Legionowo – miasto w Polsce w województwie mazowieckim, siedziba powiatu legionowskiego, położone w centralnej części Niziny Mazowieckiej, w Kotlinie Warszawskiej. Miasto należy do aglomeracji warszawskiej. W latach 1975–1998 należało administracyjnie do województwa stołecznego warszawskiego.
Położenie Legionowo leży na szlakach komunikacyjnych łączących Warszawę z Gdańskiem (Linia kolejowa nr 9) i Pojezierzem Mazurskim (droga krajowa nr 61). Miasto znajduje się w centrum województwa mazowieckiego i jest położone 7 km od Jeziora Zegrzyńskiego oraz około 22 km od centrum Warszawy.
Legionowo sąsiaduje z gminami: Jabłonna, Nieporęt, Wieliszew
Podział administracyjny mały|Osiedle Jagiellońska Miasto nie posiada formalnego podziału na dzielnice, jednak istnieje nieformalny podział, obejmujący 11 dzielnic: Bukowiec A Bukowiec B Bukowiec C i Grudzie Centrum - Śródmieście Ludwisin Łajski Osiedle Jagiellońska Osiedla Sobieskiego Piaski Przystanek III Parcela Środowisko naturalne Legionowo niemalże ze wszystkich stron okalają lasy. Lesistość w granicach miasta wynosi 10,3%, zaś w powiecie legionowskim 30,6%.
Historia mały|Rynek miejski w formie parku thumb|Muzeum Historyczne, filia Piaski. Do budowy obiektu wykorzystano częściowo odzyskane fragmenty kasyna oficerskiego z 1892 roku. thumb|Willa Bratki przed wojną była siedzibą wójta gminy Jabłonna, w okresie okupacji funkcjonował tu szpital, a do 1991 roku porodówka. Od 2001 roku znajduje się tu Muzeum Historyczne thumb|Zabytkowa pompa strażacka znajdująca się nad wejściem do KPPSP thumb|Mural powstańczy namalowany na betonowym murze przy posesji na rogu ulic Batorego i Siemiradzkiego thumb|Stary dom w Legionowie mały|Skrzyżowanie ulic J. Piłsudskiego z Jagiellońską, Błękitne Centrum Historia Legionowa rozpoczyna się w XIX w. W 1877 roku na terenie ówczesnych dóbr hr. Potockiego powstała stacja Kolei Nadwiślańskiej Jabłonna. W tym miejscu trasa kolei przecinała się z jedną z pierwszych dróg bitych na ziemiach Polski – Traktem Kowieńskim. W ciągu kolejnych kilku lat, przy stacji kolejowej, hrabia August Potocki założył letnisko zwane od jego imienia Gucinem (hrabiego potocznie nazywano Guciem). Dawne letnisko to teraz sam środek Legionowa pomiędzy ulicą Piłsudskiego a Warszawską. Z tego też okresu pochodzą inne nazwy związane z Legionowem: Bukowiec (wówczas gajówka), Kozłówka i Ludwisin (dwa folwarki).
W 1892 roku także przy stacji, ale po drugiej stronie torów, powstał carski garnizon wojskowy. To on wyznaczał dalsze dzieje Legionowa. W 1898 roku w Jabłonnie powstał Oddział Balonowy Warszawskiego Rejonu Fortecznego. Zapoczątkowana przez Rosjan tradycja baloniarstwa przetrwała w Legionowie prawie do końca XX wieku. Legionowscy oficerowie na balonach „Kościuszko” i „Polonia II” czterokrotnie triumfowali w międzynarodowych zawodach o Puchar Gordona Bennetta.
W 1897 roku powstała Huta Szkła „Jabłonna”.
Tereny dzisiejszego Legionowa i Jabłonny stały się jednymi z ważniejszych obszarów stacjonowania rosyjskich żołnierzy po 1 sierpnia 1914 (od rozpoczęcia I wojny światowej). Carski garnizon został zlikwidowany w 1915 roku, kiedy do osady wkroczyli Niemcy. 14 listopada 1918 roku po raz pierwszy od 27 lat w koszarach zamieszkała polska załoga. 3 maja 1919 roku oficjalnie nadano osadzie nazwę Legionowo.
W okresie międzywojennym miejscowość zaczęła rozkwitać. W lawinowym tempie rosła liczba mieszkańców, rozrastała się także sama osada. W połowie lat 20. XX w. hrabia Maurycy Stanisław Potocki rozparcelował znaczną część swojego majątku. W 1921 roku w Legionowie przebywał przyszły prezydent Francji Charles de Gaulle. W tym samym roku powstała pierwsza szkoła podstawowa na Piaskach (dziś w tym miejscu stoi przedszkole) oraz kaplica garnizonowa. Pod koniec lat 20. XX w. rozpoczęło funkcjonowanie wojskowo-naukowe Centrum Aerologiczne z Wojskowym Wydziałem Aerologicznym Państwowego Instytutu Meteorologicznego. PIM istnieje w Legionowie do dzisiaj. Od lat 20. do wybuchu wojny stacjonował w Legionowie 1. Dywizjon Pociągów Pancernych (jedna z dwóch jednostek tego typu w Polsce).
W połowie lat 30. XX w. przy ul. Jagiellońskiej 8 (obecnie nr 6) wybudowano dla wyznawców judaizmu synagogęJacek Emil Szczepański, Ludność żydowska w Legionowie i jej zagłada, Muzeum Historyczne w Legionowie, Legionowo 2017, s. 94, 173.
W latach 1930–1952 siedziba wiejskiej gminy Legionowo. W 1932 roku otwarto tu jedno z pierwszych w Polsce kin dźwiękowych. Teren dzisiejszego osiedla Piaski był wówczas poligonem z torami kolejowymi i ćwiczebnym mostem. W latach 30. XX w. na terenie Bukowca, który prawnie jeszcze nie należał do Legionowa, powstało osiedle zamieszkane głównie przez wojskowych oficerów i ich rodziny. Z okresu międzywojennego pochodzi wiele charakterystycznych dla Legionowa domów piętrowych z dużą ilością okien i dużym strychem. W dworku przy ul. Norwida 10 mieści się Miejski Ośrodek Kultury, w drewnianym domku przy ul. Warszawskiej 72 zorganizowana została galeria. Natomiast w Willi Bratki przy ul. Mickiewicza 23 znalazły swoje miejsce Zbiory Historyczne Miasta Legionowa. Budynek służy także Towarzystwu Przyjaciół Legionowa.
Wybuch II wojny światowej zakończył dynamiczny rozwój miasta. W Legionowie powstawały komórki Polskiego Związku Powstańczego. W domu przy ulicy Królowej Jadwigi 13 mieściła się radiostacja, punkt łącznikowy i komórka wywiadu (dom przy Cafe Marysieńka). W 1940 roku między ulicami Sobieskiego a Listopadową, na terenie zwanym Cegielnią Niemcy utworzyli getto dla ludności żydowskiej, w którym umieszczono między 2500 a 3000 osóbJacek Emil Szczepański, Ludność żydowska w Legionowie i jej zagłada, op.cit., s. 23.. W ostatnich dniach lutego 1940 roku nieznani sprawcy zastrzelili niemieckiego burmistrza Legionowa Reinholda Marielke i jego żonę. W ramach odwetu Niemcy 24 lutego 1940 roku aresztowali w Henrykowie, Jabłonnie i Legionowie ponad 600 osób. 190 spośród z nich zostało 26 lutego 1940 roku rozstrzelanych w PalmirachZagłada polskiej inteligencji. 80. rocznica mordu w Palmirach, Polskie Radio 24.. 4 października 1942 roku miała miejsce akcja likwidacji getta żydowskiego, w toku której zamordowano wielu ŻydówEgzekucja w Piekiełku, Mieszkaniec, 19 grudnia 2018..
1 sierpnia 1944 roku, w Legionowie, podobnie jak w innych rejonach Obwodu VII „Obroża” Armii Krajowej wybuchły krótkotrwałe walki wspierające powstanie warszawskie. Sztab powstańczy mieścił się w budynku przy ul. Jagiellońskiej 30. Oddziały powstańcze zajęły opuszczony przez Niemców budynek koszar oraz próbowały blokować szosę do Strugi, jednak w obliczu niemieckiej groźby spalenia Legionowa dowódca rejonu, pułkownik Roman Kłoczkowski „Grosz” podjął decyzję o zakończeniu walkZeznanie Bohdana Stankiewicza, Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego.Zeznanie Bronisławy Mazur, Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego.. Wśród uczestników walk byli Bolesław Szymkiewicz i Mieczysław Henryk Smerek.
W walce z okupantem niemieckim brało udział bezpośrednio ponad 4 tys. mieszkańców Legionowa. Tyle samo zginęło w latach wojny. Po zaprzestaniu walk w Legionowie uczestnicy zajmowali się „szmuglem” żywności i uzbrojenia dla walczącej jeszcze Warszawy oraz opieką nad rannymi w walkach.
W okresie okupacji hitlerowskiej w odległości kilku kilometrów na północ od Legionowa przebiegała granica między Generalnym Gubernatorstwem a III Rzeszą (biegła od zachodu od Wisły, przez Skierdy, Trzciany, Krubin, Topolinę, a następnie wzdłuż rzeki Narwi)Jacek Szczepański, Tradycja Mazowsza. Powiat Legionowski. Przewodnik subiektywny, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Agencja Wydawnicza „Egros”, Warszawa 2011, s. 30..
28 października 1944 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną
Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 roku zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 124 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Legionowie.
W 1945 roku pierwszym po wojnie wójtem został Robert Krogulski, mieszkaniec Legionowa, były oficer carski i syndykalista„Warszawa Prawa Podmiejska 1942-1944, Z walk PPR, GL-AL” praca zbiorowa redakcją Benona Dymka, Wyd. MON Warszawa 1973 s. 815.. W 1947 roku Legionowo liczyło 9860 mieszkańców. W 1950 roku Zakłady Balonowe ponownie podjęły produkcję pod nazwą „Aviotex”. Po wojnie w Legionowie stacjonowały oddziały 1 Warszawskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. 1 września 2011 roku została ostatecznie rozformowana wywodząca się z niej 1 Dywizja Zmechanizowana (1DZ). 17 marca 1947 roku nastąpiło rozwiązanie kawalerii polskiej połączone z ostatnią w mieście defiladą ułanów.
W latach 1952–1975 Legionowo należało do powiatu nowodworskiego. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 3 maja 1952 roku Legionowo otrzymało prawa miejskie. Siedem lat później założono Spółdzielnię Mieszkaniową, co zapoczątkowało rozwój budownictwa i wzrost liczby mieszkańców. W ten sposób powstawało nowe Legionowo. Z przedwojennego miasta-letniska zmieniało się w miasto-sypialnię. Powstały tutaj osiedla bloków z „wielkiej płyty”: Jagiellońska, Sobieskiego i Piaski. W 1987 roku liczba ludności przekroczyła 50 tys., co sprawiło, że Legionowo zostało wpisane do miast prezydenckich.
Miejski Ośrodek Kultury przy ul. Norwida 10
Willa została zbudowana prawdopodobnie w 1927 roku przez Stanisława i Marię Gajewskich. Willę w 1981 roku wykupiło i wyremontowało miasto Legionowo, po czym przekazało na placówkę Miejskiego Ośrodka Kultury.
Willa przy ul. Krasińskiego 50
Willa wybudowana w 1929 roku dla Flawiana Onyszko, to budynek parterowy z mieszkalnym poddaszem z trójkątnym szczytem i balkonem wspartym na kolumnach, była w latach 1989–2001 placówką Miejskiej Biblioteki. W tym domu mieści się Zarząd Główny Kombatantów Polskich.
Drewniany dom przy ul. Krasińskiego 26
Drewniany dom przy ul. Krasińskiego 26, zbudowany w okresie międzywojennym, w czasie okupacji i po wojnie pełnił funkcję szpitala.
Dom przy ul. Batorego 14
Przy ul. Batorego 14 znajduje się dom parterowy z mieszkalnym poddaszem, odeskowany z zewnątrz, z przeszklonymi werandami. Zbudowany został w 1926 roku przez Emilię i Antoniego Mossakowskich.
Willa „Kazinek” przy ul. Warszawskiej
Zbudowana w 1935 roku przez Kazimierza Kowalskiego. W 1944 roku stacjonowały w nim wojska radzieckie. Właściciel domu był inżynierem i saperem. W 1922 roku został odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy.
Willa Raciążanka przy ul. Batorego
Charakterystyczny dom zbudowany przez rodzinę Górczyńskich. Dom był przejściowo posterunkiem Policji, sklepem z materiałami żelaznymi, mydlarnią i kawiarnią.
Dwupiętrowa kamienica przy ul. Kopernika 16
Dwupiętrowa kamienica zbudowana w 1930 roku przez Jerzego Petersburskiego – kompozytora m.in. „Tanga Milonga”. Mieściła się w nim szkoła handlowa gen. Bolesława Sierzpietowskiego, koedukacyjne gimnazjum Kupieckie Jerzego Siwińskiego, a we wrześniu 1939 roku szpital polowy. W czasie okupacji było tu tajne gimnazjum, a po wojnie liceum ogólnokształcące, następnie szkoła zawodowa.
Willa przy ul. Reymonta 1
Willa zbudowana w 1932 roku przez Józefa i Natalię Radwańskich. Jest to budynek parterowy z mieszkalnym poddaszem z przeszkloną werandą.
Demografia Legionowo jest szóstym pod względem liczby mieszkańców miastem województwa mazowieckiego (po Warszawie, Radomiu, Płocku, Siedlcach i Pruszkowie) oraz pierwszym w Polsce pod względem gęstości zaludnienia. Na 100 mężczyzn przypada 112 kobiet (dane z 2023 r.).
lewo|mały|Piramida mieszkańców Legionowa, 2021
Miasta partnerskie MiastoWspółpraca zagraniczna. Pisownia oryginalna Kraj Uwagi Kowel Ковель Sevlievo Севлиево Jiujiang 九江 Carnikava Carnikava Bordżomi ბორჯომი
Architektura Zabytki Willa Orawka