Agresja ZSRR na Polskę

thumb|upright|Józef Stalin i Joachim von Ribbentrop, Moskwa 23.08.1939 Agresja ZSRR na Polskę – zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR (bez określonego w prawie międzynarodowym ) na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą, element działań wojennych kampanii wrześniowej – pierwszej kampanii II wojny światowej. W historiografii radzieckiej miała określenie „wyzwoleńczy pochód Armii Czerwonej” (), a w obecnej rosyjskiej – „polski pochód Armii Czerwonej” (польский поход Красной армии) lub „radziecka inwazja na Polskę” (советское вторжение в Польшу).

Geneza działań thumb|Dokument tajnego protokołu do paktu Ribbentrop-Mołotow thumb|Mapa podziału Polski (rozgraniczenie według paktu Ribbentrop-Mołotow) opublikowana w dzienniku „Izwiestia” 18.09.1939 thumb|Uderzenie jednostek Armii Czerwonej na Polskę 17 września 1939 thumb|Instrukcja Józefa Becka z 17 września 1939 dla ambasadora Wacława Grzybowskiego w Moskwie, wydana po agresji sowieckiej na Polskę

Podpisany 19 lutego 1921 roku sojusz polsko-francuski w artykule II głosił, że w razie zagrożenia Polski wojną ze strony Rosji Sowieckiej lub w razie ataku na Polskę, Francja wystąpi na lądzie i morzu by zapewnić jej bezpieczeństwo od strony Niemiec, jak również pomoże w obronie przed Armią CzerwonąDocuments diplomatiques français: 1921. Tome I (16 janvier – 30 juin), 2004, s. 217..

4 października 1938 kilka dni po podpisaniu traktatu monachijskiego, wiceminister spraw zagranicznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Władimir PotiomkinBył zastępcą ludowego komisarza spraw zagranicznych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. powiedział ambasadorowi francuskiemu w Moskwie Robertowi Coulondre: Nie widzę dla nas innego wyjścia, aniżeli czwarty rozbiór PolskiDaniel Boćkowski, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939 – VIII 1944), Warszawa, 2005, s. 20..

W kwietniu 1939 roku sztaby francuski i angielski ustaliły, że los Polski będzie zależał nie od wyników początkowych zmagań, lecz od ostatecznego rezultatu wojny. W sierpniu 1939 roku w czasie pertraktacji w Moskwie francuscy sojusznicy zgadzali się na wkroczenie na terytorium II Rzeczypospolitej Armii CzerwonejDaniel Boćkowski, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939 – VIII 1944), Warszawa, 2005, s. 21..

Na mocy do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, ZSRR i Niemcy określiły swoje strefy interesów na wypadek „zmian terytorialnych i politycznych” terytoriów należących do państwa polskiego, co było eufemistycznym określeniem przewidywanego najazdu Niemiec na Polskę i podziału jej terytorium. ZSRR nie zobowiązał się na piśmie do zbrojnego wystąpienia przeciw Polsce w sytuacji, gdyby III Rzesza znalazła się w stanie wojny z Polską, jednak było to oczekiwane przez Niemcy i pośrednio wynikało z podziału stref interesów. Wieczorem 3 września 1939 roku, po wypowiedzeniu wojny Niemcom przez Francję i Wielką Brytanię, minister spraw zagranicznych Niemiec Joachim von Ribbentrop polecił ambasadorowi w Moskwie Friedrich-Wernerowi von der Schulenburgowi przedyskutowanie możliwości wstąpienia ZSRR do wojny. Przywódca ZSRR Józef Stalin jednak nakazał dopiero 5 września udzielenie odpowiedzi, że czas zbrojnego wystąpienia jeszcze nie nadszedł. 7 września Stalin w rozmowie z Georgi Dimitrowem oświadczył, że wojnę toczą dwie grupy państw kapitalistycznych i oni [komuniści] nie mają nic przeciwko temu, żeby się osłabiły nawzajem, a Polska jest krajem faszystowskim. Na ponowną niemiecką indagację, 9 września komisarz ludowy spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow odpowiedział, że działania wojskowe rozpoczną się „w tych dniach”. Planowano wówczas datę inwazji na noc 12/13 września. Za taką decyzją radziecką przemawiały szybkie sukcesy niemieckie w Polsce i oświadczenie dowódcy niemieckich wojsk lądowych von Brauchitscha z tego dnia (później zdementowane), że rzekomo niemieckie cele wojny zostały osiągnięte, co wywołało w Moskwie obawy, że może dojść do rozejmu i zakończenia wojny w Polsce. 10 września jednak Mołotow poinformował stronę niemiecką, że wojska jeszcze nie są gotowe.

14 września w organie prasowym partii komunistycznej „Prawda” opublikowano wrogi Polsce artykuł, przygotowujący grunt pod inwazję. Mołotow podczas dalszych rozmów z Niemcami prosił o wyjaśnienie kilku szczegółowych kwestii, po czym 16 września rano ambasador niemiecki przekazał odpowiedzi, precyzujące m.in., że Warszawa zostanie zdobyta w najbliższych dniach, Niemcy będą przestrzegać uzgodnionych stref interesów i nie zamierzają anektować wschodnich terenów, jednocześnie radziecka akcja jest pożądana jak najszybciej, żeby niemieckie oddziały nie musiały ścigać polskich do granicy z ZSRR. Niemcy sprzeciwili się jednak, żeby oficjalnie podanym pretekstem do inwazji był zamiar ochrony ludności polskiej narodowości białoruskiej i ukraińskiej przed zagrożeniem niemieckim, jako naruszający na zewnątrz przyjazne stosunki obu państw.

Pierwotny scenariusz agresji zakładał nie tylko podział państwa polskiego, ale też nie wykluczał ustanowienia na ziemiach pomiędzy Wisłą a Bugiem Polskiej Socjalistycznej Republiki RadzieckiejDaniel Boćkowski, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939 – VIII 1944) Warszawa, 2005, s. 33..

W połowie września obrona Polski zaczęła się załamywać. Planowano jeszcze zebrać wycofujące się niedobitki polskich wojsk i bronić się w widłach Wisły i Sanu, ale 17 września realizację tych planów wykluczyło wkroczenie ponad 800 000 żołnierzy Armii Czerwonej.

Sowiecka agresja rozpoczęła się bezzwłocznie po wejściu w życie w dniu 16 września, podpisanego dzień wcześniej w Moskwie, ostatecznego układu rozejmowego pomiędzy ZSRR a Japonią, kończącego walki radziecko-japońskie na pograniczu Mandżukuo i Mongolii„On September 15th, as German tanks closed in on Warsaw, Ambassador Togo signed a cease fire with the Russians, to take affect on the 16th. Both sides agreed to exchange POWs and establish a joint commission to resolve disputes along the length of the border. As the Second World War engulfed Europe, Stalin was free to focus his attention in the West.” Timothy Neeno Nomonhan: The Second Russo-Japanese War. – serię starć pomiędzy japońską Armią Kwantuńską a Armią Czerwoną rozpoczętych 15 maja 1939 roku, których kulminacyjnym momentem była rozpoczęta 20 sierpnia i zakończona 27 sierpnia zwycięstwem Armii Czerwonej bitwa nad Chałchin-Goł. Żelazną zasadą strategii Stalina było bowiem prowadzenie działań wojennych wyłącznie na jednym froncie.

Ambasador niemiecki w Moskwie Friedrich-Werner von der Schulenburg 16 września o godz. 18 uzyskał audiencję u Mołotowa, na której został poinformowany, że zbrojna akcja nastąpi w najbliższych dniach, może nawet jutro. Jako uzasadnienie miało być podane, że państwo polskie rozpadło się i przestało istnieć, wobec tego traktaty z Polska są nieważne. Mołotow jednak poinformował, że rząd radziecki nie widzi możliwości użycia innego pretekstu, niż ochrona ludności białoruskiej i ukraińskiej. Po godz. 2 w nocy następnego dnia ambasador Niemiec został poproszony na Kreml, gdzie przyjął go Stalin. Schulenburg meldował:

Mołotow oświadczył, że wystąpienie zbrojne Związku Sowieckiego nastąpi zaraz, być może nawet jutro (...) Stalin przyjął mnie o drugiej w nocy w obecności Mołotowa i Woroszyłowa i oświadczył, że Armia Czerwona przekroczy dziś rano o godzinie szóstej granicę sowiecką na całej długości od Połocka do Kamieńca Podolskiego. Dla uniknięcia nieporozumień prosił usilnie, aby lotnictwo niemieckie od dzisiaj nie przekraczało na wschód linii Białystok-Brześć-Lwów. Samoloty sowieckie rozpoczną już dzisiaj bombardowanie terenów na wschód od LwowaFriedrich-Werner von der Schulenburg, Ściśle tajne, nr 371 w: Jerzy Łojek, Agresja 17 września 1939, s. 71...

Oficjalny pretekst agresji był zawarty w przekazanej o godzinie 3:00 w nocy 17 września przez zastępcę komisarza ludowego spraw zagranicznych Potiomkina polskiemu ambasadorowi Grzybowskiemu nocie dyplomatycznej: zamieszczono tam niezgodne z prawdą oświadczenie o rozpadzie państwa polskiego, ucieczce rządu polskiego, konieczności ochrony mienia i życia zamieszkujących wschodnie tereny polskie Ukraińców i Białorusinów oraz uwalnianiu ludu polskiego od wojny. W konsekwencji ZSRR uznał wszystkie układy zawarte uprzednio z Polską (w tym traktat ryski z 1921 roku i pakt o nieagresji z 1932 roku) za nieobowiązujące – zawarte z nieistniejącym państwem. Dlatego też odmawiano np. wziętym do niewoli polskim żołnierzom statusu jeńców wojennych.

Potiomkin przedstawił notę ambasadorowi RP w chwili rozpoczęcia działań wojennych przez Armię Czerwoną. Ambasador odmówił przyjęcia noty i zażądał wiz wyjazdowych dla dyplomatów polskich.

Władze ZSRR próbowały wbrew prawu międzynarodowemu (konwencja genewska dyplomatyczna) uniemożliwić opuszczenie kraju polskim dyplomatom i aresztować ich (stwierdzając utratę statusu dyplomatycznego)„Konsulatowi w Leningradzie nie pozwolono oddać gmachu i dobytku państwowego pod opiekę innemu konsulowi i niemal siłą wyrzucono personel z gmachu konsulatu, a konsulatowi mińskiemu urządzono ponadto demonstrację „oburzonego ludu” tak, że milicja z „trudem” ich obroniła przed pobiciem, wskutek czego personel konsulatu stracił swój bagaż osobisty.” Relacja attaché wojskowego RP w Moskwie płk. Stefana Brzeszczyńskiego Świadectwa najazdu, „Rzeczpospolita”, 16 września 2009 (dostępne 23 listopada 2012).. Polaków uratował dziekan korpusu dyplomatycznego w Moskwie, ambasador Rzeszy Schulenburg, osobiście wymuszając na rządzie ZSRR zgodę na wyjazd dyplomatów. Sowiecki ambasador w Polsce Nikołaj Szaronow wyjechał zaś z terenu RP (wraz z attaché wojskowym Pawłem Rybałko – późniejszym marszałkiem ZSRR) już 11 września pod pretekstem nawiązania łączności z Moskwą (Potiomkin odmówił ambasadorowi Grzybowskiemu prawa wyjazdu pierwotnie pod pretekstem konieczności powrotu do ZSRR dyplomatów sowieckich w Polsce, którzy od tygodnia znajdowali się już na terenie ZSRR). Konsul generalny RP w Kijowie Jerzy Matusiński wezwany 30 września przez władze sowieckie zaginął (po aresztowaniu został zamordowany przez NKWD)J. Łojek, Agresja 17 września 1939, s. 75..

Warto przy tym podkreślić, że legalny rząd II Rzeczypospolitej opuścił granice Polski dopiero późnym wieczorem 17 września, po otrzymaniu wiadomości o wkroczeniu Armii Czerwonej rankiem tego dnia i potwierdzonej informacji o zbliżaniu się sowieckiej kawalerii oddziałów pancernych do miejsca przebywania władz RP. Prezydent Ignacy Mościcki, w wydanym w Kosowie , określił jednoznacznie sowieckie działania wojskowe jako akt agresji.

18 września wydano niemiecko-radziecki komunikat międzyrządowy, w którym oświadczono, że działania ZSRR nie mają celów, które byłyby sprzeczne z duchem lub literą układu o nieagresji między III Rzeszą a ZSRR. Stwierdzono, że ich celem jest przywrócenie pokoju i ładu w Polsce, zniszczonych na skutek załamania się państwa polskiego. Zamanifestowano w ten sposób jedność działań i jednomyślność co do tego, że Polska jako suwerenne państwo nie jest zdolna do samodzielnego bytu.