thumb|Lis rudy (V. v. schrencki) na Hokkaido w Japonii thumb|Europejski lis rudy (V. v. crucigera) we Włoszech Lis rudy, lis pospolity (Vulpes vulpes) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny psowatych (Canidae). Występuje na półkuli północnej, w części Azji, w Europie, Ameryce Północnej i północnej Afryce. W XIX wieku został wprowadzony do Australii, gdzie jest obecnie jednym z największych szkodników (gatunek inwazyjny).
Lis rudy jest największym z przedstawicieli rodzaju Vulpes, jak i najbardziej rozprzestrzenionym przedstawicielem drapieżnych (Carnivora). Rozprzestrzeniony na całej półkuli północnej, od koła podbiegunowego poprzez Amerykę Północną, Europę i Azję. Zasięg jego występowania wzrasta wraz z ekspansją człowieka, dzięki któremu dotarł m.in. na Australię, gdzie jest uważany za szkodnika zagrażającego życiu przedstawicieli tamtejszych ssaków i ptaków. Między innymi z tych przyczyn został wpisany na listę gatunków chronionych IUCN jako gatunek mniejszego ryzyka. Został również umieszczony na liście 100 najbardziej inwazyjnych gatunków.
Lis rudy wywodzi się z Eurazji, gdzie wyewoluował z mniejszych przodków. Ekspansja gatunku objęła najpierw Amerykę Północną, do której gatunek ów dostał się zaraz po zlodowaceniu Wisconsin. Wśród lisów, lis rudy cechuje się najbardziej progresywnymi dla drapieżnych cechami. Należą do nich rozmiar (jest największym przedstawicielem lisów) oraz duża zdolność adaptacyjna do nowych środowisk. Pomimo nazwy gatunkowej, często zdarzają się inne niż rude umaszczenia co jest skutkiem częstych zmian w materiale genetycznym, łącznie z albinizmem i melanizmem. Obecnie wyróżnia się 45 podgatunków lisa rudego, które można podzielić na dwie grupy – rasy duże, zamieszkujące tereny północne, i małe, rezydujące głównie w Azji, przeważnie w jej środkowo-wschodniej części. Lisy rude są zwierzętami społecznymi, których stada przewodzone są przez parę alfa mającą jako jedyna prawo do rozmnażania. Pozostałymi członkami stada są zwykle potomkowie pary alfa, które zostają z rodzicami, by pomóc w opiece nad szczeniętami.
Lis rudy poluje głównie na małe gryzonie, lecz żywi się również zającowatymi, kurowatymi, małymi gadami, bezkręgowcami oraz młodymi kopytnymi. Sporadycznie spożywają również owoce i warzywa. Sam z kolei narażony jest na atak ze strony wilków, kojotów, szakali oraz średnich i dużych kotowatych. Gatunek ma długą historię związków z człowiekiem – był tępiony przez wieki jako szkodnik i surowiec do produkcji futer. Często lis rudy zajmuje ważne miejsce w kulturze lub mitologii różnych ludów. Z powodu swojego rozprzestrzenienia jest jednym z głównych gatunków hodowanych na futra.
Ewolucja Lis rudy jest uważany za najbardziej progresywnego przedstawiciela rodzaju Vulpes, znacznie bardziej wyspecjalizowanego do drapieżnictwa niż lis afgański, lis stepowy, czy lis bengalski. Czaszka lisa rudego wykazuje znacznie mniej cech pedomorficznych niż u innych gatunków, a obszar trzewioczaszki jest znacznie bardziej rozwinięty. Nie jest jednak tak wyspecjalizowany do drapieżnictwa jak lis tybetański.
Pochodzenie Euroazjatyckie pochodzenie lisa rudego może wywodzić się od Vulpes alopecoides lub chińskiego V. chikushanensis, bowiem oba te gatunki pochodzą z okresu przejściowego zwanego średnim wilafranszem. Najstarsze pozostałości lisa rudego odnaleziono w Barany na Węgrzech i datuje się je na 3,4-1,8 miliona lat. Szczątki wskazują, iż żyjące dziś lisy rude są znacznie większe od swoich przodków. Najstarsze skamieniałości współcześnie wyglądającego lisa datuje się na środkowy plejstocen, w związku z osadnictwem człowieka. Wskazuje to, że prymitywni ludzie polowali na lisy zarówno dla mięsa, jak i dla skóry.
Kolonizacja Ameryki Północnej Lis rudy skolonizował Amerykę w jakiś czas po zlodowaceniu Wisconsin. Obecnie uważa się, że wszystkie zamieszkujące Amerykę lisy wywodzą się z dwóch, wyraźne wyodrębnionych linii, które musiały rozejść się zaraz po ekspansji lisa. Skamieliny lisa występują na 25 stanowiskach w stanach Arkansas, Kolorado, Idaho, Kalifornia, Missouri, Nowy Meksyk, Tennessee, Teksas, Wirginia i Wyoming.
Podgatunki Według danych z 2005 roku, wyróżnia się 45 podgatunków lisa rudego. W 2010 roku wyodrębniono jeszcze jeden podgatunek z Sacramento Valley na podstawie badania haplotypu mitochondrialnego. Znane są krzyżówki między podgatunkami lisa rudego. Przykładowo lisy z Wielkiej Brytanii ekstensywnie krzyżowały się z lisami z Niemiec, Francji, Belgii, Sardynii i prawdopodobnie z lisami z Syberii i Skandynawii. Lisy europejskie krzyżowały się z amerykańskimi głównie w XVIII wieku.
Podgatunki lisa rudego dzielone są na dwie grupy: podgatunki północne – charakteryzują się dużymi rozmiarami i jaskrawo ubarwionym futrem, szare pustynne podgatunki południowe – mniejsze, o prymitywniejszej czaszce, dłuższych kończynach i większych uszach. Lisy żyjące w środkowo-wschodniej Azji wykazują cechy pośredni pomiędzy podgatunkami północnymi a południowymi.
Podgatunek Biolog Opis Zasięg lis rudyV. v. vulpes 150x150px Linneusz 1758 Duży podgatunek (70–90 cm długości i 5–10 kg wagi), futro jasnoczerwone z żółtawymi i białawymi odcieniami na grzbiecie. Europa północna i środkowa, rzadziej w Europie zachodniej i w Skandynawii lis jodłowyV. v. abietorum 150 px Merriam 1900 Podobny do V. v. alascensis, jednak z lżejszą, dłuższą i smuklejszą czaszką Kolumbia Brytyjska, Południowa Alaska, Kanada i USA lis alaskańskiV. v. alascensis 150x150px Merriam 1900 Duży, o długim ogonie, małych uszach i złotawo-płowej sierści Alaska (teren Andreasky Wilderness) V. v. alpherakyi 150x150px Satunin 1906 Mały, o wadze ok. 4 kg i czaszce długości 132–139 mm u samców i 121–126 mm u samic; futro rdzawo-szare lub rdzawo-brązowe z jaśniejszym, rdzawym pasmem wzdłuż kręgosłupa; sierść krótka, gruba i rzadka Kazachstan, Turkmenistan lis anatolijskiV. v. anatolica bezramki|150x150px Thomas 1920 Azja Mniejsza, Turcja lis arabskiV. v. arabica 150x150px Thomas 1920 Oman, okolice Maskatu lis atlantyckiV. v. atlantica bezramki|148x148px Wagner 1841 Góry Atlas w Algierii V. v. bangsi 150x150px Merriam 1900 Podobny do V. v. fulva, jednak z mniejszymi uszami i słabiej wyodrębnionymi czarnymi plamami sierści na uszach i łapach Półwysep Labrador, Kanada V. v. barbara bezramki|148x148px Shaw 1800 Berberia (Zachodnio-Północna i Zachodnio-Środkowa Afryka) V. v. beringiana bezramki|147x147px Middendorff 1875 Duży, najjaśniej umaszczony lis żyjący w Eurazji; futro przesycone barwą jasnoczerwoną, niemal pozbawione przejaśnień wzdłuż grzbietu i po bokach; puszysta i miękka sierść Północno-Wschodnia Syberia w okolicach Cieśniny Beringa V. v. cascadensis bezramki|148x148px Merriam 1900 Krótki ogon, małe zęby, żółtawe futro; podgatunek, który najczęściej wydaje lisy o ciemniejszej sierści w okolicach kręgosłupa w kształcie krzyża (tzw. cross-fox) Góry Kaskadowe, stan Washington, USA lis kaukaskiV. v. caucasica bezramki|147x147px Dinnik 1914 Duży o różnorodnym umaszczeniu, od rudego po szare; futro krótkie i szorstkie Kaukaz V. v. crucigera 150 px Bechstein 1789 Średnia wielkość, żółtawo-rdzawe lub rudo-brązowe futro, ogon nie jest szary, jak u pozostałych podgatunków Europa, poza Skandynawią, Półwyspem Iberyjskim i niektórymi wyspami na Morzu Śródziemnym. Introdukowany w Australii lis dauryjskiV. v. daurica bezramki|145x145px Ognev 1931 Duży; futro wzdłuż grzbietu jasne, żółtawo-rude z białym pasmem pośrodku i sąsiadującym z nimi dwoma pasmami szarej sierści; sierść szorstka, lecz puszysta Syberia V. v. deletrix bezramki|161x161px Bangs 1898 Bardzo blade umaszczenie, od żółtawego do złotawego, w niektórych partiach ciała delikatnie rdzawe; duże kończyny tylne i pazury Nowa Fundlandia, Kanada V. v. dolichocrania lewo|bezramki|156x156px Ognev 1926 Południowe Ussuri, Syberia V. v. dorsalis J.E.Grey 1858 V. v. flavescens bezramki|146x146px J.E. Grey 1858 Mały z infantylnie wyglądającą czaszką i szarym futrem; długość ciała: 49-57,5 cm, waga: 2,2-3,2 kg Północny Iran lis amerykańskiV. v. fulvus bezramki|150x150px Desmarest 1820 Mniejszy niż V. v. vulpes z mniejszym, ostrzejszym pyskiem, krótszym ogonem, jaśniejszą sierścią, często przemieszaną z białymi i czarnymi pasmami Południowa Kanada i wschodnie USA lis kaszmirskiV. v. griffithi 150 px Blyth 1854 Trochę mniejszy niż V. v. montana z bardziej szarym futrem Kandahar w Afganistanie V. v. harrimani bezramki|150x150px Merriam 1900 Duży, z ogromnym ogonem i szorstką, podobną do wilczej sierścią na ogonie i na krzyżu; futro na karku i ramionach mocno wydłużone, tworzy grzywę Wyspa Kodiak, Alaska V. v. hoole Swinhoe 1870 Południowe Chiny V. v. ichnusae bezramki|148x148px Miller 1907 Mały, z proporcjonalnie małymi uszami Sardynia, Włochy V. v. indutus Miller 1907 Cypr lis jakuckiV. v. jakutensis 150 px Ognev 1923 Duży, lecz mniejszy od V. v. beringiana; grzbiet, kark i ramiona brązowo-rdzawe Tajga na południe od Jakucka, Rosja lis japońskiV. v. japonica 150 px Ognev 1923 Japonia V. v. karagan 150 px Erxleben 1777 Mniejszy niż V. v. vulpes; krótkie, szorstkie, piaskowe lub żółtawo-szare futro Kirgistan, Rosja V. v. kenaiensis Merriam 1900 Jeden z największych północnoamerykańskich podgatunków z miększym futrem niż u V. v. harrimani Kenai Peninsula na Alasce, USA lis kurdyjskiV. v. kurdistanica bezramki|143x143px Satunin 1906 Wielkość pomiędzy V. v. alpherykai i V. v. caucasica; blade futro, żółte lub jasnoszare, czasami brązowo-rdzawe, puszystsze i gęstsze niż u innych kaukaskich podgatunków Północno-Wschodnia Turcja lis wielkoogonowyV. v. macroura 147x147px Baird 1852 Podobny do V. v. fulva, lecz z dużo dłuższym ogonem, większymi tylnymi łapami o intensywnie czarnej sierści Góry Wasatch koło Wielkiego Jeziora Słonego, Utah, USA V. v. montana 196x196px Dearson 1836 Mniejszy od V. v. vulpes, z bardziej szorstkim futrem, które na podeszwach stóp jest wełniste Himalaje lis górskiV. v. necator 150 px Merriam 1900 Morfologicznie podobny do V. v. fulvus, lecz szkielet bardziej przypomina V. v. macroura Sierra Nevada, Kalifornia, USA lis nilowyV. v. niloticus 223x223px E.Geoffroy & Saint-Hillaie 1803 Mały (długość ciała: 76,7-105,3 cm, ogona: 30,2-40,1 cm, waga: 1,8-3,8 kg); sierść ruda lub brązowa; większy od V. v. arabica i V. v. palaestina Egipt V. v. ochroxantha Ognev 1926 Wschodnie Turkiestan w Rosji, Kirgistan lis palestyńskiV. v. palaestina bezramki|150x150px Thomas 1920 Okolice Jafy, Izrael lis kalifornijskiV. v. patwin Sacks, Statham, Perrine, Wisely & Aubry, 2010 Kalifornia V. v. peculiosa bezramki|146x146px Kishida 1924 Korea lis pustynnyV. v. pusilla bezramki|149x149px Blyth 1854 Trochę mniejszy od V. v. graffithi, podobny rozmiarem do V. bengalensis, ale o znacznie dłuższym ogonie i tylnych łapach Pakistan V. v. regalis 150px Merriam 1900 Największy północnoamerykański podgatunek z ogromnymi uszami i długim, szerokim ogonem; sierść złotawo-żółta do rudej, na stopach całkowicie czarna Minnesota, USA V. v. rubricosa bezramki|145x145px Bangs 1898 Duży z długim, szerokim ogonem i większymi niż u V. v. fulvus zębami; najgłębiej umaszczony Nowa Szkocja, Kanada V. v. schrencki bezramki|150x150px Kishida 1924 Sachalin, Rosja V. v. silacea bezramki|150x150px Miller 1907 Wielkość jak u V. v. vulpes, lecz ma mniejsze zęby i szerzej rozstawione przedtrzonowce; futro całkowicie płowe Półwysep Iberyjski V. v. splendidissima Kishida 1924 Północne i Środkowe Kuryle, Rosja V. v. stepensis bezramki|150x150px Brauner 1914 Trochę mniejszy i jaśniej umaszczony niż V. v. crucigera, z krótszym i bardziej szorstkim futrem Rosyjskie stepy V. v. tobolica Ognev 1925 Duży z żółtawo-rdzawym lub brudno-rdzawym futrem z dobrze wyodrębnionym „krzyżem” (por. lis Gór Kaskadowych) Obdorsk, Tobolsk, Rosja V. v. tschilliensis 150 px Matschie 1907 Trochę mniejszy od V. v. hoole; tak, jak inne chińskie podgatunki, wielkością przypomina V. v. vulpes Okolice Pekinu w Północno-Wschodnich Chinach
Opis lewo|mały|Lis rudy, miedzioryt kolorowany (Johann Daniel Meyer, 1748)
Budowa