thumb|skaluj=1.5|Centrum Doświadczalne w Lejre, w którym prowadzone są działania z zakresu archeologii eksperymentalnej obejmującej epokę kamienia, żelaza, wczesne średniowiecze i XIX wiek. Na zdjęciu rekonstrukcja wioski z epoki żelaza (500 p.n.e. - 400 n.e.) Archeologia eksperymentalna (inaczej: archeologia doświadczalna) – jedna z metod badawczych z dziedziny archeologii, której celem jest stworzenie materiału porównawczego na bazie badań empirycznych, pomocnego w interpretowaniu materiału źródłowego pozyskanego w toku badań wykopaliskowych.

Charakterystyka Archeologia eksperymentalna zajmuje się badaniem technologii wymarłych cywilizacji, próbując rekonstruować przedmioty i techniki rzemieślnicze. Podczas doświadczenia istotne są czerpane z niego informacje, nie zaś wykonane obiekty czy artefakty. Metody tej używa się głównie podczas prac nad oszacowaniem nakładu pracy, rekonstrukcją narzędzi na podstawie np. śladów przez nie pozostawionych, oraz próbami przypisania funkcji nieznanym przedmiotom. Błędnie utożsamiana z działalnością stowarzyszeń "historii żywej".

Dobrym przykładem ośrodka prowadzącego tego typu działalność jest starożytna farma w Butser w stanie Hampshire w Wielkiej Brytanii. Znajduje się tu działająca replika farmy z epoki żelaza, w której prowadzone są doświadczenia dotyczące uprawy roślin w prehistorii, polowań na zwierzęta czy wytwórstwa. Innym ważnym ośrodkiem jest Centrum Doświadczalne w Lejre w Danii.

Współcześnie działania prowadzone w archeologii eksperymentalnej mają dwa podstawowe wymiary. Pierwszy to zastosowanie archeologii eksperymentalnej jako dyscypliny naukowo-spekulatywnej i drugi czyli dostrzeganie znaczenia archeologii doświadczalnej w popularyzacji oraz dydaktyce. W tym przypadku odwołać należy się do rozumienia tego zjawiska przez środowisko włoskich archeologów z Uniwersytetu w Sienie, którzy swoje prace eksperymentalne realizują od końca lat osiemdziesiątych XX wiekuhttps://preistoriasienaunisi.altervista.org/archeologia-sperimentale/. Przy tym badania doświadczalne mają prawie zawsze charakter wybitnie interdyscyplinarny i kluczowe pozostaje w tym względzie opieranie się na pracach zespołowych. Ważnym elementem może być także angażowanie studentów czy pasjonatów archeologii w te działania. Warto przy tym zauważyć, że możliwości archeologii eksperymentalnej są wykorzystywane przez archeologów w różnych częściach Europy, a szczególne zasługi na tym polu mają brytyjscy, włoscy, czescy i francuscy eksperymentatorzy. Potwierdzeniem tego niech będą czasopisma zajmujące się wyłącznie archeologią doświadczalną (np. Archeologie Sperimentali. Temi, Metodi, Ricerchehttps://ojs.unito.it/index.php/archeologiesperimentali, Živá Archeologie) liczne publikacje książkowe odnoszące się do tej problematyki (np. Giuseppe Antonio Severini, Organistrum. Un caso di archeologia sperimentale, Tipheret 2020; John Coles, Archeologia doświadczalna, tłum. M. Miśkiewicz, Warszawa 1977) i przede wszystkim same eksperymenty archeologiczne.

Archeologii eksperymentalnej nie należy utożsamiać z rekonstrukcją historyczną czyli historical reenactment, która jest zbiorem działań, gdzie odtwarza się wybrane aspekty życia zbiorowości ludzkich z konkretnego okresu historycznego. Nie oznacza to, że archeologia doświadczalna nie pokrywa się niekiedy w zakresie działań z historical reenactment, te wzajemne relacje są zauważane w naucehttps://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/3171/3012.

Historia Jej kolebką są kraje anglosaskie, tam też doczekała się największej liczby opracowań naukowych i podzieliła się na rodzaje w ramach klasycznego Thomsenowskiego podziału epok w archeologii. Bardzo modna w latach sześćdziesiątych XX wieku, obecnie, po latach zastoju, przeżywa renesans dzięki zastosowaniu najnowszych technik badawczych wraz z rozwojem archeologii jako nauki przyrodniczo-humanistycznej o charakterze interdyscyplinarnym. W Polsce, z powodu braku zainteresowania ze strony środowiska naukowego oraz w związku z atakami metodologów archeologii na podstawy koncepcji tej metody, archeologia eksperymentalna jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XX wieku nie była uznawana za metodę naukową. Obecnie to spojrzenie na działania eksperymentalne w ramach dyscypliny archeologia jest zupełnie inne. Przy tym warto zauważyć, że w Polsce zainteresowanie archeologią eksperymentalną jest szczególnie duże w takich ośrodkach akademickich jak: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu czy Uniwersytet Warszawski. Efektem tego są jednostki naukowe zajmujące się archeologią doświadczalną np. Centrum Archeologii Eksperymentalnej UAM w Poznaniuhttps://archeo.amu.edu.pl/strona-glowna/centrum-archeologii-eksperymentalnej czy Koło Eksperymentalnej Archeologii Pradziejowejhttps://keap.umk.pl/archeologia-eksperymentalna/. W Polsce archeologią eksperymentalną zajmuje się przynajmniej kilkudziesięciu naukowców, wśród których są: Marcin Danielewskihttps://archeo.amu.edu.pl/Pracownicy/pracownicy-wydzialu/Pracownicy-naukowo-dydaktyczni/marcin-danielewski, Szymona Nowaczyk, Szymon Mitelsztet, Paweł Lis, Grzegorz Osipowiczhttps://www.wnh.umk.pl/wydzial/pracownicy/?id=4603700, Katarzyna Pyżewiczhttps://www.archeologia.uw.edu.pl/pyzewicz_katarzyna/, Albin Sokół, Monika Stelmasiak-Majorek, Mateusz Wawrzyniak, Magdalena Zawol.

Wśród najbardziej prężnych ośrodków realizujących archeologię doświadczalną trzeba wymienić m.in.: Uniwersytet w Sienie, Uniwersytet Turyński, Uniwersytet Boloński, Uniwersytet w Pizie (wszystkie Włochy), Uniwersytet w Grenoble, Uniwersytet w Lile, Uniwersytet Korsykański (wszystkie Francja), Uniwersytet w Grenadzie, Uniwersytet w Sewilli, Uniwersytet w Saragossie (wszystkie Hiszpania), Uniwersytet w Exter, Uniwersytet w Yorku, Uniwersytet Kent, (wszystkie Wielka Brytania), Uniwersytet w Dublinie (Irlandia) czy Uniwersytet Sztokholmski (Szwecja). Przy tym badania eksperymentalne są realizowane nie tylko w ośrodkach naukowych z Europy, ale także z Ameryki Południowej, Ameryki Północnej Azji czy Australiihttps://archeo.amu.edu.pl/strona-glowna/centrum-archeologii-eksperymentalnej/o-nas.

Literatura Ahrens Claus, Wiederaufgebaute Vorzeit. Archäologische Freilichtmuseen in Europa, Neumünster 1990. Bogacki Michał, Wybrane problemy odtwórstwa historycznego w Polsce. Zagadnienia ogólne i próba charakterystyki środowiska, [w:] M. Bogacki, M. Franz, Z Pilarczyk (red.), Kultura ludów Morza Bałtyckiego, t. II, Toruń 2008, s. 219–269. Callahan Errett, What is Experimental Archaeology?, [w:] D. Wescott (red.), Primitive Technology. A Book of Earth Skills, Salt Lake City 1999, s. 4–6. Coles John, Archeologia doświadczalna, tłum. M. Miśkiewicz, Warszawa 1977. Coles John, Experimental archaeology, [w:] W. Brzeziński, W. Piotrowski (red.), Proceedings of the First International Symposium on Wood Tar and Pitch, Warszawa 1997, s. 307–312. Danielewski Marcin, Rekonstrukcja historyczna czy odtwórstwo historyczne? Uwagi na marginesie książki Jolanty Aliny Daszyńskiej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, t. 70, nr 3: 2022, s. 347–358. Fansa Mamoun, (ed.), Experimentelle Archäologie in Deutschland, Bd. 1, Oldenburg 1990. Fansa Mamoun, (ed.), Experimentelle Archäologie in Deutschland. Bilanz 1991, Bd. 2, Oldenburg 1991. Łukaszyk Agnieszka, Archeologia eksperymentalna – teoria, praktyka i doświadczenie, „Studia Lednickie”, t. 11: 2012, s. 123–131. Malina Jaroslav, Metody eksperimentu v archeologii, Praha 1980. Malinowski Tadeusz, Eksperymenty archeologiczne w Polsce, Archeologia Polski, t. 35: 1990, z. 2, s. 215–238. Mitelsztet Szymon, Use-wear analysis and an experimental approach to early medieval antler arrowheads from the Grzybowo stronghold, Studia Lednickie, t. 23: 2024, s. 9–63. Nowaczyk Szymon, Archeologia festynowa – pomiędzy eksperymentem naukowym a przedstawieniem parateatralnym, [w:] M. Bogacki, M. Franz, Z. Pilarczyk (red.), Wojskowość ludów Morza Bałtyckiego, Toruń 2007, s. 500–508. Osipowicz Grzegorz. Metody rozmiękczania kości i poroża w epoce kamienia w świetle doświadczeń archeologicznych oraz analiz traseologicznych, Toruń 2005. Stelmasiak Monika, Weryfikacja śladów użytkowania kościanych szydeł i stilusów – studium eksperymentalne, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, t. 22: 2017, s. 287–303. Wasilczyk Marta, Ceramika chodlikowska – rekonstrukcja procesu wytwarzania wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej, [w:] P. Lis (red.), Archeologia doświadczalna w Muzeum Nadwiślańskim. Eksperymenty 2003–2006, Kazimierz Dolny 2007, s. 23–34. Wawrzyniak Mateusz, Kurhany mniej tajemnicze, czyli o projekcie budowy pochówku książęcego z okresu wpływów rzymskich, [w:] A. Michałowski, M. Strawa, R. Bartkowiak, M. Teska (red.), Archeologia sarbskich lasów, Sarbia 2017, s. 135–144.

Przypisy

Linki zewnętrzne

https://archeo.amu.edu.pl/strona-glowna/centrum-archeologii-eksperymentalnej Centrum Archeologii Eksperymentalnej UAM w Poznaniu https://keap.umk.pl/archeologia-eksperymentalna/ Koło Eksperymentalnej Archeologii Pradziejowej UMK w Toruniu https://www.cast.torino.it CAST - Centro di Archeologia Sperimentale Torino https://www.lapars.it LaPArS - Laboratorio di Preistoria e Archeologia Sperimentale https://www.antiquitates.it/il-centro/ Centro di Archeologia Sperimentale EXARC Europejska Sieć Muzeów na Wolnym Powietrzu i organizacji związanych z archeologią doświadczalną Europejskie Stowarzyszenie na rzecz rozwoju archeologii poprzez doświadczenie POZI Strona Marka POZI Poznańskiego poświęcona archeologii doświadczalnej

ARCHEOREPLICA Strona Marcina Diakowskiego poświęcona archeologii eksperymentalnej i archeoedukacji https://ojs.unito.it/index.php/archeologiesperimentali Włoskie czasopismo naukowe Archeologie Sperimentali. Temi, Metodi, Ricerche https://www.uhk.cz/cs/filozoficka-fakulta/veda-a-vyzkum/odborne-casopisy-ff-uhk/ziva-archeologie Czeskie czasopismo naukowe Živá Archeologie

Kategoria:Teoria i metodologia archeologii