Zygmunt Antoni Ziembiński (ur. 1 czerwca 1920 w Warszawie, zm. 19 maja 1996 w Poznaniu) – polski prawnik, profesor nauk prawnych, teoretyk prawa, logik i socjolog prawa, wieloletni pracownik Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jeden z czołowych przedstawicieli polskiej teorii prawa drugiej połowy XX wieku. Wokół stworzonego przez niego zespołu badawczego i programu naukowego ukształtowała się w latach 60. i 70. XX wieku poznańska szkoła teorii prawa, rozwijana następnie również w Szczecinie.

Dorobek Ziembińskiego obejmował teorię prawa, metodologię nauk prawnych, prawnicze zastosowania logiki, socjologię prawa, semiotykę oraz problematykę moralności i aksjologii prawa. Rozwinął teorię zjawisk prawnych obejmującą ich aspekt formalny i realny, uporządkował aparaturę pojęciową prawoznawstwa, sformułował koncepcję normy kompetencyjnej i rozwiniętą normatywną koncepcję źródeł prawa, a także konsekwentnie rozwijał rozróżnienie przepisu prawnego i normy prawnej. Był współtwórcą koncepcji czynności konwencjonalnych w prawie. Za jego główne dzieło uznawane są Problemy podstawowe prawoznawstwa z 1980 r.

W latach 1991–1996 był redaktorem naczelnym „Ruchu Prawniczego, Ekonomicznego i Socjologicznego”, a od 1991 r. członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk.

Życiorys

Młodość i II wojna światowa

Zygmunt Antoni Ziembiński urodził się 1 czerwca 1920 r. w Warszawie. Jego ojciec, Zygmunt Ksawery Mikołaj Ziembiński, był doktorem psychologii i przez wiele lat kierował biblioteką Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a matka, Maria z Romiszewskich, była malarką. Wychowywał się w inteligenckiej, katolickiej i patriotycznej rodzinie. W 1938 r. uzyskał maturę w warszawskim Gimnazjum św. Stanisława Kostki. Po ukończeniu szkoły odbywał służbę wojskową w I Dywizji Piechoty Legionów w Wilnie, z której został zwolniony ze względu na stan zdrowia.

Podczas okupacji niemieckiej pracował m.in. jako robotnik, księgowy i nauczyciel, uczestnicząc w tajnym nauczaniu. W 1941 r. nawiązał kontakt z organizacjami niepodległościowymi, a jesienią 1943 r. wstąpił do oddziałów leśnych Armii Krajowej działających w okolicach Częstochowy. Używał pseudonimu „Krótki”. Służył jako plutonowy podchorąży, a następnie podporucznik. Od końca sierpnia do końca 1944 r. był żołnierzem Oddziału Partyzanckiego AK „Pasieka”, działającego w ramach 27 Pułku Piechoty AK. Zajmował się m.in. szkoleniem, obserwacją terenu i działalnością informacyjną, uczestniczył także w akcjach bojowych. W 1975 r. został odznaczony Krzyżem Armii Krajowej.

W czasie okupacji rozpoczął studia prawnicze na tajnych kompletach w Częstochowie. W latach 1944–1945 kontynuował naukę na Kieleckich Kursach Akademickich, zdając pierwszy egzamin prawniczy przed komisją wyłonioną z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Po wojnie przeniósł się do Poznania i od 1945 r. kontynuował studia na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego.

Studia i kariera akademicka

Studia prawnicze ukończył w 1947 r., uzyskując ze wszystkich egzaminów wynik bardzo dobry. Następnie podjął studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego i w 1949 r. uzyskał stopień magistra filozofii w zakresie socjologii. Uczestniczył w seminariach Kazimierza Ajdukiewicza, którego później zaliczał do najważniejszych źródeł swoich inspiracji metodologicznych.

Już w 1946 r. Czesław Znamierowski zaproponował mu pracę w kierowanej przez siebie Katedrze Teorii i Filozofii Prawa. Początkowo Ziembiński był asystentem-wolontariuszem, a od 1949 r. pracował jako etatowy asystent. 21 października 1950 r. uzyskał stopień doktora na podstawie rozprawy Procesy o zniewagę jako problem techniki społecznej, przygotowanej pod kierunkiem Czesława Znamierowskiego. Rozprawa nie została opublikowana.

W 1955 r., na podstawie pracy Podłoże sporów sądowych o alimentację dziecka pozamałżeńskiego oraz dotychczasowego dorobku, otrzymał tytuł docenta. W 1958 r. odbył studia uzupełniające w Centre Européen Universitaire w Nancy. W 1962 r. został profesorem nadzwyczajnym, a pod koniec 1969 r. – profesorem zwyczajnym.

Po przejściu Czesława Znamierowskiego na emeryturę Ziembiński nie objął kierownictwa Katedry Teorii Państwa i Prawa. W ramach Katedry powierzono mu natomiast Pracownię Prawniczych Zastosowań Logiki, którą w 1966 r. przekształcono w Zakład Prawniczych Zastosowań Logiki. Funkcję kierownika Zakładu sprawował do sierpnia 1981 r. Jednostka rozwijała oryginalny program badawczy dotyczący zastosowań logiki, semiotyki i metodologii w prawoznawstwie.

25 listopada 1980 r. powierzono mu kierowanie Katedrą Teorii Państwa i Prawa UAM.Kronika Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu za lata akademickie 1978/79–1980/81, s. 207. Funkcję tę sprawował do przejścia na emeryturę w 1990 r. Po przejściu na emeryturę nadal pozostawał czynny na UAM: uczestniczył w działalności Katedry, prowadził zajęcia i seminaria oraz publikował aż do ostatnich miesięcy życia.

Działalność naukowa, organizacyjna i publiczna

Zygmunt Ziembiński należał do Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej (IVR), a od 1991 r. wiceprzewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Metodologii Prawniczej. W latach 1969–1983 był członkiem Rady Naukowej Instytutu Państwa i Prawa PAN, a w latach 1969–1983 i 1987–1990 członkiem Komitetu Nauk Prawnych PAN.

W latach 1974–1979 pracował wraz ze Sławomirą Wronkowską nad projektem ustawy o tworzeniu prawa. W latach 1989–1991 był członkiem Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów. Po przemianach ustrojowych uczestniczył jako ekspert w pracach senackiej Komisji Konstytucyjnej nad projektem nowej Konstytucji oraz przygotowywał opracowania dotyczące procesu tworzenia prawa i konstrukcji przyszłej ustawy zasadniczej.

W 1980 r. zaangażował się w tworzenie NSZZ „Solidarność” na UAM. 11 listopada 1980 r. został wybrany przewodniczącym koła „Solidarności” na Wydziale Prawa i Administracji i pełnił tę funkcję również w okresie stanu wojennego. Wspierał także inicjatywy Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Jego działalność była obserwowana przez Służbę Bezpieczeństwa PRL; w dokumentacji aparatu bezpieczeństwa występował jako osoba rozpracowywana pod kryptonimem „Demagog”.

Od 1991 r. do śmierci był redaktorem naczelnym „Ruchu Prawniczego, Ekonomicznego i Socjologicznego”. W tym samym roku został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk oraz wszedł w skład Centralnej Komisji ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych, w której w latach 1991–1993 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Sekcji Humanistycznej.

Rodzina i życie prywatne

W 1949 r. ożenił się z Felicją Tomaszewską, magistrem farmacji, przez wiele lat pracującą w poznańskim Szpitalu im. Franciszka Raszei. Mieli córkę Annę. Felicja Ziembińska zmarła w 1994 r.

Był praktykującym katolikiem. W pierwszych latach powojennych działał w Caritas Academica przy poznańskim duszpasterstwie akademickim oo. dominikanów. W okresie studiów angażował się również w działalność teatralną; napisał sztukę Młodzi i działał w studenckim zespole kukiełkowym. W tym czasie przylgnął do niego przydomek „Gandhi”, który – według Sławomiry Wronkowskiej – wiązał się najprawdopodobniej z jego bardzo szczupłą sylwetką i skromnym ubiorem.

Zmarł 19 maja 1996 r. w Poznaniu. Został pochowany na cmentarzu parafii św. Jana Vianneya przy ul. Lutyckiej w Poznaniu.

Dorobek naukowy

Zygmunt Ziembiński opublikował ponad 300 prac, w tym 18 monografii, a także liczne podręczniki, artykuły, recenzje i opracowania dydaktyczne. Jego działalność naukowa obejmowała teorię prawa, logikę i jej zastosowania prawnicze, metodologię nauk prawnych, socjologię prawa, teorię moralności i aksjologię prawa.

Program badawczy i metodologia

Zygmunt Ziembiński ujmował teorię prawa jako teorię zjawisk prawnych. Jej zadaniem miało być badanie prawa zarówno w aspekcie formalnym, obejmującym zwłaszcza język, strukturę norm i systemu prawnego, jak i w aspekcie realnym, dotyczącym procesów społecznego kształtowania się prawa, jego przestrzegania, stosowania oraz oddziaływania na jednostki i strukturę społeczeństwa.

W metodologii prawoznawstwa rozróżniał problematykę teoretyczną, dogmatycznoprawną, socjotechniczną i metodologiczną. Uważał, że metody badawcze należy dobierać do rodzaju rozwiązywanego problemu, a nie wyłącznie do tradycyjnego podziału nauk prawnych na dyscypliny. Podkreślał zarazem potrzebę powiązania teorii prawa ze szczegółowymi naukami prawnymi i empiryczną wiedzą o działaniu prawa.

Charakterystycznym elementem jego metody była analiza i porządkowanie zastanej aparatury pojęciowej prawoznawstwa. Posługiwał się przede wszystkim definicjami regulującymi, zachowując utrwalone intuicje znaczeniowe, ale usuwając wieloznaczności i nieostrości utrudniające dyskusję naukową. W ten sposób analizował m.in. pojęcia normy postępowania, uprawnienia, roszczenia, kompetencji, stosowania, realizowania i przestrzegania prawa.

Do najważniejszych źródeł jego inspiracji należeli Czesław Znamierowski, Kazimierz Ajdukiewicz i Maria Ossowska. Spośród autorów zagranicznych istotne znaczenie miały dla niego m.in. koncepcje Georga Henrika von Wrighta, Alfa Rossa i Wesleya N. Hohfelda.

Przepis prawny i norma prawna

Jednym z najważniejszych rozróżnień w teorii Ziembińskiego było odróżnienie przepisu prawnego od normy prawnej. Przepis ujmował jako jednostkę tekstu prawnego faktycznie sformułowanego przez prawodawcę. Norma prawna jest natomiast normą postępowania rekonstruowaną z tekstu prawnego: określa adresata, okoliczności, w których znajduje zastosowanie, oraz zachowanie nakazane albo zakazane.

Rozróżnienie to pozwalało wyjaśnić, dlaczego pojedynczego przepisu nie można automatycznie utożsamiać z jedną normą prawną oraz dlaczego treść normy może wymagać rekonstrukcji z wielu fragmentów tekstu. System prawa był w tym ujęciu systemem norm prawnych, a nie zbiorem aktów normatywnych lub przepisów.

Ziembiński odrzucał klasyczną trójczłonową koncepcję normy złożonej z hipotezy, dyspozycji i sankcji. Wyróżniał natomiast m.in. normy sankcjonowane i normy sankcjonujące, których powiązanie ma charakter funkcjonalny, oraz normy wyznaczające zobowiązania i odpowiadające im sytuacje prawne innych podmiotów.

Kompetencja i czynności konwencjonalne

Oryginalnym elementem teorii Ziembińskiego była koncepcja normy kompetencyjnej. Norma kompetencyjna jest w niej normą postępowania skierowaną do podmiotu podległego kompetencji. Nakazuje mu odpowiednio zareagować na należyte dokonanie przez podmiot kompetentny określonej czynności konwencjonalnej. Sam podmiot uzyskujący kompetencję nie jest z tego tylko względu adresatem normy kompetencyjnej.

Konstrukcja ta umożliwiała analizowanie zarówno kompetencji organów publicznych, w tym kompetencji normodawczych, jak i kompetencji podmiotów prywatnych. Ziembiński odróżniał przy tym samą kompetencję od ewentualnego obowiązku uczynienia z niej użytku.

W 1972 r. wraz z Leszkiem Nowakiem, Sławomirą Wronkowską i Maciejem Zielińskim opublikował artykuł Czynności konwencjonalne w prawie. Autorzy rozwinęli koncepcję zachowań, którym na gruncie określonych reguł sensu przypisuje się swoiste znaczenie kulturowe, i zastosowali ją do analizy czynności doniosłych prawnie. Koncepcja była później rozwijana m.in. przez Stanisława Czepitę.

Wykładnia prawa

Koncepcja wykładni prawa Ziembińskiego pozostawała związana z rozróżnieniem przepisu i normy prawnej. Przedmiotem wykładni jest w tym ujęciu przepis prawny lub zespół przepisów, jej rezultatem zaś – praktycznie jednoznaczna norma postępowania. Wykładnia jest zatem operacją rekonstruowania norm z tekstu prawnego przy użyciu przyjmowanych w danej kulturze prawnej reguł interpretacyjnych.