Langnowa (1386-1402)Piotr Honigfeld (1402-1436)Piotr Bielczyc z Pucka (1436-1440)Mikołaj Engelken (1440-1447)Andrzej z Rosenau (1447-1462)Jan Warnaw (1464-1466)Paweł de Zullen (1466-1471)Sander (1471-1475)Paweł de Zullen (1475-1489)Michał Fischaw (1489-1502)Jerzy Neuburgk z Nowego (1502-1504)Bartłomiej (1504-1522)Jędrzej Stenord z Królewca (1522-1542)Jodok Kron z Malborka (1542-1555)Szymon z Poznania (1555-1557)

Wybierani kandydaci króla Stanisław Żelisławski (1557-1563)Leonard Rembowski I (1563-1590)Mikołaj Kostka (1592-1610)Feliks Kos (1610-1618)Leonard Rembowski II (1618-1649)Jan Karol Czarliński (1649-1662)Jerzy Ciecholewski (1662-1673)Aleksander Ludwik Wolff von Lüdinghausen (1673-1678) Ludwig Aleksander Łoś (1679-1688)Jerzy Skoroszewski (1689-1702)Tomasz Franciszek Czapski (1702-1730)Walenty Aleksander Czapski (1730-1734)Wojciech Stanisław Leski (1736-1747)Ignacy Czapski (1747-1751)Hieronim Turno (1751-1759)Izydor Tokarzewski (1759-1766)Florian Gotartowski (1766-1779)

Opaci komendatariuszowie Karol von Hohenzollern (1779-1795)Franciszek Ksawery Rydzyński (1795-1814)

Architektura katedry thumb|left|Katedra, rzut poziomy thumb|Sklepienie kryształowe w północnym ramieniu transeptu (Antoni Schultes, 1557) thumb|Jeden z zachowanych gotyckich portali Zbudowana z cegły katedra jest trójnawową bazyliką na planie krzyża łacińskiego, z pięcioprzęsłowym korpusem nawowym, dwuprzęsłowym transeptem i czteroprzęsłowym, zamkniętym prostokątnie prezbiterium, które flankują nawy boczne. Ustawienie ołtarza głównego pomiędzy drugą od wschodu parą filarów tworzy iluzję ambitu. Transept ma układ halowy, składa się z dwóch naw; architektura ramion transeptu jest odmienna od reszty kościoła, za sprawą sieciowych sklepień; pozostałe części świątyni nakryte są sklepieniem gwiaździstym (sześcioramiennym w nawie głównej i prezbiterium, czteroramiennym w nawach bocznych). Sklepienia wspierają ośmioboczne w planie filary międzynawowe, które na wysokości ścian nawy głównej są częściowo wtopione w lico i tworzą ostrołukowe arkady. Strefa okien umieszczona jest wysoko ponad gzymsem; ponad którym ściany poszczególnych przęseł, przybierają ostrołukową formę. Częściowo zachowały się ceramiczne wsporniki sklepienne o motywach antropomorficznych (główki, popiersia, figurki atlantów) i zoomorficznych.

Na zewnątrz ściany są oszkarpowane, zachowały częściowo dekorację zendrówkową. Ściany wieńczą fryzy arkadkowe i fryzy z motywem czteroliścia. Ściany frontowe transeptu, oraz elewacji zachodniej i wschodniej (które mają wielkie, ostrołukowe okna na osi) są zwieńczone bogato zdobionymi szczytami schodkowymi; do ścian elewacji wschodniej i zachodniej przylegają niskie ośmioboczne wieże schodkowe, flankujące elewacje nawy głównej. Na skrzyżowaniu naw późnobarokowa wieżyczka na sygnaturkę.

Portale Do katedry prowadzą trzy wejścia, od stron zachodniej, północnej i południowej (od strony krużganków). Ostatnie dwa zachowały gotyckie portale. Portal południowy zachował część dekoracji rzeźbiarskiej z motywami roślinnymi w ościeżach i archiwoltach. Datowany na przełom XIV i XV wieku portal północnego ramienia transeptu charakteryzuje się bogatą dekoracją figuralną wykonaną ze sztucznego kamienia, którą tworzą półpostacie proroków w strefie kapitelowej, aniołki i święci w archiwoltach i głowa Chrystusa w kluczu arkady. Tympanon z przedstawieniem Maiestas Domini neogotycki z 1898.

Wnętrze i jego wystrój Ołtarze thumb|220px|Herman Han, Koronacja Marii – fragment ołtarza głównego W katedrze znajdują się dwadzieścia trzyNiektóre źródła podają błędnie liczbę 28. ołtarze rozmieszczone przy filarach międzynawowych oraz w nawach bocznych. Dwadzieścia z nich pochodzi z XVII i XVIII w., dwa są neogotyckie, jeden (posoborowy) powstał w 1971 r. Dziewiętnaście wykonano z drewna, dwa z marmuru i dwa ze stiuku. Wszystkie skonstruowane są w sposób klasyczny: na mensie spoczywa predella, na niej nastawa i zwieńczenie. Ołtarz główny – 1623-40 Ołtarz św. Andrzeja – 1672 Ołtarz św. Filipa i Jakuba Młodszego – 1672 Ołtarz świętych Benedykta, Bernarda i Roberta – konsekr. 1757 Ołtarz Niepokalanego Poczęcia NMP (srebrna i złocona blacha) – 1718 Ołtarz Stygmatów św. Franciszka – XVIII w. Ołtarz Grobu Pańskiego – 1898 Ołtarz Mariacki – 1619 Ołtarz św. Jakuba Starszego – 1641 Ołtarz Siedmiu Sakramentów – 1619 Ołtarz św. Macieja – 1670 Ołtarz Świętych Młodzianków – 1653 Ołtarz św. Jana Nepomucena (stiuk) – 1741 Ołtarz Zwiastowania NMP (marmur) – 1899 Ołtarz św. Apostołów Piotra i Pawła – 1644 Ołtarz św. Urszuli – 1623 Ołtarz św. Marii Magdaleny – 1613 Ołtarz Świętej Rodziny (czarny marmur) – 1675 Ołtarz św. biskupów Wojciecha, Stanisława i Tomasza Becketa (stiuk) – konsekr. 1757 Ołtarz św. Maurycego – konsekr. 1785 Ołtarz św. Krzyża – pocz. XVII w. Ołtarz Najświętszego Sakramentu – 1898 Ołtarz Ofiary – 1971

Ołtarz główny thumb|25-metrowy Ołtarz główny, 1623-40 Ołtarz główny, z 1623-24 ufundowany przez opata Leonarda II, tworzy sięgająca wysokości sklepień wielokondygnacyjna nawiązująca do form architektonicznych nastawa w stylu wczesnego baroku. Podzielony jest na pięć osi, z szerszą środkową, zwieńczony jest trzema ozdobnymi szczytami. Zdobi ją bogata dekoracja rzeźbiarska i malarska z obrazami pędzla Hermana Hana; Koronacją Marii (z 1623) i Wizją świętego Bernarda. W dolnej strefie znajdują się repozytoria na relikwie. W osiach bocznych nisze w których umieszczono rzeźby. Dekorację rzeźbiarską tworzą figury apostołów i patronów cystersów oraz liczne aniołki. Ponad Koronacją Marii w okrągłym kartuszu umieszczone zostało imię Boże w formie hebrajskiego tetragramu JHWH. Na szczytach figury Chrystusa Zmartwychwstałego w asyście aniołów z narzędziami Męki Pańskiej.

Malarstwo ołtarzowe thumb|220px|Ołtarz Mariacki (1619) z obrazami Hermana Hana W ołtarzach zachowały się cenne dzieła malarstwa głównych przedstawicieli baroku gdańskiego i pomorskiego: Hansa Kriega – Przybycie Świętej Urszuli do Kolonii, Śmierć św. Urszuli Hermana Hana i jego uczniów (powstałe w latach 1613-25) – Święta Trójca, Pokłon pasterzy, Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny, Śmierć Marii Magdaleny, Święta Jadwiga Śląska, Święta Rodzina, Św. Elżbieta opatrująca chorego, Siedem Sakramentów (Fons Vitae), Uczta u Leviego Bartłomieja Strobla – Ścięcie Świętego Jakuba, Matka synów Zebedeuszowych przed Chrystusem, Św. Jakub Starszy jako zwycięzca Maurów w bitwie pod Clavijo Andrzeja Stecha z ok. 1670 – Powołanie Macieja na apostoła, Chrystus nad jeziorem Genezaret, Męczeństwo Świętego Andrzeja, Chrzest dworzanina etiopskiego, Wyznanie wiary Świętego Maurycego, Ukrzyżowanie, Droga do Emaus, Chrystus w koronie królewskiej, Męczeństwo Legii Tebańskiej Samuela Buchwalda – Ekstaza św. Bernarda, Św. Benedykt spisujący regułę Jana Peterhacke – Ostatnia Wieczerza

Stalle thumb|left|200px|Późnogotyckie stalle w południowej nawie bocznej W katedrze zachował się zespół późnogotyckich stalli z bogatą dekoracją snycerską – maswerkową, ornamentalną, roślinną i figuralną. Wykonane zostały w XV w. Zespół późnogotycki tworzą dwie pary stalli chórowych, tron celebransa, stalla przeora i stalla opacka. W korpusie nawowym znajdują się stalle manierystyczne z XVII wieku.

Pozostałe dzieła thumb|220px|Barokowa ambona (Mateusz Scholler, 1682) thumb|220px|right|Ambona podstawa – Samson rozdzierający paszczę lwa Przy filarze w narożniku nawy głównej i transeptu (od strony południowej) znajduje się barokowa ambona, której podstawa przedstawiająca Samsona rozdzierającego paszczę lwa (będącego herbem rodowym Błędzkich) została w 1682 roku ufundowana przez rodzinę Błędzkich herbu Samson-Watta (ambona jest dziełem snycerza gniewskiego Mateusza Schollera). Dalej, na emporze organowej w południowym ramieniu transeptu, umieszczono monumentalny prospekt organowy z 1678-70, również dzieło Schollera. Instrument jest dziełem gdańskiego organomistrza Jana Jerzego Wulffa. W tej części świątyni znajdują się ponadto: epitafium wojewody Jana Kosa (+1622) oraz obrazy m.in. portrety książąt Sambora I i Mszczuja II oraz Darowanie Pogódek Cystersom przez Sambora II pędzla Andrzeja Stecha.

Dzwony W sygnaturce znajdują się 4 zabytkowe dzwony: Imię:Waga:Ton:Odlewnia:1. „Ignacy”ok. 580 kggis'Ioh Gotter Anthony-Gedan, 17512. (bezimienny)ok. 350 kgh'H.P. Liebold-Gnadenfeld, 18613. „Maryja, Jan Chrzciciel”ok. 190 kgcis"Michael Wittwerck-Gedani, 17174. (bezimienny)ok. 150 kge"Nieznana

Dawne zabudowania klasztorne thumb|220px|Północne skrzydło krużganków klasztoru thumb|220px|Gotyckie malowidła ścienne w krużganku północnym (pocz. XV w.)