Cukrzyca typu MODY (MODY – akronim od ang. Maturity Onset Diabetes of the Young) – grupa rzadkich i uwarunkowanych genetycznie postaci cukrzycy, których objawy pojawiają się u osób w wieku 15–35 lat, a ich przebieg kliniczny jest zbliżony do cukrzycy typu 2. W przeciwieństwie do typu 1, który zawsze wymaga przyjmowania insuliny, chorzy z MODY często mogą przyjmować leki doustne. Stanowią 1–5% wszystkich przypadków cukrzycy.

Rozpoznanie i patogeneza Chociaż u dzieci i młodzieży zdecydowanie przeważa cukrzyca typu 1 na tle autoimmunologicznym, a także coraz częściej występujące w tej grupie wiekowej przypadki cukrzycy typu 2, to można wyróżnić też odmienne od nich przypadki cukrzycy dziedziczonej monogenowo – w tym cukrzycę typu MODY.

Cukrzycę typu MODY można podejrzewać jeśli: występuje w młodym wieku zazwyczaj w drugiej lub trzeciej dekadzie życia występuje w rodzinach w kolejnych pokoleniach dziedziczona autosomalnie dominująco klinicznie charakteryzuje się stosunkowo łagodnym przebiegiem w porównaniu z cukrzycą typu 1 u chorego nie występuje otyłość występuje hipoinsulinemia (niski poziom insuliny we krwi) nie występuje insulinooporność.

Cukrzyca typu MODY dziedziczona jest autosomalnie dominująco i związana jest z mutacjami genów, których ekspresja ma miejsce w komórkach β (beta) trzustki, co powoduje zaburzenia w wydzielaniu przez nie insuliny. Choroba występuje równie często u kobiet jak u mężczyzn. Prawdopodobieństwo odziedziczenia przez potomstwo jeżeli u jednego z rodziców występuje ta mutacja wynosi 50% zarówno u potomków płci męskiej, jak i żeńskiej.

Ze względu na rodzaj mutacji wyróżnia się obecnie 11 typów choroby:

NazwaGenInne zaburzeniaLokalizacja mutacjiCzęstośćPoczątek chorobyLeczenieMODY 1odkryty w 1996 roku defekt syntezy HNF4-α (Hepatocyte Nuclear Factor – hepatocytowy czynnik jądrowy)obniżone stężenie w surowicy: trójglicerydów, apolipoprotein AII i CII i lipoproteiny Lp(a)gen HNF4A – chromosom 20rzadkadojrzewanie lub wczesna dojrzałośćdla większości – pochodne sulfonylomocznika doustnie; insulina dla niektórychMODY 2najlepiej poznana postać, spowodowana mutacją genu dla glukokinazy (chromosom 7), enzymu przekształcającego glukozę w glukozo-6-fosforan. Wskutek mutacji wyższe glikemie są konieczne do pobudzenia prawidłowej sekrecji insuliny.Cechuje ją łagodny przebieg bez tendencji do kwasicy i ketozy.upośledzenie wątrobowej syntezy glikogenu, zwiększenie wątrobowej glukoneogenezy i jej upośledzenie jej zahamowania przy hiperglikemii, niska masa urodzeniowa noworodkówgen GCK – chromosom 7druga najczęstsza postać MODY, MODY 2 i 3 stanowią 2/3 wszystkich przypadków MODYmożliwa umiarkowana hiperglikemia przy urodzeniu; inaczej – wczesne dzieciństwodieta i ćwiczenia; lekarstwa zazwyczaj niepotrzebne; niektórzy nie wymagają leczenia w dzieciństwieMODY 3najczęstsza postać MODY, mutacja w genie czynnika transkrypcyjnego dla HNF1-α, cechuje się dużą wrażliwością na leczenie pochodnymi sulfonylomocznikatubulopatia, duża wrażliwość na działanie pochodnych sulfonylomocznika, wady rozwojowe układu moczowo-płciowegogen TCF1 (syn. HNF1A) chromosom 12najczęstsza postać MODYdojrzewanie lub wczesna dojrzałośćpoczątkowo – dieta; dalej – pochodne sulfonylomocznika doustnie; insulina dla niektórychMODY 4opisana w 1997 r. wyjątkowo rzadko spotykanej mutacja IPF-1 (czynnik promotora insuliny). W przypadku homozygot istnieje ryzyko agenezji trzustki.agenezja trzustki (homozygoty)gen IPF1 – chromosom 13rzadkawczesna dojrzałość; również późniejpochodne sulfonylomocznika doustnie; insulina dla niektórychMODY 5mutacja HNF1-βagenezja i torbielowatość nerek, inne wady układu moczowo-płciowegogen TCF2 (syn. HNF1B) – chromosom 17rzadkadojrzewanie lub wczesna dojrzałośćinsulina; leczenie przyczynowe niewydolności nerek lub torbieliMODY 6opisana w 1999 roku mutacja genu NEUROD1/BETA2, produkt tego genu (czynnik transkrypcyjny Neuro D1) w połączeniu z IPF-1 przyłącza się do promotora genu insuliny  gen NEUROD1/BETA2 – chromosom 2rzadkaw czwartej dekadzie życiainsulinaMODY 7opisana w 2005 r. heterozygotyczna mutacja KLF11 (Kruppel-Like factor 11)  gen KLF11 – chromosom 2rzadkadojrzewanie lub wczesna dojrzałośćinsulinaMODY 8odkryty w latach 2003 i 2006 r. zespół dysfunkcji trzustkowej, spowodowany przez delecje z przesunięciem ramki odczytu w dużej liczbie powtórzeń tandemowych genu CEL (Carboxyl-ester lipase gene – gen lipazy karboksyloestrowej) dysfunkcja trzustki w jej zewnątrzwydzielniczej części, włóknienie i metaplazja śluzowa miąższu trzustkigen CEL – chromosom 9rzadkadojrzewanie lub wczesna dojrzałośćinsulinaMODY 9specyficzna mutacja genu PAX4, odkryta u 46 mieszkańców Tajlandii w roku 2007  gen PAX4 – chromosom 7rzadkawczesna dojrzałość; również późniejinsulinaMODY 10mutacja genu insuliny INS, odkryta w roku 2008cukrzyca bez otyłości, o łagodnym przebiegugen INS – chromosom 11rzadkawczesna dojrzałość; również późniejpoczątkowo dieta, później doustne środki hipoglikemizujące i ewentualnie niskie dawki insulinyMODY 11odkryte w 2003 roku, a kompletnie rozpoznane genetycznie w 2009 roku przez zespół pod przewodnictwem Polaka, heterozygotyczne mutacje w genie BLKcukrzyca, nadwaga lub otyłość (BMI ok. 28)gen BLK – chromosom 8rzadkawczesna dojrzałość; również późniejdieta, ewentualnie u niektórych pacjentów insulina

MODY 1, 3, 5 przebiegają ze znaczną hiperglikemią, zwłaszcza poposiłkową, wymagają leczenia insuliną kilka-kilkanaście lat po rozpoznaniu choroby. Opisano pozatrzustkowe manifestacje choroby związane z mutacjami w hepatocytowych czynnikach jądrowych. Są to np. zaburzenia lipidowe, tubulopatia nerkowa (np. pod postacią obniżenia progu nerkowego dla glukozy), wady rozwojowe nerek i macicy.

Leczenie Na podstawie danych z analizy dużych grup pacjentów z cukrzycą MODY można stwierdzić, że w 1/3 leczeni są oni dietą, 1/3 pochodnymi sulfonylomocznika, a w 1/3 insuliną. W typie MODY3 ze względu na znaczną wrażliwość na pochodne sulfonylomocznika przez wiele lat można z powodzeniem stosować leczenie tymi lekami.

Zobacz też utrwalona cukrzyca noworodków

Przypisy Yamagata K, Furuta H, Oda N, et al. Mutations in the hepatocyte nuclear factor-4a gene in the maturity-onset diabetes of the young (MODY1). Nature 1996; 385: 458-60. Velho G, Froguel P, Clement K, et al. Primary pancreatic beta-cell secretory defect caused by mutations in glucokinase gene in kindreds of maturity onset diabetes of the young. Lancet 1992; 340: 444-8. Yamagata K, Oda N, Kaisaki PJ, et al. Mutations in the hepatocyte nuclear factor-1a gene in maturity-onset diabetes of the young (MODY3). Nature 1996; 384: 455-8. Stoffers DA, Ferrer J, Clarke WL, et al. Early-onset type-II diabetes mellitus (MODY4) linked to IPF1. Nat Genet 1997; 17: 138-9.

Bibliografia Maciej T. Małecki, Tomasz Klupa Rzadkie formy cukrzycy u dzieci i młodzieży, Przewodnik Lekarza 3/2006

Kategoria:Choroby metaboliczne Kategoria:Choroby endokrynologiczne Kategoria:Diabetologia