Jan Załuska (ur. 25 maja 1889 w Rachodoszczach, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – pułkownik piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Życiorys Syn Aleksandra i Agnieszki z Kowalków urodzony 25 maja 1889 w majątku Rachodoszcze, w ówczesnym powiecie zamojskim guberni lubelskiej. Po ukończeniu szkoły powszechnej, początkowo uczęszczał do Gimnazjum im. Chrzanowskiego w Warszawie, z którego został usunięty, w związku z tym, że w 1905 uczestniczył w strajku szkolnym. Ponadto w okresie gimnazjalnym należał do konspiracyjnego koła wojskowego młodzieży szkolnej i rozpowszechniał antycarską „bibułę" na terenie powiatu zamojskiego. W 1908 ukończył Gimnazjum Towarzystwa Kultury Polskiej w Warszawie, uzyskując świadectwo dojrzałości, a następnie Wydział Budowy Maszyn Szkoły Politechnicznej we Lwowie. Od 1913 działał w Związku Strzeleckim w Zakopanem. Ukończył tam kursy podoficerskie, a następnie rozpoczął oficerskie.

4 sierpnia 1914, jako dowódca plutonu, wyruszył do Krakowa w ramach zakopiańskiej kompanii Związku Strzeleckiego, gdzie został przydzielony pod dowództwo mjr. Mieczysława Norwid-Neugeubauera. Dowodził tam plutonem 4 kompanii 2 pułku piechoty. Od 23 do 25 grudnia 1914 walczył pod Łowczówkiem. W maju 1915 został przeniesiony do batalionu zapasowego. Ranny pod Kuklami (1915) i dwukrotnie pod Studzienicą. Po wyleczeniu z ran przeniesiony 1 sierpnia 1915 do 6 pułku piechoty na komendanta 3. kompanii. 6 lipca 1916 został ranny w czasie bitwy pod Kostiuchnówką. W czasie służby w Legionach awansował na kolejne stopnie: chorążego (23 sierpnia 1915), podporucznika (11 listopada 1915) i porucznika (1 listopada 1916). W pierwszej połowie 1917 brał udział w szkoleniu na kursach instruktorskich i na krótki czas został przeniesiony do 3 pułku piechoty.

Był autorem projektu pierwszej odznaki pamiątkowej 6 pp oraz autorem wspomnienia pośmiertnego chorążego Stanisława Mitery, opublikowanego w pracy zbiorowej „Rok bojów na Polesiu”. Po kryzysie przysięgowym pozostał w Polskim Korpusie Posiłkowym. Pełnił służbę w Obozie Ćwiczeń Wojsk Polskich Nr 6 w Zambrowie, a następnie był wykładowcą taktyki i dowódcą kompanii w Szkole Podchorążych w Ostrowi Mazowieckiej.

1 listopada 1918 ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego i po zweryfikowaniu w stopniu kapitana do listopada 1919 pełnił obowiązki dowódcy Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie. 12 listopada 1919 został dowódcą batalionu szkolnego w Wielkopolskiej Szkole Podchorążych Piechoty w Bydgoszczy (do lipca 1920 w Poznaniu). Od 14 kwietnia do 1 sierpnia 1920 był hospitantem szkół wojskowych w Saint Cyr i Joinville we Francji, gdzie zapoznawał się z ich działaniem. Od 7 października 1920 – przez miesiąc – pełnił obowiązki dyrektora nauk w Centralnej Szkole Podoficerów Piechoty nr 1 w Chełmie, a następnie został szefem sekcji w Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym w Warszawie. 9 lutego 1921 ponownie przeniesiono go do Wielkopolskiej Szkoły Podchorążych Piechoty w Bydgoszczy, gdzie został wykładowcą taktyki. W tym też czasie opracował podręcznik „Taktyka”Jan Załuska, Taktyka, Bydgoszcz – Warszawa – 1923, Księgarnia Wojskowa M.S.Wojsk., który ukazał się w 1923 i był stosowany w szkolnictwie wojskowym w okresie międzywojennym, a także jeszcze w okresie okupacji niemieckiej w konspiracyjnych podchorążówkach. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 322. lokatą w korpusie oficerów piechoty.

17 maja 1922 odznaczono go orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy, a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.:Następnie pełnił służbę w Oficerskiej Szkole dla Podoficerów w Bydgoszczy na stanowisku dowódcy batalionu szkolnego, pozostając oficerem nadetatowym 37 pułku piechoty. W październiku 1924 został przesunięty na stanowisko dyrektora nauk. Był autorem licznych artykułów dotyczących taktyki piechoty, które były publikowane w czasopismach fachowych, a także w skryptach i podręcznikach. 3 maja 1926 prezydent RP nadał mu stopień podpułkownika ze starszeństwem z dnia 1 lipca 1925 i 27. lokatą w korpusie oficerów piechoty. W listopadzie 1927 został przeniesiony do 82 pułku piechoty w Brześciu na stanowisko zastępcy dowódcy pułku. Od grudnia 1930 do 15 lipca 1938 był dowódcą 8 pułku piechoty Legionów w Lublinie. 21 grudnia 1932 prezydent RP nadał mu z dniem 1 stycznia 1933 stopień pułkownika w korpusie oficerów piechoty i 3. lokatą. Równocześnie pełnił funkcję przewodniczącego Koła Miejscowego Szóstaków, zrzeszenia o charakterze koleżeńsko-towarzyskim, opartym na silnych więzach wspólnej tradycji walk i pracy w myśl Idei i rozkazów Komendanta. Po przeprowadzonej 1938 inspekcji pułku, gen. bryg. Bruno Edward Olbrycht napisał następującą ocenę płk. Załuski:W czerwcu 1938 został przeniesiony do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr II w Lublinie na stanowisko dowódcy Obrony Przeciwlotniczej.

Po wybuchu II wojny światowej żonę i dzieci umieścił Łucku, a sam pozostał w Lublinie, gdzie mieszkał przy ulicy Ogrodowej 15. 14 września wraz z gen. M. M. Smorawińskim i całym sztabem DOK II wyjechał na wschód. W czasie kampanii wrześniowej, po agresji ZSRR na Polskę, 20 września 1939 we Włodzimierzu Wołyńskim dostał się do niewoli sowieckiej. Od 28 października 1939 przebywał w jużskim obozie jenieckim, a następnie w listopadzie lub na początku grudnia 1939 został przewieziony do obozu w Kozielsku, skąd 24 grudnia 1939 wysłał do rodziny tylko jeden telegram, w którym napisał „Co się u Was dzieje?". Między 7 a 9 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego – lista wywózkowa nr 015/2 z 5 kwietnia 1940, pozycja 82 (teczka personalna 1151). Z obozu wywieziono go w jednej grupie z generałami Smorawińskim i Bohaterewiczem. Między 9 a 11 kwietnia 1940 został zamordowany w Katyniu przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne. W 1943 zidentyfikowano go podczas ekshumacji nadzorowanych przez Niemców, pod numerem 3488 – opisany jako Zaluska Jan (raport dzienny z 28 maja 1943). Przy jego szczątkach znaleziono: wizytówki, książkę oszczędnościową PKO oraz Krzyż Virtuti Militari. Po ekshumacji spoczął w mogile bratniej, prawdopodobnie piątej. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 03488, wskazany jako „pułk. – ur. 25.VI.1889 r., zam. Lublin".

Od 23 kwietnia 1921 był żonaty z Marią z Klimontowiczów, z którą miał troje dzieci: Jerzego, Tadeusza i Zofię.

Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie na stopień generała brygady. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6352 – 17 maja 1922 Krzyż Niepodległości – 6 czerwca 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 11 listopada 1937 „za zasługi w służbie wojskowej”. Krzyż Walecznych czterokrotnie – 16 września 1922 „za udział w b. Legionach Polskich” Złoty Krzyż Zasługi – 10 listopada 1928M.P. z 1928 r. nr 260, poz. 634 „w uznaniu zasług, położonych na polu pracy w poszczególnych działach wojskowości”. Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Srebrny Medal za Długoletnią Służbę Brązowy Medal za Długoletnią Służbę Odznaka za Rany i Kontuzje Krzyż Pamiątkowy 6 pułku piechoty Legionów Polskich „Pierścień Oficerski 6 pp Leg. Pol.” Medal Zasługi Wojskowej (Austro-Węgry)

Upamiętnienie 13 kwietnia 2016, w ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w ogrodzie Pałacu Prezydenckiego został zasadzony Dąb Pamięci poświęconego wszystkim Ofiarom Zbrodni Katyńskiej, certyfikat z numerem 1.

Zobacz też awanse generalskie oficerów II Rzeczypospolitej Polskiej z 2007 jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) obozy NKWD dla jeńców polskich ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Publikacje J. Załuski w zbiorach Biblioteki Narodowej - wersja cyfrowa na Polona.pl

Kategoria:Absolwenci i studenci Szkoły Politechnicznej we Lwowie Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego Kategoria:Dowódcy 8 Pułku Piechoty Legionów Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Pamiątkowym 6 pułku piechoty Legionów Polskich Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Odznaką za Rany i Kontuzje Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Oficerowie – ofiary zbrodni katyńskiej – mianowani generałami Wojska Polskiego III Rzeczypospolitej Kategoria:Oficerowie piechoty Legionów Polskich 1914–1918 Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego zamordowani w Katyniu Kategoria:Pochowani na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Zasługi Wojskowej Signum Laudis Kategoria:Pułkownicy piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Uczestnicy bitwy pod Kostiuchnówką 1916 Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy strajków szkolnych w Królestwie Kongresowym (1905–1908) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1889 Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni i szkół wojskowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Zastępcy dowódcy 82 Syberyjskiego Pułku Piechoty Kategoria:Zmarli w 1940 Kategoria:Żołnierze Polnische Wehrmacht Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita)